अथ द्वितीयोऽध्यायः।

श्रीमद् भगवद्गीतेतील दुसरा अध्याय (सांख्य योग) हा संपूर्ण
गीतेचा गाभा मानला जातो. पाणिनीय व्याकरणाच्या (अष्टाध्यायी) दृष्टिकोनातून गीतेचा
अभ्यास केल्यास, अनेक ठिकाणी पाणिनीच्या
कठोर नियमांचे पालन झालेले दिसत नाही. याला व्याकरणाच्या भाषेत ‘आर्ष प्रयोग‘ (ऋषींनी केलेले प्रयोग) किंवा ‘छान्दस प्रयोग‘ असे म्हणतात. महर्षी व्यासांनी
वृत्त (अनुष्टुभ छंद) आणि काव्याची लय सांभाळण्यासाठी व्याकरणाच्या नियमांमध्ये
थोडी शिथिलता आणली आहे.

दुसऱ्या अध्यायातील व्याकरणासंबंधी ठराविक वैशिष्ट्ये आणि
पाणिनीच्या नियमांचा भंग कुठे झाला आहे, हे समजून घेण्यासाठी आपण एका महत्त्वाच्या श्लोकाचे विश्लेषण करूया:

आर्ष प्रयोगाचे ठळक उदाहरण (अध्याय २, श्लोक ५४)

“स्थितधीः किं प्रभाषेत
किमासीत व्रजेत किम् ॥”

• प्रस्तावना: अर्जुन श्रीकृष्णांना स्थितप्रज्ञ व्यक्तीच्या
  लक्षणांबद्दल विचारतो. या श्लोकामध्ये पाणिनीय नियमांचा स्पष्ट भंग
  (आत्मनेपद/परस्मैपद व्यत्यय) दिसून
  येतो.
• शब्दार्थ: स्थितधीः (स्थितप्रज्ञ व्यक्ती) किं (काय) प्रभाषेत (बोलतो), किम् (कसा) आसीत (बसतो), किम् (कसा) व्रजेत (चालतो).
• एकसूत्री विश्लेषण: येथे व्याकरणातील सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे ‘व्रजेत‘ हे रूप. पाणिनीच्या धातुपाठानुसार ‘व्रज्‘ (जाणे/चालणे) हा धातू ‘परस्मैपदी‘ आहे. त्यामुळे विध्यर्थ (Potential
  Mood) प्रथम पुरुष एकवचनाचे रूप ‘व्रजेत्‘
  (हलन्त ‘त्‘) असे
  व्हायला हवे. पण श्लोकाची लय बिघडू नये म्हणून महर्षी व्यासांनी येथे ‘व्रजेत‘ (अन्तर्भूत ‘अ‘
  कार) हे ‘आत्मनेपदी‘ रूप वापरले आहे. (परस्मैपद —> आत्मनेपद).
• आचार्यांचे मत: आद्य शंकराचार्य आणि इतर प्रमुख भाष्यकारांनी याला ‘आर्ष प्रयोग‘ मानून
  यातील व्याकरणीय दोषापेक्षा अर्थावर अधिक लक्ष केंद्रित केले आहे. पाणिनीच्या
  “व्यत्ययो बहुलम्” (अष्टाध्यायी
  ३.१.८५) या सूत्रानुसार वैदिक साहित्यात असे बदल मान्य केले जातात.
• ज्ञानेश्वरी: संत ज्ञानेश्वरांनीही या व्याकरणीय बदलाकडे अडकून न
  राहता यातील भावार्थावर जोर दिला आहे. ते म्हणतात, “तो
  कैसेनि बोले | कैसेनि चाले…”.

·       
निष्कर्ष: गीतेची भाषा ही
केवळ रुक्ष व्याकरणाच्या चौकटीत अडकून न राहता, भक्ती आणि तत्त्वज्ञानाच्या
प्रवाहात मुक्तपणे वाहते. पाणिनीचे नियम भाषेला
नियमबद्ध करतात, पण
महर्षी व्यासांची भाषा नियमांच्या पलीकडे जाऊन हृदयाला भिडते.

दुसऱ्या अध्यायातील इतर व्याकरणीय वैशिष्ट्ये:

१. संधी नियमांची शिथिलता: पाणिनीच्या नियमानुसार
एकाच वाक्यात किंवा सलग येणाऱ्या शब्दांमध्ये संधी करणे (संहिता) आवश्यक असते.
परंतु दुसऱ्या अध्यायात अर्थाची स्पष्टता आणि उच्चारणाची सोय यासाठी काही ठिकाणी
संधी न करता पदे तशीच (विच्छेदित अवस्थेत) ठेवली आहेत.

२. लिंग व्यत्यय (Gender
Shifts): काही शब्दांचे लिंग लौकिक
संस्कृतमध्ये (पाणिनीच्या काळानंतर) वेगळे मानले जाते, पण
गीतेत त्यांचा वापर वैदिक साहित्याप्रमाणे जुन्या लिंगात झालेला आढळतो.