श्रीमद् भगवद् गीता अध्याय ७:
ज्ञानविज्ञानयोग (सार आणि आशय)
१. पार्श्वभूमी आणि ईश्वरी स्वरूपाचे ज्ञान
पहिल्या
सहा अध्यायांमध्ये कर्म आणि ध्यान यांच्या साहाय्याने आत्मसंयम कसा साधावा हे
सांगितल्यानंतर, सातव्या
अध्यायापासून भगवान श्रीकृष्ण ‘भक्तियोग‘ आणि आपल्या सर्वव्यापी स्वरूपाचे गूढ उलगडायला सुरुवात करतात. श्रीकृष्ण
अर्जुनाला सांगतात की, ते आता असे ‘ज्ञान‘ (ईश्वराचे तात्त्विक ज्ञान) आणि ‘विज्ञान‘ (त्या ज्ञानाचा प्रत्यक्ष सृष्टीतील अनुभव)
सांगणार आहेत, जे जाणल्यानंतर जगात इतर काहीही जाणून घेणे
शिल्लक राहत नाही. हजारो मनुष्यांमध्ये एखादाच आत्मोद्धाराचा खरा प्रयत्न करतो आणि
अशा प्रयत्न करणाऱ्या हजारो साधकांमध्ये एखादाच ईश्वराचे मूळ तत्त्व यथार्थपणे
जाणू शकतो (“मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये“).
२. प्रकृती, त्रिगुणात्मक माया आणि चार प्रकारचे भक्त (The
Core Philosophy)
या
अध्यायात भगवान श्रीकृष्ण सृष्टीचे रहस्य आणि जीवाचे ईश्वराशी असलेले नाते सविस्तर
मांडतात:
·
अपरा आणि परा प्रकृती: ईश्वराची प्रकृती दोन प्रकारची आहे.
पृथ्वी, जल,
अग्नी, वायू, आकाश,
मन, बुद्धी आणि अहंकार या आठ घटकांनी बनलेली
जड सृष्टी म्हणजे ‘अपरा प्रकृती‘ (कनिष्ठ प्रकृती).
याव्यतिरिक्त संपूर्ण विश्वाला धारण करणारी, सजीव रूप चैतन्य
शक्ती म्हणजे ईश्वराची ‘परा प्रकृती‘ (श्रेष्ठ प्रकृती)
होय.
·
सूत्रात मण्यांप्रमाणे ईश्वराचे अस्तित्व: संपूर्ण सृष्टी ईश्वरामध्येच ओवलेली
आहे, ज्याप्रमाणे
दोऱ्यामध्ये मणी गुंफलेले असतात (“मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव“).
पाण्यातील रस, सूर्य-चंद्राचा प्रकाश, वेदांमधील ओंकार, आकाशातील शब्द, पुरुषांमधील पुरुषार्थ आणि सर्व प्राणिमात्रांमधील मूळ जीवनशक्ती म्हणजेच
ईश्वर होय.
·
त्रिगुणात्मक माया आणि ती तरून जाण्याचा
उपाय: सत्त्व, रज आणि तम या तीन गुणांनी
बनलेली ईश्वराची माया पार करणे अत्यंत कठीण आहे (“दैवी
ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया“). परंतु
जे लोक अनन्यभावाने केवळ ईश्वराला शरण येतात, तेच या मायेचा
सागर सहजतेने पार करू शकतात.
·
चार प्रकारचे भक्त: ईश्वराची भक्ती करणारे लोक
प्रामुख्याने चार प्रकारचे असतात —
‘आर्त‘
(संकटात असताना देवाचा धावा करणारा), ‘जिज्ञासू‘
(सत्य किंवा ज्ञान जाणून घेण्याची इच्छा ठेवणारा), ‘अर्थार्थी‘
(धन, संपत्ती किंवा भौतिक सुखाची कामना
करणारा) आणि ‘ज्ञानी‘ (कोणतीही अपेक्षा न ठेवता
केवळ ईश्वरावर प्रेम करणारा). या सर्वांमध्ये अखंड ईश्वराशी जोडलेला ‘ज्ञानी भक्त‘ हा भगवंतांना सर्वात प्रिय असतो.
३.
वर्तमान काळाशी सांगड (व्यावहारिक दृष्टिकोन)
आजच्या
भौतिक सुखांच्या मागे धावणाऱ्या आणि आभासी जगात हरवलेल्या माणसासाठी सातवा अध्याय
जीवनाकडे बघण्याचा खरा विवेक देतो:
·
आभास विरुद्ध वास्तव (Illusion vs. Reality): आजची चकचकीत बाह्य दुनिया
म्हणजेच ‘माया‘ आहे. यात केवळ बाह्य
सुखांना सर्वस्व न मानता त्यामागील मूळ सत्य आणि चैतन्य ओळखण्याचा विवेक अंगी
बाणवला पाहिजे.
·
भक्तीची उच्च पातळी गाठणे: संकटात आठवण काढणे (आर्त) किंवा
केवळ स्वार्थासाठी मागणे (अर्थार्थी) याच्या पलीकडे जाऊन ज्ञानावर आधारित, निःस्वार्थ आणि निष्काम
भावाने केलेली सेवा व भक्ती हीच माणसाला आंतरिक स्थैर्य देते.
·
सृष्टीतील एकात्मतेची जाणीव: निसर्गातील प्रत्येक घटकात आणि
सजीवात एकाच ईश्वरी तत्त्वाचा वास आहे हे ओळखल्यास पर्यावरणाचा आदर, सहजीवन आणि विश्वात्मक
बंधुभाव सहज साध्य होतो.