श्रीमद् भगवद् गीतेच्या १ ल्या अध्यायातील ११
व्या श्लोकाचे विवेचन
१. पार्श्वभूमी आणि तर्कसंगत जोडणी (The Starting Point)
मागील श्लोकात (१.१०) दुर्योधनाने मोठ्या गर्वाने सांगितले
होते की, पितामह भीष्मांच्या
नेतृत्वाखालील आमचे सैन्य अथांग आणि अजेय आहे. पण हे बोलून झाल्यावर लगेचच
त्याच्या ‘Anxious’ डोक्यात एक नवी
शंका निर्माण होते. त्याला जाणीव होते की,
भीष्म
पितामह हे आमच्या संपूर्ण सैन्याचे मुख्य केंद्रबिंदू आणि सर्वात मोठे ‘Asset’ आहेत. जर शत्रूने
रणनीती आखून भीष्मांवरच एकत्रित हल्ला केला आणि त्यांना काही झाले, तर आपले संपूर्ण सैन्य पत्त्यांच्या
बंगल्यासारखे कोसळेल. म्हणूनच, अहंकारातून
अचानक अत्यंत सावध (Defensive) होत दुर्योधन
आपल्या सर्व योद्ध्यांना आणि सेनापतींना एक अत्यंत महत्त्वाची ‘Core Strategy’ देतो. हा श्लोक म्हणजे
युद्धाच्या प्रत्यक्ष सुरुवातीपूर्वी दुर्योधनाने आपल्या टीमला दिलेला अंतिम
लष्करी आदेश (Final Operational
Command) आहे.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥ ११ ॥
संधी विग्रह
अयनेषु च सर्वेषु
यथा-भागम् अवस्थिताः ।
भीष्मम् एव अभिरक्षन्तु
भवन्तः सर्वे एव हि
॥
३. शब्दार्थ (Word-to-Word Meaning)
·
अयनेषु = आपापल्या आघाड्यांवर / प्रवेशद्वारांवर (In the strategic entry points / positions)
·
च = आणि (And)
·
सर्वेषु —> सर्व (All)
·
यथाभागम् = आपापल्या नेमून दिलेल्या जागी /
वाट्याप्रमाणे (Respective
assigned positions)
·
अवस्थिताः = स्थित राहून / सज्ज राहून (Being stationed)
·
भीष्मम् = पितामह भीष्मांचे (Grandfather Bhishma)
·
एव = केवळ / नक्कीच (Certainly / alone)
·
अभिरक्षन्तु = सर्व बाजूंनी रक्षण करावे (Must protect from all sides)
·
भवन्तः = आपण सर्वजण (All of you)
·
सर्वे = सर्वच्या सर्व (All together)
·
एव हि = नक्कीच (Indeed)
४. एकसूत्री अनुवाद (Simple Translation)
दुर्योधन आपल्या सर्व योद्ध्यांना उद्देशून म्हणाला:
“म्हणून आता आपण सर्वांनी आपापल्या नेमून दिलेल्या आघाड्यांवर आणि
मोर्च्यांवर आपापल्या जागी सज्ज राहून,
सर्व
बाजूंनी केवळ आणि केवळ पितामह भीष्मांचेच रक्षण करावे.”
५. विविध मान्यवर आचार्यांची मते (Expert Insights)
आद्य शंकराचार्य आणि रामानुजाचार्य यांनी या श्लोकातील
दुर्योधनाच्या ‘भीष्ममेवाभिरक्षन्तु‘
(फक्त भीष्मांचेच रक्षण करा) या आग्रहावर अत्यंत सखोल भाष्य केले आहे. आचार्य
म्हणतात की, दुर्योधनाचा हा
आदेश त्याच्या मनातील तीव्र भीती आणि अविश्वास उघडा पाडतो. द्रोणाचार्य, कृपाचार्य, अश्वत्थामा यांसारखे दिग्गज योद्धे समोर उभे असताना, त्यांना असे सांगणे की “तुम्ही तुमचे
शौर्य दाखवण्यापेक्षा भीष्मांचे रक्षण करा”, हा एक प्रकारे त्यांच्या क्षमतेवर घेतलेला संशय वाटू शकतो.
तसेच, दुर्योधनाला माहित होते
की पांडवांच्या पक्षात ‘शिखंडी‘ आहे,
ज्याच्या
समोर भीष्म शस्त्र उचलणार नाहीत. त्यामुळे भीष्मांना वाचवणे म्हणजेच स्वतःचा विजय
टिकवणे, हा त्याचा मुख्य
स्वार्थी हेतू आचार्यांनी अधोरेखित केला आहे.
६. ज्ञानेश्वरी (The Wisdom of Mauli)
संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी दुर्योधनाच्या या रणनीतीचे आणि
त्याच्या हुकमाचे वर्णन करताना त्याच्या मनातील अंतर्गत अस्वस्थता दाखवून दिली
आहे. माऊलींच्या मते, दुर्योधन सर्व
राजांना आणि सेनापतींना बजावून सांगतो:
“अहो वीरांनो, आता युद्धाची वेळ आली आहे. तुम्ही सर्वांनी
आपापल्या सैन्याची रचना सांभाळत,
आपापल्या
मोर्च्यावर घट्ट पाय रोवून उभे राहायचे आहे. पण लक्षात ठेवा, आपले सर्वात मुख्य कर्तव्य एकच आहे—ते
म्हणजे गंगापुत्र भीष्मांना जराही धक्का लागू न देणे. ते सुरक्षित राहिले तरच आपण
सुरक्षित आहोत. त्यामुळे तुमच्या संपूर्ण शक्तीने भीष्म पितामहांच्या भोवती
संरक्षणाचे कवच उभे करा!” माऊली स्पष्ट करतात की, दुर्योधन भीष्मांना आपल्या विजयाची ‘ढाल‘
बनवू
पाहत आहे.
७. आधुनिक काळातील व्यावहारिक दृष्टिकोन (Practical Application for
Today)
आजच्या तरुण पिढीसाठी,
टीम
लीडर्ससाठी आणि बिझनेस मॅनेजमेंटसाठी हा श्लोक ‘Risk
Management’ आणि ‘Dependency’
चा
एक अप्रतिम धडा आहे:
- Over-dependency on a Single Asset (एकाच
गोष्टीवर अति-अवलंबित्व):
दुर्योधनाचा संपूर्ण बिझनेस प्लॅन (युद्ध) भीष्म नावाच्या एका ‘Single Key Player’ वर
अवलंबून होता. कॉर्पोरेट लाईफमध्ये किंवा एखाद्या प्रोजेक्टमध्ये जर तुमचे यश
केवळ एकाच कर्मचाऱ्यावर, एकाच
क्लायंटवर किंवा एकाच सॉफ्टवेअरवर अवलंबून असेल (Single Point of Failure), तर ती
अत्यंत धोक्याची रणनीती (Risky
Strategy) आहे. तो एक खांब ढासळला की संपूर्ण कंपनी बुडते.
- Micro-management आणि
अविश्वास: आपल्या
टीममधील एवढ्या मोठ्या दिग्गजांना “तुम्ही काय करायचं ते मी सांगतो, फक्त भीष्मांना
सांभाळा” असा हुकूम देणे म्हणजे आजच्या भाषेतील ‘Micro-management’ आहे. जेव्हा एखादा बॉस आपल्या अत्यंत कार्यक्षम
कर्मचाऱ्यांवर विश्वास न ठेवता त्यांना सतत नियंत्रित करण्याचा प्रयत्न करतो, तेव्हा टीमचे
मनोबल खचते.
- आपल्या ‘Weakness’ ला
लपवण्याची धडपड:
व्यावहारिक जीवनात जेव्हा आपल्याला आपल्या नात्यातील किंवा व्यवसायातील
एखादी कमकुवत बाजू (Vulnerability)
समजते, तेव्हा
आपण तिच्या रक्षणासाठी इतके व्यस्त होतो की मुख्य उद्दिष्टापासून भरकटतो.
८. थोडक्यात निष्कर्ष (Conclusion)
कुठल्याही मोठ्या कार्यात किंवा आयुष्याच्या व्यवस्थापनात (Life Management), केवळ एकाच व्यक्तीवर
किंवा साधनावर संपूर्ण भार टाकून चालत नाही. खऱ्या यशासाठी संपूर्ण टीममधील
प्रत्येक व्यक्ती तितकीच स्वावलंबी असावी लागते. जेव्हा रक्षकच एवढा कमकुवत होतो
की, त्यालाच वाचवण्यासाठी पूर्ण सैन्याला कामाला लावावे लागते, तेव्हा त्या युद्धाचा परिणाम आधीच ठरलेला
असतो.
९. पुढील श्लोकाची तर्कसंगत सांगड (Link to the Next Verse)
दुर्योधनाची ही अंतर्गत भीती, त्याचे टोमणे आणि त्याचे हे सर्व बोलणे
शेजारीच उभे असलेले सेनापती पितामह भीष्म शांतपणे ऐकत होते. त्यांना आपल्या या
नातवाच्या मनातील असुरक्षितता आणि भीती स्पष्ट दिसत होती. त्यामुळे, दुर्योधनाचा गेलेला आत्मविश्वास परत
आणण्यासाठी आणि त्याला धीर देण्यासाठी,
परमप्रतापी
भीष्म पितामह अचानक असे काहीतरी करतात ज्यामुळे कुरुक्षेत्राची ती संपूर्ण भूमी
हादरून जाते! भीष्म युद्धाचे बिगुल कसे फुंकतात, हे आपण पुढच्या श्लोकात (१.१२) पाहूया!