अथ प्रथमोऽध्यायः – श्लोक – ४ था

अत्र =

पाणिनीच्या अष्टाध्यायीमध्ये संस्कृत व्याकरणाची अत्यंत अचूक आणि गणितीय रचना केली आहे. ‘अत्र‘ (येथे / in this place) या अव्ययाची निर्मिती आणि पाणिनीच्या सूत्रांनुसार ‘अव्यय‘ या संकल्पनेचे सखोल विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे.

भाग १: सूत्रांच्या आधारे ‘अव्यय‘ म्हणजे काय?

पारंपरिक व्याकरणात अव्ययाची व्याख्या एका प्रसिद्ध श्लोकात केली जाते:

सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु । वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम्॥

(जे शब्द तीनही लिंगांत, सर्व विभक्तींत आणि सर्व वचनांत समान राहतात, ज्यांचा ‘व्यय‘ (बदल) होत नाही, त्यांना अव्यय म्हणतात.)

पाणिनीने अष्टाध्यायीच्या पहिल्या अध्यायातील पहिल्या पादात अव्ययांची व्याख्या करण्यासाठी खालील मुख्य सूत्रे दिली आहेत:

१. स्वरादिनिपातमव्ययम् (१.१.३७): ‘स्वर्‘ इत्यादी शब्द आणि जे ‘निपात‘ (particles) आहेत, त्यांना अव्यय मानले जाते. (उदा. उच्चैः, नीचैः, च, वा).

२. तद्धितश्चासर्वविभक्तिः (१.१.३८): ज्या शब्दांना ‘तद्धित‘ (शब्दांना लागणारे) प्रत्यय लागले आहेत, परंतु जे सर्व विभक्तींमध्ये चालत नाहीत (ज्यांची २१ रूपे होत नाहीत), ते अव्यय असतात. (आपले ‘अत्र‘ हे अव्यय याच नियमात बसते).

३. कृन्मेजन्तः (१.१.३९) / क्त्वातोसुन्कसुनः (१.१.४०): विशिष्ट कृदन्त प्रत्यय (उदा. क्त्वा, तुमुन्) लागलेले धातूंची रूपे अव्यय असतात. (उदा. गत्वा, पठितुम्).

४. अव्ययीभावश्च (१.१.४१): अव्ययीभाव समासाने तयार झालेले शब्दही अव्ययच असतात. (उदा. प्रतिदिनम्).

भाग २: ‘अत्र‘ या अव्ययाचे सखोल विश्लेषण

‘अत्र‘ या अव्ययाचा अर्थ “येथे” किंवा “या ठिकाणी” (In this place) असा होतो. याची निर्मितीप्रक्रिया पुढील सूत्रांवर आधारित आहे:

१. मूळ शब्द आणि प्रत्यय (Derivation)

• मूळ सर्वनाम: ‘इदम्‘ (हे – This).
• अष्टाध्यायी सूत्र: सप्तम्यास्त्रल् (५.३.१०)
• स्पष्टीकरण: हे सूत्र सांगते की किम्, सर्वनामे आणि बहु इत्यादी शब्दांना जेव्हा ‘सप्तमी विभक्तीचा‘ (स्थान किंवा अधिकरण) अर्थ व्यक्त करायचा असतो, तेव्हा त्यांना ‘त्रल्‘ (त्र) हा तद्धित प्रत्यय जोडला जातो.
• प्रक्रिया: ‘इदम्‘ शब्दाला सप्तमीच्या अर्थाने ‘त्रल्‘ प्रत्यय लावल्यावर, व्याकरणिक प्रक्रियेनुसार ‘इदम्‘ च्या जागी ‘अ‘ हा आदेश होतो आणि अ + त्र = ‘अत्र‘ हे रूप सिद्ध होते.

२. ‘अत्र‘ हे अव्यय का आहे?

• अष्टाध्यायी सूत्र: तद्धितश्चासर्वविभक्तिः (१.१.३८)
• स्पष्टीकरण: वर पाहिल्याप्रमाणे ‘त्रल्‘ हा एक तद्धित प्रत्यय आहे. या सूत्रात पाणिनीने स्पष्ट केले आहे की ज्या तद्धित प्रत्ययाने बनलेले शब्द सर्व विभक्तींमध्ये चालत नाहीत, त्यांना ‘अव्यय‘ म्हटले जाते. आपण ‘अत्र‘ या शब्दाची देव, माला किंवा वन शब्दासारखी प्रथमा ते सप्तमी अशी रूपे करू शकत नाही. म्हणूनच ते अव्यय ठरते.

३. अव्यय असल्याचा व्याकरणातील परिणाम

• अष्टाध्यायी सूत्र: अव्ययादाप् सुपः (२.४.८२)
• स्पष्टीकरण: या सूत्राचा अर्थ असा की, अव्ययाच्या पुढे येणाऱ्या स्त्री-प्रत्ययांचा (आप्) आणि विभक्ती प्रत्ययांचा (सुप्) ‘लोप‘ होतो (ते अदृश्य होतात). म्हणूनच आपण वाक्यात ‘अत्रम्‘, ‘अत्रेण‘, किंवा ‘अत्राय‘ अशी रूपे कधीही पाहत नाही. ते कोणत्याही लिंग, वचन किंवा विभक्तीत नेहमी ‘अत्र‘ असेच अबाधित राहते.

थोडक्यात सांगायचे तर, ‘अत्र‘ हे शब्दशः एक स्थानवाचक सर्वनाम आहे ज्याला सप्तमीच्या अर्थाने ‘त्र‘ प्रत्यय लागून त्याची ‘अव्यय‘ म्हणून स्थापना झाली आहे.

शूराः =

१. शब्दाची व्याकरणिक ओळख (Morphological Analysis)

सर्वात आधी ‘शूराः‘ या शब्दाचे मूळ स्वरूप आणि त्याचे वर्गीकरण समजून घेऊया:

• प्रातिपदिक (मूळ शब्द): शूर (अर्थ: वीर, धाडसी व्यक्ती)
• अन्त (Ending): अकारान्त (या शब्दाच्या शेवटी ‘अ‘ हा स्वर आहे: श् + ऊ + र् + अ)
• लिंग (Gender): पुल्लिंग (Masculine). (टीप: हा शब्द विशेषण असल्याने तो स्त्रीलिंगात ‘शूरा‘ आणि नपुंसकलिंगात ‘शूरम्‘ असाही चालतो, पण ‘शूराः‘ हे रूप प्रामुख्याने पुल्लिंगाचे आहे).
• विभक्ती (Case): प्रथमा विभक्ती (Nominative Case) किंवा सम्बोधन (Vocative). आपण इथे प्रथमा विभक्ती गृहीत धरू.
• वचन (Number): बहुवचन (Plural).
• अर्थ: अनेक शूर पुरुष किंवा वीर.

२. पाणिनीय सूत्रांनुसार रूपसिद्धी (Step-by-Step Derivation)

‘शूर‘ या मूळ शब्दापासून ‘शूराः‘ हा शब्द कसा तयार होतो, याची अष्टाध्यायीतील सूत्रबद्ध प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे:

१. प्रातिपदिक संज्ञा (मूळ शब्द निश्चित करणे):

• सूत्र: अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् (१.२.४५)
• स्पष्टीकरण: जो शब्द अर्थपूर्ण आहे, पण जो धातू (Root) नाही किंवा प्रत्यय नाही, त्याला ‘प्रातिपदिक‘ म्हणतात. या सूत्रानुसार ‘शूर‘ या शब्दाला प्रातिपदिक संज्ञा प्राप्त होते.

२. विभक्ती प्रत्यय जोडणे:

• सूत्र: स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्… (४.१.२)
• स्पष्टीकरण: हे सूत्र २१ विभक्ती प्रत्यय (सुप् प्रत्यय) सांगते. ‘शूर‘ शब्दाला प्रथमा विभक्ती, बहुवचन करायचे असल्याने, या सूत्रानुसार ‘जस्‘ (jas) हा प्रत्यय लागतो.
• स्थिती: शूर + जस्

३. प्रत्ययातील अक्षरांचा लोप:

• सूत्र: चुटू (१.३.७) आणि तस्य लोपः (१.३.९)
• स्पष्टीकरण: ‘जस्‘ प्रत्ययातील ‘ज‘ हे अक्षर इत्-संज्ञक (काढून टाकण्यायोग्य) आहे. ‘चुटू‘ सूत्राने ‘ज‘ ची ओळख होते आणि ‘तस्य लोपः‘ ने तो नष्ट होतो. ‘जस्‘ मधून फक्त ‘अस्‘ उरतो.
• स्थिती: शूर + अस्

४. सवर्णदीर्घ संधी (स्वर एकत्र करणे):

• सूत्र: प्रथमयोः पूर्वसवर्णः (६.१.१०२)
• स्पष्टीकरण: जेव्हा अकारान्त शब्दापुढे प्रथमा किंवा द्वितीया विभक्तीचा स्वर येतो, तेव्हा पूर्व (पहिला) आणि पर (दुसरा) या दोन्ही स्वरांच्या जागी ‘पूर्वसवर्ण दीर्घ‘ (म्हणजे पहिल्या स्वराचा दीर्घ रूप) होतो. इथे शूर (अ) + अस् (अ) = ‘आ‘ होतो.
• स्थिती: शूरास् (शूरास)

५. ‘स्‘ चे ‘र्‘ मध्ये रूपांतर:

• सूत्र: ससजुषो रुः (८.२.६६)
• स्पष्टीकरण: पदाच्या शेवटी असणाऱ्या ‘स्‘ (सकार) चे रूपांतर ‘रु‘ (म्हणजेच ‘र्‘) मध्ये होते.
• स्थिती: शूरा + र्

६. ‘र्‘ चे विसर्गात रूपांतर (अंतिम टप्पा):

• सूत्र: खरवसानयोर्विसर्जनीयः (८.३.१५)
• स्पष्टीकरण: शब्दाच्या शेवटी (अवसान) जर ‘र्‘ आला असेल आणि त्याच्यापुढे कोणतेही अक्षर नसेल, तर त्या ‘र्‘ चे रूपांतर विसर्गात ( ः ) होते.
• अंतिम सिद्धी: शूराः

३. समास विचार (Compound Analysis)

‘शूर‘ (किंवा शूराः) हा शब्द स्वतः कोणताही समास नाही. हा एक ‘रूढ‘ किंवा ‘कृदन्त‘ (धातूपासून बनलेला) मूळ शब्द आहे. पाणिनीच्या उणादि सूत्रांनुसार हा शब्द ‘शू‘ (हिंसायाम् / पुढे जाणे) या धातूपासून ‘क्रन्‘ किंवा ‘रन्‘ प्रत्यय लागून बनतो. यात दोन वेगळे अर्थपूर्ण शब्द एकत्र आलेले नाहीत, त्यामुळे इथे समास होत नाही.

पण, ‘शूर‘ हा शब्द वापरून अनेक उत्तम समास तयार होतात. एक उदाहरण देतो:

उदाहरण: रणशूरः (रणांगणावर शूर असलेला)

• विग्रह: रणे शूरः (Rane shurah)
• समासाचा प्रकार: सप्तमी तत्पुरुष समास
• स्पष्टीकरण: येथे ‘रण‘ (युद्ध) आणि ‘शूर‘ हे दोन शब्द एकत्र आले आहेत. पहिल्या शब्दाची (रणे) सप्तमी विभक्ती आहे. जेव्हा सप्तमी विभक्ती असलेला शब्द दुसऱ्या शब्दाशी जोडला जातो आणि विभक्तीचा लोप होतो, तेव्हा तो सप्तमी तत्पुरुष समास ठरतो.

थोडक्यात सांगायचे तर: ‘शूराः‘ हे अकारान्त पुल्लिंगी शब्दाचे प्रथमा बहुवचनाचे रूप आहे, जे ‘पूर्वसवर्ण दीर्घ‘ आणि ‘विसर्ग संधी‘च्या पाणिनीय नियमांनुसार अत्यंत सुबकपणे तयार झाले आहे!

महेष्वासाः =

‘महेष्वासाः‘ या शब्दाची टप्प्याटप्प्याने फोड खालीलप्रमाणे आहे:

१. शब्दाची व्याकरणिक ओळख (Morphological Analysis)

सर्वात आधी ‘महेष्वासाः‘ या शब्दाचे मूळ स्वरूप समजून घेऊया:

• प्रातिपदिक (मूळ शब्द): महेष्वास (अर्थ: महान धनुष्य धारण करणारे / थोर धनुर्धर)
• अन्त (Ending): अकारान्त (या शब्दाच्या शेवटी ‘अ‘ हा स्वर आहे: स् + अ)
• लिंग (Gender): पुल्लिंग (Masculine)
• विभक्ती (Case): प्रथमा विभक्ती (Nominative Case)
• वचन (Number): बहुवचन (Plural)

२. समास विचार (Compound Analysis) – हा शब्द कसा तयार झाला?

‘शूराः‘ प्रमाणे हा मूळ शब्द नाही, तर हा एक अतिशय सुंदर सामासिक शब्द (Compound) आहे. हा शब्द दोन टप्प्यांत तयार होतो:

टप्पा १: ‘इष्वास‘ शब्दाची निर्मिती

• ‘इष्वास‘ म्हणजे धनुष्य.
• विग्रह: इषून् अस्यति (क्षिपत्यनेन) इति इष्वासः । (ज्याद्वारे बाण फेकले जातात ते).
• यात इषु (बाण) आणि अस् (फेकणे) या धातूचा संयोग होऊन ‘इष्वास‘ हा शब्द बनला आहे.

टप्पा २: ‘महेष्वास‘ समासाचा विग्रह

• विग्रह: महान्तः इष्वासाः येषां ते (महेष्वासाः)
• मराठी अर्थ: ज्यांची धनुष्ये महान (मोठी/शक्तिशाली) आहेत असे ते (वीर पुरुष).
• समासाचा प्रकार: बहुव्रीहि समास
• स्पष्टीकरण: जेव्हा सामासिक शब्दातील दोन्ही पदांपेक्षा (महान आणि धनुष्य) एखाद्या तिसऱ्याच गोष्टीचा (येथे ‘धनुर्धर पुरुष‘) बोध होतो, तेव्हा तो बहुव्रीहि समास असतो.

संधी नियम: या समासात ‘महा‘ (महान्) आणि ‘इष्वास‘ एकत्र येतात. पाणिनीच्या ‘आद्गुणः‘ (६.१.८७) या सूत्रानुसार ‘आ‘ आणि ‘इ‘ एकत्र येऊन त्यांचा ‘ए‘ हा गुण संधी होतो. (महा + इष्वास = महेष्वास).

३. पाणिनीय सूत्रांनुसार रूपसिद्धी (Step-by-Step Derivation)

‘महेष्वास‘ या अकारान्त प्रातिपदिकापासून ‘महेष्वासाः‘ हे प्रथमा बहुवचनाचे रूप कसे तयार होते, याची सूत्रबद्ध प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे:

१. विभक्ती प्रत्यय जोडणे:

• सूत्र: स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्… (४.१.२)
• प्रक्रिया: ‘महेष्वास‘ शब्दाला प्रथमा विभक्तीचे बहुवचन करायचे असल्याने, या सूत्रानुसार ‘जस्‘ हा प्रत्यय लागतो.
• स्थिती: महेष्वास + जस्

२. प्रत्ययातील ‘ज‘ चा लोप:

• सूत्र: चुटू (१.३.७) आणि तस्य लोपः (१.३.९)
• प्रक्रिया: ‘जस्‘ मधील ‘ज‘ हे इत्-संज्ञक असल्याने त्याचा लोप होतो आणि फक्त ‘अस्‘ उरतो.
• स्थिती: महेष्वास + अस्

३. पूर्वसवर्ण दीर्घ संधी (स्वर एकत्र करणे):

• सूत्र: प्रथमयोः पूर्वसवर्णः (६.१.१०२)
• प्रक्रिया: अकारान्त शब्दापुढे प्रथमा विभक्तीचा स्वर (अस्) आल्यावर, पूर्व आणि पर स्वरांच्या जागी ‘पूर्वसवर्ण दीर्घ‘ (आ) होतो. (स + अ + अ = सा).
• स्थिती: महेष्वासास्

४. ‘स्‘ चे ‘र्‘ मध्ये रूपांतर:

• सूत्र: ससजुषो रुः (८.२.६६)
• प्रक्रिया: पदाच्या शेवटी असणाऱ्या ‘स्‘ चे रूपांतर ‘रु‘ (र्) मध्ये होते.
• स्थिती: महेष्वासा + र्

५. ‘र्‘ चे विसर्गात रूपांतर:

• सूत्र: खरवसानयोर्विसर्जनीयः (८.३.१५)
• प्रक्रिया: शब्दाच्या शेवटी जर ‘र्‘ आला असेल, तर त्या ‘र्‘ चे रूपांतर विसर्गात ( ः ) होते.
• अंतिम सिद्धी: महेष्वासाः

अशा प्रकारे ‘महा + इषु + अस्‘ या घटकांपासून बहुव्रीहि समास आणि गुण संधी होऊन ‘महेष्वास‘ शब्द बनतो आणि पाणिनीच्या सूत्रांनी त्याला ‘महेष्वासाः‘ हे बहुवचनाचे रूप प्राप्त होते.

भीमार्जुनसमाः =

‘भीमार्जुनसमाः‘ हा व्याकरणाच्या दृष्टीने परिपूर्ण असा सामासिक शब्द आहे. पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार या शब्दाचे सखोल विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे:

१. शब्दाची व्याकरणिक ओळख (Morphological Analysis)

सर्वात आधी या शब्दाचे मूळ स्वरूप आणि व्याकरणिक वर्गीकरण पाहूया:

• प्रातिपदिक (मूळ शब्द): भीमार्जुनसम
• अन्त (Ending): अकारान्त (या शब्दाच्या शेवटी ‘अ‘ हा स्वर आहे: म् + अ)
• लिंग (Gender): पुल्लिंग (Masculine) – हा शब्द ‘शूराः‘ (वीर पुरुष) या पुल्लिंगी शब्दाचे विशेषण असल्याने तो पुल्लिंगात चालतो.
• विभक्ती (Case): प्रथमा विभक्ती (Nominative Case)
• वचन (Number): बहुवचन (Plural)

२. समास विचार (Compound Analysis) – हा शब्द कसा तयार झाला?

‘भीमार्जुनसमाः‘ हा शब्द एकाच झटक्यात तयार झालेला नाही. यात दोन वेगवेगळे समास दडलेले आहेत. याची निर्मिती दोन टप्प्यांत होते:

टप्पा १: ‘भीमार्जुन‘ शब्दाची निर्मिती

• विग्रह: भीमश्च अर्जुनश्च (तौ) = भीमार्जुनौ
• मराठी अर्थ: भीम आणि अर्जुन.
• समासाचा प्रकार: इतरेतर द्वन्द्व समास
• संधी नियम: पाणिनीच्या ‘अकः सवर्णे दीर्घः‘ (६.१.१०१) या सूत्रानुसार ‘भीम‘ मधील ‘अ‘ आणि ‘अर्जुन‘ मधील ‘अ‘ एकत्र येऊन ‘आ‘ (दीर्घ) तयार होतो आणि ‘भीमार्जुन‘ हा शब्द सिद्ध होतो.

टप्पा २: ‘भीमार्जुनसम‘ समासाचा विग्रह

• विग्रह: भीमार्जुनाभ्यां समाः (ये ते) = भीमार्जुनसमाः
• मराठी अर्थ: जे (शूरवीर) भीम आणि अर्जुन यांच्या ‘समान‘ (बराबरीचे) आहेत.
• समासाचा प्रकार: तृतीया तत्पुरुष समास
• स्पष्टीकरण: जेव्हा ‘सम‘, ‘सदृश‘, ‘तुल्य‘ (समान) असे शब्द येतात, तेव्हा त्यांच्या आधीच्या शब्दाची तृतीया विभक्ती (भीमार्जुनाभ्याम्) वापरली जाते. समास होताना या विभक्तीचा लोप होतो आणि ‘भीमार्जुनसम‘ हा जोडशब्द तयार होतो.

३. पाणिनीय सूत्रांनुसार रूपसिद्धी (Step-by-Step Derivation)

‘भीमार्जुनसम‘ या अकारान्त प्रातिपदिकापासून ‘भीमार्जुनसमाः‘ हे प्रथमा बहुवचनाचे रूप कसे तयार होते, याची पाणिनीच्या सूत्रांनुसार प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे:

१. विभक्ती प्रत्यय जोडणे:

• सूत्र: स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्… (४.१.२)
• प्रक्रिया: ‘भीमार्जुनसम‘ शब्दाला प्रथमा विभक्तीचे बहुवचन करायचे असल्याने, या सूत्रानुसार ‘जस्‘ हा प्रत्यय जोडला जातो.
• स्थिती: भीमार्जुनसम + जस्

२. प्रत्ययातील ‘ज‘ चा लोप:

• सूत्र: चुटू (१.३.७) आणि तस्य लोपः (१.३.९)
• प्रक्रिया: ‘जस्‘ मधील ‘ज‘ हे इत्-संज्ञक (काढून टाकण्यायोग्य) अक्षर असल्याने त्याचा लोप होतो आणि प्रत्ययाचा फक्त ‘अस्‘ उरतो.
• स्थिती: भीमार्जुनसम + अस्

३. पूर्वसवर्ण दीर्घ संधी (स्वर एकत्र करणे):

• सूत्र: प्रथमयोः पूर्वसवर्णः (६.१.१०२)
• प्रक्रिया: जेव्हा अकारान्त शब्दापुढे प्रथमा किंवा द्वितीया विभक्तीचा स्वर (इथे ‘अस्‘ मधील ‘अ‘) येतो, तेव्हा पूर्व आणि पर या दोन्ही स्वरांच्या जागी ‘पूर्वसवर्ण दीर्घ‘ (म्हणजे ‘आ‘) होतो. (म + अ + अ = मा).
• स्थिती: भीमार्जुनसमास्

४. ‘स्‘ चे ‘र्‘ मध्ये रूपांतर (रुत्व):

• सूत्र: ससजुषो रुः (८.२.६६)
• प्रक्रिया: पदाच्या शेवटी असणाऱ्या ‘स्‘ (सकार) चे रूपांतर ‘रु‘ (र्) मध्ये होते.
• स्थिती: भीमार्जुनसमा र्

५. ‘र्‘ चे विसर्गात रूपांतर (विसर्ग संधी):

• सूत्र: खरवसानयोर्विसर्जनीयः (८.३.१५)
• प्रक्रिया: शब्दाच्या शेवटी (अवसान) जर ‘र्‘ आला असेल आणि त्याच्यापुढे दुसरे कोणतेही अक्षर नसेल, तर त्या ‘र्‘ चे रूपांतर विसर्गात ( ः ) होते.
• अंतिम सिद्धी: भीमार्जुनसमाः

अशा प्रकारे, द्वन्द्व आणि तत्पुरुष समासांच्या साखळीतून आणि पाणिनीच्या ५ अचूक सूत्रांमधून हा गीता-श्लोकातील अत्यंत सुंदर आणि अर्थपूर्ण शब्द तयार झाला आहे.

युधि =

१. शब्दाची व्याकरणिक ओळख (Morphological Analysis)

सर्वात आधी या शब्दाची मूळ ओळख आणि विभागणी समजून घेऊया:

• प्रातिपदिक (मूळ शब्द): युध् (अर्थ: युद्ध, लढाई)
• अन्त (Ending – महत्त्वाची नोंद): हा शब्द अकारान्त किंवा उकारान्त नाही. या मूळ शब्दाच्या (युध्) शेवटी ‘ध्‘ हे अर्धे व्यंजन आहे. त्यामुळे हा शब्द व्यंजनान्त (हलन्त) आहे. विशेषतः याला ‘धकारान्त‘ शब्द म्हणतात.
• लिंग (Gender): स्त्रीलिंग (Feminine). संस्कृतमध्ये ‘युध्‘ हा शब्द स्त्रीलिंगी मानला जातो.
• विभक्ती (Case): सप्तमी विभक्ती (Locative Case – स्थान किंवा काळ दर्शवणारी विभक्ती).
• वचन (Number): एकवचन (Singular).
• मराठी अर्थ: युद्धामध्ये / रणांगणावर.

२. समास विचार (Compound Analysis)

‘युधि‘ हा शब्द स्वतः कोणताही समास (Compound) नाही. हा दोन शब्दांचा जोडशब्द नसून, एका मूळ शब्दाला (युध्) विभक्तीचा प्रत्यय लागून तयार झालेला एक स्वतंत्र शब्द आहे. अवांतर माहिती (अलुक् समास): ‘युधि‘ हा शब्द स्वतः समास नसला तरी, तो एका प्रसिद्ध समासात वापरला जातो. उदा. युधिष्ठिरः (युधि स्थिरः यः सः). या समासात ‘युधि‘ या शब्दाची सप्तमी विभक्ती नष्ट होत नाही (ती तशीच राहते), म्हणून याला संस्कृतमध्ये ‘अलुक् समास‘ म्हणतात. पण मूळ ‘युधि‘ हा एकटा शब्द सामासिक नाही.

३. पाणिनीय सूत्रांनुसार रूपसिद्धी (Step-by-Step Derivation)

‘युध्‘ या व्यंजनान्त (धकारान्त) मूळ शब्दापासून ‘युधि‘ हे सप्तमी एकवचनाचे रूप कसे तयार होते, याची पाणिनीच्या सूत्रांनुसार प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे:

१. प्रातिपदिक (मूळ शब्द) निर्मिती:

• धातू: ‘युधँ‘ (संप्रहारे / युद्ध करणे)
• सूत्र: क्विप् च (३.२.७६) आणि कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६)
• प्रक्रिया: ‘युधँ‘ या धातूला ‘क्विप्‘ हा प्रत्यय लागतो. व्याकरणाच्या नियमांनुसार ‘क्विप्‘ प्रत्ययाचा पूर्णपणे लोप (सर्वापहारी लोप) होतो. त्यामुळे फक्त ‘युध्‘ हा मूळ शब्द उरतो आणि त्याला प्रातिपदिक (Noun Base) असा दर्जा मिळतो.

२. विभक्ती प्रत्यय जोडणे:

• सूत्र: सप्तम्यधिकरणे च (२.३.३६) आणि स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्… (४.१.२)
• प्रक्रिया: वाक्यात ‘युद्धाच्या ठिकाणी‘ असा स्थानवाचक अर्थ (अधिकरण) असल्याने सप्तमी विभक्ती वापरली जाते. आणि एकाच युद्धाचा संदर्भ असल्याने ‘एकवचन‘ वापरले जाते. सूत्रानुसार सप्तमी एकवचनासाठी ‘ङि‘ (Ni) हा प्रत्यय लावला जातो.
• स्थिती: युध् + ङि

३. ‘ङ‘ चा लोप करणे (इत्-संज्ञा):

• सूत्र: लशक्वतद्धिते (१.३.८) आणि तस्य लोपः (१.३.९)
• प्रक्रिया: ‘ङि‘ या प्रत्ययातील ‘ङ‘ हे अक्षर व्याकरणात इत्-संज्ञक (काढून टाकण्यायोग्य) आहे. वरील सूत्रांनुसार ‘ङ‘ ची ओळख पटवली जाते आणि ‘तस्य लोपः‘ ने तो नष्ट केला जातो. ‘ङि‘ मधून आता फक्त ‘इ‘ हा स्वर उरतो.
• स्थिती: युध् + इ

४. स्वर आणि व्यंजन एकत्र करणे (अंतिम सिद्धी):

• ‘युध्‘ मधील अर्ध्या ‘ध्‘ मध्ये ‘इ‘ हा स्वर मिसळला जातो.
• अंतिम रूप: ध् + इ = धि म्हणजेच ‘युधि‘ हे रूप सिद्ध होते.

युयुधानः =

महाभारतात ‘युयुधान‘ हे सात्यकीचे (कृष्णाचा सेनापती) दुसरे नाव आहे. पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार या शब्दाचे सखोल विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे:

१. शब्दाची व्याकरणिक ओळख (Morphological Analysis)

सर्वात आधी या शब्दाची मूळ ओळख आणि विभागणी समजून घेऊया:

• प्रातिपदिक (मूळ शब्द): युयुधान (अर्थ: सतत युद्ध करणारा, युद्धात पारंगत असलेला वीर – सात्यकी)
• अन्त (Ending): अकारान्त (या शब्दाच्या शेवटी ‘अ‘ हा स्वर आहे: न् + अ)
• लिंग (Gender): पुल्लिंग (Masculine).
• विभक्ती (Case): प्रथमा विभक्ती (Nominative Case).
• वचन (Number): एकवचन (Singular).

२. समास विचार (Compound Analysis)

‘युयुधान‘ हा शब्द समास नाही. दोन स्वतंत्र शब्द एकत्र येऊन हा शब्द बनलेला नाही. हा शब्द ‘कृदन्त‘ (धातूला प्रत्यय लागून तयार झालेला शब्द) आहे. त्यामुळे इथे समासाचे नियम लागू होत नाहीत, तर कृदन्ताचे नियम लागू होतात.

३. पाणिनीय सूत्रांनुसार रूपसिद्धी (Step-by-Step Derivation)

‘युयुधान‘ हा शब्द कसा तयार झाला आणि त्याचे ‘युयुधानः‘ हे प्रथमा एकवचनाचे रूप कसे बनले, याची दोन टप्प्यांतील सूत्रबद्ध प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे:

टप्पा १: ‘युयुधान‘ प्रातिपदिकाची (मूळ शब्दाची) निर्मिती

हा शब्द ‘युध्‘ (युद्ध करणे) या धातूपासून बनतो. याला भूतकाळाचा किंवा सातत्याचा अर्थ देण्यासाठी पाणिनीच्या सूत्रांनुसार विशेष प्रक्रिया होते:

१. प्रत्यय लावणे:

• सूत्र: लिटः कानज्वा (३.२.१०६)
• प्रक्रिया: परोक्ष भूतकाळाचा (Lit Lakar) अर्थ दर्शवण्यासाठी ‘युध्‘ धातूला ‘कानच्‘ हा प्रत्यय जोडला जातो.
• ‘लशक्वतद्धिते‘ (१.३.८) आणि ‘हलन्त्यम्‘ (१.३.३) या सूत्रांनी ‘कानच्‘ मधील ‘क्‘ आणि ‘च्‘ चा लोप होतो आणि फक्त ‘आन‘ उरतो. (युध् + आन).

२. धातूचे द्वित्व (Reduplication):

• सूत्र: लिटि धातोरनभ्यासस्य (६.१.८)
• प्रक्रिया: ‘कानच्‘ प्रत्यय (जो ‘लिट्‘ च्या जागी आला आहे) पुढे असल्यामुळे, ‘युध्‘ या धातूचे ‘द्वित्व‘ (Double) होते. म्हणजे धातू दोनदा लिहिला जातो.
• स्थिती: युध् + युध् + आन

३. अभ्यास आणि लोप:

• सूत्र: पूर्वोऽभ्यासः (६.१.४) आणि हलादिः शेषः (७.४.६०)
• प्रक्रिया: पहिल्या ‘युध्‘ ला ‘अभ्यास‘ असे म्हणतात. ‘हलादिः शेषः‘ सूत्राने त्या पहिल्या ‘युध्‘ मधील फक्त पहिले अक्षर ‘यु‘ शिल्लक राहते आणि ‘ध्‘ चा लोप होतो.
• स्थिती: यु + युध् + आन = युयुधान

अशा प्रकारे ‘सतत युद्ध करणारा‘ या अर्थाचा ‘युयुधान‘ हा अकारान्त प्रातिपदिक शब्द तयार होतो.

टप्पा २: ‘युयुधानः‘ या विभक्ती रूपाची निर्मिती

आता या ‘युयुधान‘ शब्दाला प्रथमा एकवचनाचा प्रत्यय लावून रूप तयार करू:

१. विभक्ती प्रत्यय जोडणे:

• सूत्र: स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्… (४.१.२)
• प्रक्रिया: प्रथमा विभक्ती, एकवचनासाठी ‘युयुधान‘ शब्दाला ‘सुँ‘ (Su) हा प्रत्यय लागतो.
• स्थिती: युयुधान + सुँ

२. ‘उ‘ चा लोप:

• सूत्र: उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२) आणि तस्य लोपः (१.३.९)
• प्रक्रिया: ‘सुँ‘ मधील अनुनासिक ‘उ‘ चा लोप होतो आणि फक्त ‘स्‘ शिल्लक राहतो.
• स्थिती: युयुधान + स्

३. ‘स्‘ चे ‘र्‘ मध्ये रूपांतर (रुत्व):

• सूत्र: ससजुषो रुः (८.२.६६)
• प्रक्रिया: शब्दाच्या शेवटी असलेल्या ‘स्‘ चे रूपांतर ‘रु‘ (र्) मध्ये होते.
• स्थिती: युयुधान + र्

४. ‘र्‘ चे विसर्गात रूपांतर (विसर्ग संधी):

• सूत्र: खरवसानयोर्विसर्जनीयः (८.३.१५)
• प्रक्रिया: शब्दाच्या शेवटी (अवसान) जर ‘र्‘ आला असेल, तर त्या ‘र्‘ चे रूपांतर विसर्गात ( ः ) होते.
• अंतिम सिद्धी: युयुधानः

निष्कर्ष: ‘युयुधानः‘ हा शब्द समास नसून, ‘युध्‘ धातूला ‘कानच्‘ प्रत्यय आणि द्वित्व (Reduplication) होऊन बनलेला एक अप्रतिम ‘कृदन्त‘ शब्द आहे.

विराटः =

१. शब्दाची व्याकरणिक ओळख (Morphological Analysis)

• प्रातिपदिक (मूळ शब्द): विराट (मत्स्य देशाचा राजा, ज्याच्या दरबारात पांडवांनी अज्ञातवास भोगला).
• अन्त (Ending): अकारान्त (या शब्दाच्या शेवटी ‘अ‘ हा स्वर आहे: ट् + अ).
• लिंग (Gender): पुल्लिंग (Masculine).
• विभक्ती (Case): प्रथमा विभक्ती (Nominative Case).
• वचन (Number): एकवचन (Singular).

२. समास विचार (Compound Analysis)

‘विराट‘ हा शब्द कोणताही समास (Compound) नाही. ज्याप्रमाणे ‘राम‘, ‘कृष्ण‘, ‘भीम‘ ही जशी रूढ झालेली व्यक्तींची नावे (Proper Nouns / संज्ञा) आहेत, तसाच ‘विराट‘ हा एका राजाचे नाव दर्शवणारा मूळ शब्द आहे. हे दोन अर्थपूर्ण शब्दांचे एकत्रीकरण नसल्यामुळे इथे कोणताही समास होत नाही. पाणिनीय व्याकरणात अशा शब्दांना ‘अव्युत्पन्न प्रातिपदिक‘ (ज्यांची उत्पत्ती इतर धातू/शब्दांतून दाखवता येत नाही असे मूळ शब्द) मानले जाते.

३. पाणिनीय सूत्रांनुसार रूपसिद्धी (Step-by-Step Derivation)

‘विराट‘ या अकारान्त प्रातिपदिकापासून ‘विराटः‘ हे प्रथमा एकवचनाचे रूप कसे तयार होते, याची पाणिनीच्या सूत्रांनुसार प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे:

१. प्रातिपदिक संज्ञा (मूळ शब्दाची निश्चिती):

• सूत्र: अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् (१.२.४५)
• प्रक्रिया: ‘विराट‘ हा शब्द अर्थपूर्ण आहे, परंतु तो धातू नाही किंवा प्रत्यय नाही, म्हणून या सूत्राने त्याला ‘प्रातिपदिक‘ (Noun Base) असा दर्जा मिळतो.

२. विभक्ती प्रत्यय जोडणे:

• सूत्र: स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्… (४.१.२)
• प्रक्रिया: प्रथमा विभक्ती, एकवचनाचे रूप बनवण्यासाठी ‘विराट‘ या प्रातिपदिकाला ‘सुँ‘ (Su) हा प्रत्यय लावला जातो.
• स्थिती: विराट + सुँ

३. ‘उ‘ चा लोप (इत्-संज्ञा):

• सूत्र: उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२) आणि तस्य लोपः (१.३.९)
• प्रक्रिया: ‘सुँ‘ मधील अनुनासिक ‘उ‘ हे अक्षर काढून टाकण्यायोग्य (इत्-संज्ञक) आहे. त्यामुळे त्याचा लोप होतो आणि प्रत्ययाचा फक्त ‘स्‘ शिल्लक राहतो.
• स्थिती: विराटस्

४. ‘स्‘ चे ‘र्‘ मध्ये रूपांतर (रुत्व):

• सूत्र: ससजुषो रुः (८.२.६६)
• प्रक्रिया: शब्दाच्या शेवटी असलेल्या ‘स्‘ चे रूपांतर ‘रु‘ (म्हणजेच ‘र्‘) मध्ये होते.
• स्थिती: विराट र्

५. ‘र्‘ चे विसर्गात रूपांतर (विसर्ग संधी):

• सूत्र: खरवसानयोर्विसर्जनीयः (८.३.१५)
• प्रक्रिया: शब्दाच्या शेवटी (अवसान) जर ‘र्‘ आला असेल आणि त्याच्यापुढे दुसरे कोणतेही अक्षर नसेल, तर त्या ‘र्‘ चे रूपांतर विसर्गात ( ः ) होते.
• अंतिम सिद्धी: विराटः

४. विशेष संदर्भ: ‘विराटश्च‘ हे रूप कसे बनले?

मूळ श्लोकात आपल्याला ‘विराटः‘ ऐवजी ‘विराटश्च‘ असा शब्द दिसतो. हे केवळ पुढच्या शब्दाशी झालेल्या संधीचे (Sandhi) रूप आहे.

जेव्हा विराटः + च एकत्र येतात, तेव्हा पाणिनीच्या सूत्रांनुसार खालील बदल होतात:

1.        विसर्जनीयस्य सः (८.३.३४) – या सूत्रानुसार ‘च‘ पुढे असल्याने विसर्गाचा (ः) पुन्हा ‘स्‘ होतो. (विराटस् + च).

2.        स्तोः श्चुना श्चुः (८.४.४०) – या सूत्रानुसार ‘स्‘ च्या पुढे च-वर्गातील अक्षर (‘च‘) आल्याने, ‘स्‘ चे रूपांतर ‘श्‘ मध्ये होते.

3.        म्हणून विराटः + च = विराटश्च हे रूप गीतेच्या श्लोकात पाहायला मिळते.

च =

संस्कृत व्याकरणात ‘च‘ (आणि / And) हा केवळ एक अक्षर असलेला शब्द अत्यंत शक्तिशाली आहे.  पाणिनीय सूत्रांच्या आधारे ‘अव्यय‘ म्हणजे काय?

पारंपरिक व्याकरणात अव्ययाची व्याख्या अशी केली जाते: जे शब्द तीनही लिंगांत, सर्व विभक्तींत आणि सर्व वचनांत समान राहतात, ज्यांचा ‘व्यय‘ (बदल) होत नाही, त्यांना ‘अव्यय‘ म्हणतात. पाणिनीने हीच संकल्पना अष्टाध्यायीमध्ये खालील सूत्रांद्वारे स्पष्ट केली आहे:

१. स्वरादिनिपातमव्ययम् (१.१.३७):

• अर्थ: ‘स्वर्‘ इत्यादी शब्द आणि जे ‘निपात‘ (Particles) आहेत, त्यांना ‘अव्यय‘ मानले जाते.
• स्पष्टीकरण: पाणिनीने अव्ययांचे दोन मुख्य गट केले आहेत – एक ‘स्वरादि गण‘ (ज्यामध्ये स्वर्, अन्तर्, प्रातर् असे शब्द येतात) आणि दुसरा ‘निपात‘ गट.

२. अव्ययादाप् सुपः (२.४.८२):

• अर्थ: अव्ययाच्या पुढे येणाऱ्या स्त्री-प्रत्ययांचा (आप्) आणि विभक्ती प्रत्ययांचा (सुप्) लोप होतो.
• स्पष्टीकरण: हे सूत्र अव्ययाचा परिणाम सांगते. अव्ययाला लिंग आणि विभक्तीचे प्रत्यय लावले तरी ते अदृश्य होतात, म्हणूनच अव्ययाचे रूप कधीच बदलत नाही.

भाग २: ‘च‘ या अव्ययाचे सखोल विश्लेषण आणि रूपसिद्धी

‘च‘ हा शब्द अव्यय कसा ठरतो, याची पाणिनीय प्रक्रिया पुढील सूत्रांवरून समजते:

१. ‘च‘ ची निपात म्हणून ओळख:

• सूत्र: चादयोऽसत्त्वे (१.४.५७)
• स्पष्टीकरण: ‘च‘ इत्यादी शब्दांचा जेव्हा ‘असत्त्व‘ (द्रव्य किंवा वस्तू सोडून इतर) अर्थ असतो, तेव्हा त्यांना ‘निपात‘ (Nipata) संज्ञा दिली जाते.
• सत्त्व म्हणजे एखादी मूर्तिमंत वस्तू (उदा. झाड, दगड) ज्याला लिंग किंवा वचन असू शकते. ‘च‘ (आणि) हा शब्द कोणतीही वस्तू दर्शवत नाही, तो फक्त दोन शब्दांना जोडण्याचे काम करतो. म्हणून ‘च‘ हा ‘निपात‘ आहे. (पाणिनीने ‘चादि गण‘ म्हणजेच ‘च‘ पासून सुरू होणारा एक पूर्ण शब्दांचा गटच बनवला आहे).

२. ‘च‘ ची अव्यय म्हणून स्थापना:

• सूत्र: स्वरादिनिपातमव्ययम् (१.१.३७)
• स्पष्टीकरण: वर पाहिल्याप्रमाणे ‘च‘ हा निपात ठरल्यामुळे, या सूत्रानुसार त्याला आपोआप ‘अव्यय‘ ही संज्ञा प्राप्त होते.

३. रूप न बदलण्याचे कारण:

• सूत्र: अव्ययादाप् सुपः (२.४.८२)
• स्पष्टीकरण: ‘च‘ हे अव्यय सिद्ध झाल्यामुळे, त्याला प्रथमा विभक्तीचा ‘सुँ‘ प्रत्यय लावला तरी या सूत्रानुसार त्याचा लोप होतो. म्हणूनच आपण वाक्यात ‘चः‘, ‘चम्‘ किंवा ‘चेन‘ अशी रूपे कधीही पाहत नाही. तो नेहमी ‘च‘ असाच राहतो.

भाग ३: ‘च‘ या अव्ययाचा अर्थ आणि समासातील उपयोग

व्याकरणात ‘च‘ चा अर्थ नुसता “आणि” एवढाच मर्यादित नाही. पाणिनीने समासाच्या निर्मितीसाठी ‘च‘ ला केंद्रस्थानी ठेवले आहे.

• महत्त्वाचे सूत्र: चार्थे द्वन्द्वः (२.२.२९)
• स्पष्टीकरण: या सूत्राचा अर्थ असा की, जेव्हा अनेक शब्द ‘च‘ च्या अर्थाने जोडले जातात, तेव्हा तिथे ‘द्वन्द्व समास‘ तयार होतो. (उदा. रामः च कृष्णः च = रामकृष्णौ).

व्याकरणकारांनी (उदा. सिद्धान्तकौमुदीत) ‘च‘ चे ४ मुख्य अर्थ सांगितले आहेत:

१. समुच्चय: दोन स्वतंत्र गोष्टी एकत्र सांगणे. (उदा. ईश्वरं भज, गुरुं च नम – ईश्वराची भक्ती कर आणि गुरूंना नमस्कार कर).

२. अन्वाचय: एका मुख्य कामासोबत दुसरे दुय्यम काम सांगणे. (उदा. भिक्षां अट, गां च आनय – भिक्षेसाठी जा, आणि येताना गाईलाही घेऊन ये).

३. इतरेतरयोग: दोन गोष्टी मिळून एक क्रिया करतात तेव्हा. (उदा. राम आणि लक्ष्मण – रामलक्ष्मणौ). (येथे द्वन्द्व समास होतो)

४. समाहार: अनेक गोष्टींचा एक समूह किंवा गट दर्शवणे. (उदा. पाणी च पादौ च = पाणिपादम् – हात आणि पाय यांचा समूह). (येथे समाहार द्वन्द्व समास होतो)

थोडक्यात सांगायचे तर, ‘च‘ हे ‘चादि गणातील‘ एक असत्त्ववाचक निपात आहे, जे ‘स्वरादिनिपातमव्ययम्‘ मुळे अव्यय ठरते आणि ‘द्वन्द्व समासाचा‘ मूळ पाया बनते.

द्रुपदः =

पांचाल देशाचा राजा, तसेच धृष्टद्युम्न आणि द्रौपदीचा पिता असलेल्या द्रुपद राजाचा हा उल्लेख आहे.

१. शब्दाची व्याकरणिक ओळख (Morphological Analysis)

सर्वात आधी या शब्दाची मूळ ओळख आणि विभागणी समजून घेऊया:

• प्रातिपदिक (मूळ शब्द): द्रुपद
• अन्त (Ending): अकारान्त (या शब्दाच्या शेवटी ‘अ‘ हा स्वर आहे: द् + अ).
• लिंग (Gender): पुल्लिंग (Masculine).
• विभक्ती (Case): प्रथमा विभक्ती (Nominative Case).
• वचन (Number): एकवचन (Singular).

२. समास विचार (Compound Analysis) – हा शब्द कसा तयार झाला?

संस्कृत व्याकरणात व्यक्तींची नावे (Proper Nouns) बहुतांश वेळा ‘अव्युत्पन्न‘ (ज्यांची फोड होत नाही अशी) मानली जातात. परंतु, व्याकरणाच्या सखोल परंपरेनुसार प्रत्येक शब्दाच्या मुळापर्यंत जाऊन त्याची ‘व्युत्पत्ती‘ (Etymology) शोधता येते. त्यानुसार ‘द्रुपद‘ या शब्दात एक सुंदर समास दडलेला आहे.

हा शब्द दोन घटकांच्या संयोगातून बनला आहे:

१. द्रु: (अर्थ: वृक्ष / झाड किंवा लाकूड)

२. पद: (अर्थ: पाय, मूळ किंवा भक्कम आधार)

• विग्रह: द्रौ (वृक्षे) पदं (स्थानं) यस्य सः ।
• मराठी अर्थ: ज्याचे पाय किंवा ज्याचे स्थान एखाद्या भक्कम वृक्षासारखे अढळ आणि मजबूत आहे असा (पराक्रमी राजा).
• समासाचा प्रकार: बहुव्रीहि समास

जेव्हा दोन शब्द एकत्र येऊन त्या दोन्हींपेक्षा वेगळ्याच तिसऱ्या गोष्टीचा (येथे द्रुपद राजाचा) बोध होतो, तेव्हा तिथे बहुव्रीहि समास असतो.

३. पाणिनीय सूत्रांनुसार रूपसिद्धी (Step-by-Step Derivation)

‘द्रुपद‘ या अकारान्त प्रातिपदिकापासून ‘द्रुपदः‘ हे प्रथमा एकवचनाचे रूप कसे तयार होते, याची पाणिनीच्या सूत्रांनुसार तर्कशुद्ध प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे:

१. प्रातिपदिक संज्ञा (मूळ शब्दाची निश्चिती):

• सूत्र: अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् (१.२.४५)
• प्रक्रिया: ‘द्रुपद‘ हा शब्द अर्थपूर्ण आहे, परंतु तो धातू नाही किंवा प्रत्यय नाही. म्हणून या सूत्राने त्याला ‘प्रातिपदिक‘ (Noun Base) असा दर्जा मिळतो.

२. विभक्ती प्रत्यय जोडणे:

• सूत्र: स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्… (४.१.२)
• प्रक्रिया: प्रथमा विभक्ती, एकवचनाचे रूप बनवण्यासाठी ‘द्रुपद‘ या शब्दाला ‘सुँ‘ (Su) हा प्रत्यय लावला जातो.
• स्थिती: द्रुपद + सुँ

३. ‘उ‘ चा लोप (इत्-संज्ञा):

• सूत्र: उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२) आणि तस्य लोपः (१.३.९)
• प्रक्रिया: ‘सुँ‘ मधील अनुनासिक ‘उ‘ हे अक्षर व्याकरणात इत्-संज्ञक (काढून टाकण्यायोग्य) आहे. वरील सूत्रांनी त्याचा लोप होतो आणि प्रत्ययाचा फक्त ‘स्‘ शिल्लक राहतो.
• स्थिती: द्रुपदस्

४. ‘स्‘ चे ‘र्‘ मध्ये रूपांतर (रुत्व):

• सूत्र: ससजुषो रुः (८.२.६६)
• प्रक्रिया: पदाच्या शेवटी असलेल्या ‘स्‘ चे रूपांतर ‘रु‘ (म्हणजेच ‘र्‘) मध्ये होते.
• स्थिती: द्रुपद र्

५. ‘र्‘ चे विसर्गात रूपांतर (विसर्ग संधी):

• सूत्र: खरवसानयोर्विसर्जनीयः (८.३.१५)
• प्रक्रिया: शब्दाच्या शेवटी (अवसान) जर ‘र्‘ आला असेल आणि त्याच्यापुढे दुसरे कोणतेही अक्षर नसेल, तर त्या ‘र्‘ चे रूपांतर विसर्गात ( ः ) होते.
• अंतिम सिद्धी: द्रुपदः

४. विशेष संदर्भ: ‘द्रुपदश्च‘ हे रूप

मूळ श्लोकात आपल्याला ‘द्रुपदः‘ ऐवजी ‘द्रुपदश्च‘ असा शब्द दिसतो. हे केवळ पुढच्या ‘च‘ (आणि) या अव्ययाशी झालेल्या संधीचे (Sandhi) रूप आहे.

जेव्हा द्रुपदः + च हे दोन शब्द एकत्र येतात:

1.        विसर्जनीयस्य सः (८.३.३४): ‘च‘ पुढे असल्याने विसर्गाचा (ः) पुन्हा ‘स्‘ होतो (द्रुपदस् + च).

2.        स्तोः श्चुना श्चुः (८.४.४०): ‘स्‘ च्या पुढे च-वर्गातील अक्षर (‘च‘) आल्याने, ‘स्‘ चे रूपांतर ‘श्‘ मध्ये होते.

या प्रक्रियेमुळे द्रुपदः + च = द्रुपदश्च असा जोडशब्द तयार होतो आणि श्लोकाचे वृत्त (Meter) पूर्ण होते.

महारथः =

१. शब्दाची व्याकरणिक ओळख (Morphological Analysis)

सर्वात आधी या शब्दाची मूळ ओळख आणि विभागणी समजून घेऊया:

• प्रातिपदिक (मूळ शब्द): महारथ (अर्थ: एक महान योद्धा / अतिरथी).
• अन्त (Ending): अकारान्त (या शब्दाच्या शेवटी ‘अ‘ हा स्वर आहे: थ् + अ).
• लिंग (Gender): पुल्लिंग (Masculine) – हा शब्द द्रुपद किंवा इतर योद्ध्यांचे विशेषण म्हणून वापरला असल्याने तो पुल्लिंगात चालतो.
• विभक्ती (Case): प्रथमा विभक्ती (Nominative Case).
• वचन (Number): एकवचन (Singular).

२. समास विचार (Compound Analysis) – हा शब्द कसा तयार झाला?

‘महारथ‘ हा एक अत्यंत सुंदर सामासिक शब्द आहे. हा शब्द ‘महत्‘ (महान/मोठा) आणि ‘रथ‘ या दोन शब्दांच्या संयोगातून बनला आहे.

• विग्रह: महान् रथः यस्य सः (महारथः) ।
• मराठी अर्थ: ज्याचा रथ महान आहे किंवा ज्याच्याकडे उत्कृष्ट रथ आणि युद्धकौशल्य आहे असा (महान योद्धा).
• समासाचा प्रकार: बहुव्रीहि समास
• स्पष्टीकरण: इथे केवळ ‘मोठ्या रथाबद्दल‘ बोलले जात नाहीये, तर त्या रथाचा जो स्वामी आहे, त्या ‘तिसऱ्याच‘ व्यक्तीबद्दल (उदा. द्रुपद राजाबद्दल) बोलले जात आहे. म्हणून हा बहुव्रीहि समास आहे.

(अवांतर माहिती: महाभारत काळात योद्ध्यांच्या श्रेणी होत्या. जो एकटा योद्धा एकाच वेळी १०,००० धनुर्धरांशी युद्ध करू शकतो, त्याला ‘महारथ‘ म्हटले जायचे).

पाणिनीय विशेष नियम (महत् चे महा कसे झाले?):

• सूत्र: आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः (६.३.४६)
• प्रक्रिया: या सूत्रानुसार, जेव्हा ‘महत्‘ हा शब्द अशा समासात येतो जिथे दोन्ही पदांची विभक्ती समान असते (समानाधिकरण), तेव्हा ‘महत्‘ च्या जागी ‘महा‘ असा बदल (आकारादेश) होतो. त्यामुळे ‘महत् + रथ‘ न राहता ‘महारथ‘ हा शब्द तयार होतो.

३. पाणिनीय सूत्रांनुसार रूपसिद्धी (Step-by-Step Derivation)

‘महारथ‘ या अकारान्त प्रातिपदिकापासून ‘महारथः‘ हे प्रथमा एकवचनाचे रूप कसे तयार होते, याची पाणिनीच्या सूत्रांनुसार प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे:

१. प्रातिपदिक संज्ञा (मूळ शब्दाची निश्चिती):

• सूत्र: कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६)
• प्रक्रिया: ‘विराट‘ किंवा ‘द्रुपद‘ प्रमाणे हा अव्युत्पन्न शब्द नाही, तर हा एक ‘समास‘ आहे. या सूत्रानुसार सर्व समासांना ‘प्रातिपदिक‘ (Noun Base) मानले जाते. त्यामुळे ‘महारथ‘ ला प्रातिपदिकाचा दर्जा मिळतो.

२. विभक्ती प्रत्यय जोडणे:

• सूत्र: स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्… (४.१.२)
• प्रक्रिया: प्रथमा विभक्ती, एकवचनाचे रूप बनवण्यासाठी ‘महारथ‘ या शब्दाला ‘सुँ‘ (Su) हा प्रत्यय लावला जातो.
• स्थिती: महारथ + सुँ

३. ‘उ‘ चा लोप (इत्-संज्ञा):

• सूत्र: उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२) आणि तस्य लोपः (१.३.९)
• प्रक्रिया: ‘सुँ‘ मधील अनुनासिक ‘उ‘ हे अक्षर काढून टाकण्यायोग्य (इत्-संज्ञक) आहे. त्यामुळे त्याचा लोप होतो आणि प्रत्ययाचा फक्त ‘स्‘ शिल्लक राहतो.
• स्थिती: महारथ + स्

४. ‘स्‘ चे ‘र्‘ मध्ये रूपांतर (रुत्व):

• सूत्र: ससजुषो रुः (८.२.६६)
• प्रक्रिया: पदाच्या शेवटी असलेल्या ‘स्‘ चे रूपांतर ‘रु‘ (म्हणजेच ‘र्‘) मध्ये होते.
• स्थिती: महारथ + र्

५. ‘र्‘ चे विसर्गात रूपांतर (विसर्ग संधी):

• सूत्र: खरवसानयोर्विसर्जनीयः (८.३.१५)
• प्रक्रिया: शब्दाच्या शेवटी जर ‘र्‘ आला असेल आणि त्याच्यापुढे कोणतेही अक्षर नसेल, तर त्या ‘र्‘ चे रूपांतर विसर्गात ( ः ) होते.
• अंतिम सिद्धी: महारथः

शूराः  महेष्वासाः याचे परिवर्तन  शूरा  महेष्वासाः हे कोणत्या सूत्रांच्या आधारे होते?

‘शूराः महेष्वासाः‘ चे ‘शूरा महेष्वासाः‘ असे परिवर्तन होणे, हे पाणिनीय व्याकरणातील ‘विसर्ग संधी‘ (Visarga Sandhi) चे आणि विशेषतः ‘विसर्ग लोप‘ (विसर्ग नाहीसा होणे) चे एक अत्यंत अचूक आणि सुंदर उदाहरण आहे.

पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार ही प्रक्रिया एका झटक्यात होत नाही, तर ती विशिष्ट सूत्रांच्या साखळीतून जाते. त्याचे सविस्तर विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे:

१. मूळ नियम सोप्या भाषेत (General Rule)

जेव्हा एखाद्या शब्दाच्या शेवटी ‘आः‘ (म्हणजे ‘आ‘ आणि विसर्ग) असतो आणि त्याच्यापुढे एखादा स्वर किंवा मृदु व्यंजन (Voiced consonant – जसे ग, घ, ज, द, ब, म, य, र, ल, व) येते, तेव्हा तो विसर्ग निघून जातो (लोप पावतो).

येथे ‘शूराः‘ च्या शेवटी ‘आः‘ आहे आणि पुढे ‘महेष्वासाः‘ चा ‘म्‘ हे मृदु व्यंजन आले आहे, त्यामुळे विसर्गाचा लोप झाला आहे.

२. पाणिनीय सूत्रांनुसार सिद्धी (Step-by-Step Derivation)

व्याकरणाच्या प्रक्रियेत ‘शूराः‘ हा शब्द मुळात प्रथमा बहुवचनाचा ‘सुप्‘ प्रत्यय लागून ‘शूरास्‘ असा असतो. इथून संधीची प्रक्रिया सुरू होते:

टप्पा १: ‘स्‘ चे ‘रु‘ (र्) मध्ये रूपांतर

• सूत्र: ससजुषो रुः (८.२.६६)
• प्रक्रिया: या सूत्रानुसार शब्दाच्या शेवटी असलेल्या ‘स्‘ चे रूपांतर ‘रु‘ (ज्यातून ‘र्‘ उरतो) मध्ये होते.
• स्थिती: शूरा र् + महेष्वासाः

टप्पा २: ‘र्‘ चे ‘य्‘ मध्ये रूपांतर

• सूत्र: भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि (८.३.१७)
• प्रक्रिया: हे सूत्र सांगते की, जर ‘र्‘ च्या आधी ‘अ‘ किंवा ‘आ‘ असेल (येथे शूर**‘आ‘** आहे) आणि त्याच्यापुढे ‘अश्‘ प्रत्याहारातील वर्ण (स्वर किंवा मृदु व्यंजन – येथे ‘म्‘ आहे) असेल, तर त्या ‘र्‘ चे रूपांतर ‘य्‘ मध्ये होते.
• स्थिती: शूराय् + महेष्वासाः

टप्पा ३: ‘य्‘ चा लोप (अंतिम टप्पा)

• सूत्र: हलि सर्वेषाम् (८.३.२२)
• प्रक्रिया: पाणिनीचे हे अतिशय महत्त्वाचे सूत्र सांगते की, वरील प्रक्रियेत तयार झालेल्या ‘य्‘ च्या पुढे जर ‘हल्‘ (कोणतेही व्यंजन) आले असेल, तर त्या ‘य्‘ चा सर्वथा लोप होतो (तो पूर्णपणे अदृश्य होतो). येथे पुढे ‘म्‘ हे व्यंजन असल्याने ‘य्‘ निघून जातो.
• अंतिम सिद्धी: शूरा महेष्वासाः

निष्कर्ष:

थोडक्यात, आपण जो विसर्ग काढलेला पाहतो, तो प्रत्यक्षात स् à र् à य् à लोप या पाणिनीच्या ४ टप्प्यांच्या वैज्ञानिक प्रक्रियेचा (ससजुषो रुः –> भोभगो… –> हलि सर्वेषाम्) परिणाम आहे.

गीतेच्या श्लोकात आपण “अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि।” असे जे वाचतो, ते याच विसर्ग-लोपाच्या नियमामुळे सलग आणि नादमधुर ऐकू येते.

महेष्वासाः भीमार्जुनसमा याचे परिवर्तन महेष्वासा भीमार्जुनसमा हे कोणत्या सूत्रांच्या आधारे होते?

आपण ‘महेष्वासाः भीमार्जुनसमाः‘ या शब्दांचे ‘महेष्वासा भीमार्जुनसमाः‘ असे जे परिवर्तन होते, ते अगदी आधी पाहिलेल्या ‘शूरा महेष्वासाः‘ च्या नियमाप्रमाणेच ‘विसर्ग लोप‘ (विसर्ग नाहीसा होणे) या प्रक्रियेचेच उदाहरण आहे.

१. मूळ नियम सोप्या भाषेत (General Rule)

जेव्हा एखाद्या शब्दाच्या शेवटी ‘आः‘ (म्हणजे ‘आ‘ आणि विसर्ग) असतो आणि त्याच्यापुढे एखादा स्वर किंवा मृदु व्यंजन (Voiced consonant – उदा. भ्, म्, ग्, द्) येते, तेव्हा तो विसर्ग निघून जातो.

येथे ‘महेष्वासाः‘ च्या शेवटी ‘आः‘ आहे आणि पुढे ‘भीमार्जुनसमा‘ या शब्दाची सुरुवात ‘भ्‘ या मृदु व्यंजनाने झाली आहे, त्यामुळे विसर्गाचा लोप होतो.

२. पाणिनीय सूत्रांनुसार सिद्धी (Step-by-Step Derivation)

व्याकरणाच्या प्रक्रियेत प्रथमा बहुवचनाचा ‘सुप्‘ (जस्) प्रत्यय लागून मुळात हा शब्द ‘महेष्वासास्‘ असा असतो. येथून संधी सुरू होते:

१. ‘स्‘ चे ‘रु‘ (र्) मध्ये रूपांतर

• सूत्र: ससजुषो रुः (८.२.६६)
• प्रक्रिया: या सूत्रानुसार शब्दाच्या शेवटी असलेल्या ‘स्‘ चे रूपांतर ‘रु‘ (ज्यातून ‘र्‘ उरतो) मध्ये होते.
• स्थिती: महेष्वासा र् + भीमार्जुनसमा

२. ‘र्‘ चे ‘य्‘ मध्ये रूपांतर

• सूत्र: भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि (८.३.१७)
• प्रक्रिया: जर ‘र्‘ च्या आधी ‘अ‘ किंवा ‘आ‘ असेल (येथे महेष्वास**‘आ‘** आहे) आणि त्याच्यापुढे ‘अश्‘ प्रत्याहारातील वर्ण (स्वर किंवा मृदु व्यंजन – येथे ‘भ्‘ आहे) असेल, तर त्या ‘र्‘ चे रूपांतर ‘य्‘ मध्ये होते.
• स्थिती: महेष्वासाय् + भीमार्जुनसमा

३. ‘य्‘ चा लोप (अंतिम टप्पा)

• सूत्र: हलि सर्वेषाम् (८.३.२२)
• प्रक्रिया: या अतिशय महत्त्वाच्या सूत्रानुसार, वरील प्रक्रियेत तयार झालेल्या ‘य्‘ च्या पुढे जर ‘हल्‘ (कोणतेही व्यंजन – येथे ‘भ्‘) आले असेल, तर त्या ‘य्‘ चा पूर्ण लोप होतो (तो अदृश्य होतो).
• अंतिम सिद्धी: महेष्वासा भीमार्जुनसमा

निष्कर्ष

थोडक्यात, ‘शूराः‘ च्या विसर्गाचा लोप ज्या नियमाने झाला, अगदी त्याच (ससजुषो रुः à भोभगोअघो… à हलि सर्वेषाम्) नियमाने ‘महेष्वासाः‘ च्या विसर्गाचाही लोप झाला आहे.

यामुळेच गीतेच्या पहिल्या अध्यायातील हा श्लोक सलग वाचताना:

“अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि |” असा अत्यंत नादमधुर आणि व्याकरणदृष्ट्या निर्दोष तयार झाला आहे!

भीमार्जुनसमाः  युधि याचे परिवर्तन भीमार्जुनसमा  युधि हे कोणत्या सूत्रांच्या आधारे होते?

‘भीमार्जुनसमाः युधि‘ या शब्दांचे ‘भीमार्जुनसमा युधि‘ असे परिवर्तन होणे, हे देखील आधी पाहिलेल्या उदाहरणांप्रमाणेच ‘विसर्ग लोप‘ (विसर्ग नाहीसा होणे) या प्रक्रियेचे एक अचूक उदाहरण आहे.

गीतेच्या या श्लोकात एकापाठोपाठ एक याच संधीचा वापर झाल्यामुळे श्लोकाची लय अतिशय सुंदर बनली आहे. पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार ही प्रक्रिया खालील तीन सूत्रांच्या साखळीतून घडते.

१. मूळ नियम सोप्या भाषेत (General Rule)

जेव्हा एखाद्या शब्दाच्या शेवटी ‘आः‘ (म्हणजे ‘आ‘ आणि विसर्ग) असतो आणि त्याच्यापुढे एखादा स्वर किंवा मृदु व्यंजन (येथे ‘य्‘ हे अंतस्थ मृदु व्यंजन आहे) येते, तेव्हा तो विसर्ग निघून जातो. येथे ‘भीमार्जुनसमाः‘ च्या शेवटी ‘आः‘ आहे आणि पुढे ‘युधि‘ या शब्दाची सुरुवात ‘य्‘ या व्यंजनाने झाली आहे, त्यामुळे विसर्गाचा लोप होतो.

२. पाणिनीय सूत्रांनुसार सिद्धी (Step-by-Step Derivation)

प्रथमा बहुवचनाचा प्रत्यय लागून मुळात हा शब्द ‘भीमार्जुनसमास्‘ असा असतो. येथून संधीची सूत्रे लागू होतात:

१. ‘स्‘ चे ‘रु‘ (र्) मध्ये रूपांतर

• सूत्र: ससजुषो रुः (८.२.६६)
• प्रक्रिया: या सूत्रानुसार शब्दाच्या शेवटी असलेल्या ‘स्‘ चे रूपांतर ‘रु‘ (ज्यातून ‘र्‘ उरतो) मध्ये होते.
• स्थिती: भीमार्जुनसमा र् + युधि

२. ‘र्‘ चे ‘य्‘ मध्ये रूपांतर

• सूत्र: भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि (८.३.१७)
• प्रक्रिया: जर ‘र्‘ च्या आधी ‘अ‘ किंवा ‘आ‘ असेल (येथे भीमार्जुनसम**‘आ‘** आहे) आणि त्याच्यापुढे ‘अश्‘ प्रत्याहारातील वर्ण (स्वर किंवा मृदु व्यंजन – येथे ‘य्‘ आहे) असेल, तर त्या ‘र्‘ चे रूपांतर ‘य्‘ मध्ये होते.
• स्थिती: भीमार्जुनसमाय् + युधि

३. ‘य्‘ चा लोप (अंतिम टप्पा)

• सूत्र: हलि सर्वेषाम् (८.३.२२)
• प्रक्रिया: या सूत्रानुसार, वरील प्रक्रियेत तयार झालेल्या ‘य्‘ च्या पुढे जर ‘हल्‘ (कोणतेही व्यंजन – येथे ‘युधि‘ मधील ‘य्‘ हे व्यंजन) आले असेल, तर त्या पहिल्या ‘य्‘ चा सर्वथा लोप होतो (तो अदृश्य होतो).
• अंतिम सिद्धी: भीमार्जुनसमा युधि

निष्कर्ष

या एकाच श्लोकाच्या पहिल्या ओळीत (ससजुषो रुः à भोभगोअघो… à हलि सर्वेषाम्) या तीन सूत्रांची साखळी सलग तीन वेळा घडली आहे:

१. शूराः + महेष्वासाः = शूरा महेष्वासाः

२. महेष्वासाः + भीमार्जुनसमाः = महेष्वासा भीमार्जुनसमाः

३. भीमार्जुनसमाः + युधि = भीमार्जुनसमा युधि

आणि म्हणूनच ही संपूर्ण ओळ एकत्र वाचताना “अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि” अशी सलग, विसर्गाच्या अडथळ्याविना आणि व्याकरणाच्या नियमांत अचूक अशी तयार झाली आहे.

युयुधानः विराटश्च याचे परिवर्तन युयुधानो विराटश्च हे कोणत्या सूत्रांच्या आधारे होते?

‘युयुधानः + विराटश्च‘ या शब्दांचे ‘युयुधानो विराटश्च‘ असे परिवर्तन होणे, हे पाणिनीय व्याकरणातील ‘विसर्ग संधी‘ चे (विशेषतः ‘उत्व संधी‘ आणि ‘गुण संधी‘ चे) उदाहरण आहे. पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार ही प्रक्रिया एका झटक्यात होत नाही, तर ती तीन अचूक सूत्रांच्या साखळीतून घडते:

१. मूळ नियम सोप्या भाषेत (General Rule)

जेव्हा विसर्गाच्या (ः) आधी ऱ्हस्व ‘अ‘ असतो आणि विसर्गाच्या पुढे एखादे मृदु व्यंजन (येथे ‘विराट‘ मधील ‘व्‘ हे अंतस्थ मृदु व्यंजन आहे) येते, तेव्हा त्या विसर्गाचे रूपांतर ‘ओ‘ मध्ये होते.

२. पाणिनीय सूत्रांनुसार सिद्धी (Step-by-Step Derivation)

व्याकरणाच्या प्रक्रियेत ‘युयुधान‘ या शब्दाला प्रथमा एकवचनाचा प्रत्यय (सुँ) लागून मुळात हा शब्द ‘युयुधानस्‘ असा असतो. येथून संधीची सूत्रे लागू होतात:

१. ‘स्‘ चे ‘रु‘ (र्) मध्ये रूपांतर

• सूत्र: ससजुषो रुः (८.२.६६)
• प्रक्रिया: या सूत्रानुसार शब्दाच्या शेवटी असलेल्या ‘स्‘ चे रूपांतर ‘रु‘ (ज्यातून ‘र्‘ उरतो) मध्ये होते.
• स्थिती: युयुधान् अ + र् + विराटश्च

२. ‘र्‘ चे ‘उ‘ मध्ये रूपांतर (उत्व)

• सूत्र: हशि च (६.१.११४)
• प्रक्रिया: हे या संधीतील सर्वात महत्त्वाचे सूत्र आहे. हे सूत्र सांगते की, जर ‘रु‘ (र्) च्या आधी ऱ्हस्व ‘अ‘ असेल (येथे ‘युयुधान‘ मध्ये ‘अ‘ आहे) आणि त्याच्यापुढे ‘हश्‘ प्रत्याहारातील वर्ण (मृदु व्यंजन – येथे ‘व्‘ आहे) असेल, तर त्या ‘रु‘ (र्) चे रूपांतर ‘उ‘ या स्वरामध्ये होते.
• स्थिती: युयुधान् अ + उ + विराटश्च

३. ‘अ + उ‘ चा ‘ओ‘ होणे (गुण संधी – अंतिम टप्पा)

• सूत्र: आद्गुणः (६.१.८७)
• प्रक्रिया: वरील प्रक्रियेमुळे आता ‘युयुधान‘ मधील ‘अ‘ आणि नव्याने तयार झालेला ‘उ‘ एकमेकांसमोर आले आहेत. या सूत्रानुसार जेव्हा ‘अ‘ च्या पुढे ‘उ‘ येतो, तेव्हा त्या दोघांची ‘गुण संधी‘ होऊन त्यांचा ‘ओ‘ होतो. (अ + उ = ओ).
• अंतिम सिद्धी: युयुधान् + ओ = युयुधानो

निष्कर्ष

थोडक्यात सांगायचे तर:

स् à र् à उ à ओ (ससजुषो रुः à हशि च à आद्गुणः) या पाणिनीच्या तीन सूत्रांच्या शास्त्रीय प्रक्रियेमुळे ‘युयुधानः विराटश्च‘ चे परिवर्तन ‘युयुधानो विराटश्च‘ असे होते. याच नियमामुळे ‘रामः + वदति = रामो वदति‘ किंवा ‘मनः + रथः = मनोरथः‘ असे शब्द तयार होतात.

विराटः  च  याचे परिवर्तन विराटश्च हे कोणत्या सूत्रांच्या आधारे होते?

‘विराटः + च‘ या शब्दांचे ‘विराटश्च‘ असे परिवर्तन होणे, हे पाणिनीय व्याकरणातील विसर्ग संधी आणि त्यानंतर होणाऱ्या व्यंजन संधी (श्चुत्व संधी) चे एक अतिशय उत्तम आणि वारंवार वापरले जाणारे उदाहरण आहे.

पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार ही प्रक्रिया खालील दोन अचूक सूत्रांच्या आधारे पूर्ण होते:

१. मूळ नियम सोप्या भाषेत (General Rule)

जेव्हा विसर्गाच्या (ः) पुढे ‘च‘ किंवा ‘छ‘ हे अक्षर येते, तेव्हा त्या विसर्गाचे रूपांतर ‘श्‘ (शहामृगातला अर्धा ‘श्‘) मध्ये होते.

२. पाणिनीय सूत्रांनुसार सिद्धी (Step-by-Step Derivation)

मूळ शब्द विराटः + च असा असताना, संधीची प्रक्रिया दोन टप्प्यांत घडते:

टप्पा १: विसर्गाचा ‘स्‘ होणे

• सूत्र: विसर्जनीयस्य सः (८.३.३४)
• प्रक्रिया: या सूत्रानुसार, जर विसर्गाच्या पुढे ‘खर्‘ प्रत्याहारातील वर्ण (म्हणजेच क, ख, च, छ, त, थ, प, फ किंवा श, ष, स ही कठोर व्यंजने) आला असेल, तर त्या विसर्गाचे रूपांतर ‘स्‘ (सशाचा अर्धा ‘स्‘) मध्ये होते.
• येथे विसर्गाच्या पुढे ‘च‘ आल्याने विसर्गाचा ‘स्‘ झाला.
• स्थिती: विराटस् + च

टप्पा २: ‘स्‘ चे ‘श्‘ मध्ये रूपांतर (श्चुत्व संधी)

• सूत्र: स्तोः श्चुना श्चुः (८.४.४०)
• प्रक्रिया: हे व्यंजन संधीतील अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र आहे. हे सूत्र सांगते की, जेव्हा ‘स्‘ च्या पुढे ‘श्‘ किंवा च-वर्गातील अक्षर (च, छ, ज, झ, ञ) येते, तेव्हा त्या पहिल्या ‘स्‘ चे रूपांतर ‘श्‘ मध्ये होते.
• येथे ‘स्‘ च्या पुढे ‘च‘ आल्यामुळे ‘स्‘ बदलून ‘श्‘ झाला.
• स्थिती: विराटश् + च

अंतिम सिद्धी:

अर्धा ‘श्‘ आणि ‘च‘ एकत्र मिळून ‘श्च‘ तयार होतो.

म्हणूनच, विराटः + च = विराटश्च हे रूप सिद्ध होते.

निष्कर्ष

थोडक्यात: विसर्ग à स् à श् (विसर्जनीयस्य सः à स्तोः श्चुना श्चुः) या प्रक्रियेमुळे हा शब्द तयार होतो.

गीतेच्या याच (चौथ्या) श्लोकात पुढे येणारा ‘द्रुपदश्च‘ (द्रुपदः + च) हा शब्दही तंतोतंत याच दोन सूत्रांच्या आधारे तयार झाला आहे! तसेच ‘रामः + च = रामश्च‘ हे देखील याच नियमाचे उदाहरण आहे.

द्रुपदः + च याचे परिवर्तन द्रुपदश्च हे कोणत्या सूत्रांच्या आधारे होते?

‘द्रुपदः + च‘ या शब्दांचे ‘द्रुपदश्च‘ असे परिवर्तन होणे, हे अगदी ‘विराटश्च‘ प्रमाणेच पाणिनीय व्याकरणातील विसर्ग संधी आणि त्यानंतर होणाऱ्या व्यंजन संधी (श्चुत्व संधी) चे एक अतिशय उत्तम उदाहरण आहे. पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार ही प्रक्रिया खालील दोन अचूक सूत्रांच्या आधारे पूर्ण होते.

१. मूळ नियम सोप्या भाषेत (General Rule)

जेव्हा विसर्गाच्या (ः) पुढे ‘च‘ किंवा ‘छ‘ हे अक्षर येते, तेव्हा त्या विसर्गाचे रूपांतर ‘श्‘ (शहामृगातला अर्धा ‘श्‘) मध्ये होते.

२. पाणिनीय सूत्रांनुसार सिद्धी (Step-by-Step Derivation)

मूळ शब्द द्रुपदः + च असा असताना, संधीची प्रक्रिया दोन टप्प्यांत घडते:

टप्पा १: विसर्गाचा ‘स्‘ होणे

• सूत्र: विसर्जनीयस्य सः (८.३.३४)
• प्रक्रिया: या सूत्रानुसार, जर विसर्गाच्या पुढे ‘खर्‘ प्रत्याहारातील वर्ण (म्हणजेच क, ख, च, छ, त, थ, प, फ किंवा श, ष, स ही कठोर व्यंजने) आला असेल, तर त्या विसर्गाचे रूपांतर ‘स्‘ (सशाचा अर्धा ‘स्‘) मध्ये होते.
• येथे विसर्गाच्या पुढे ‘च‘ आल्याने विसर्गाचा ‘स्‘ झाला.
• स्थिती: द्रुपदस् + च

टप्पा २: ‘स्‘ चे ‘श्‘ मध्ये रूपांतर (श्चुत्व संधी)

• सूत्र: स्तोः श्चुना श्चुः (८.४.४०)
• प्रक्रिया: हे व्यंजन संधीतील अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र आहे. हे सूत्र सांगते की, जेव्हा ‘स्‘ च्या पुढे ‘श्‘ किंवा च-वर्गातील अक्षर (च, छ, ज, झ, ञ) येते, तेव्हा त्या पहिल्या ‘स्‘ चे रूपांतर ‘श्‘ मध्ये होते.
• येथे ‘स्‘ च्या पुढे ‘च‘ आल्यामुळे ‘स्‘ बदलून ‘श्‘ झाला.
• स्थिती: द्रुपदश् + च

अंतिम सिद्धी:

अर्धा ‘श्‘ आणि ‘च‘ एकत्र मिळून ‘श्च‘ तयार होतो.

म्हणूनच, द्रुपदः + च = द्रुपदश्च हे रूप सिद्ध होते.

निष्कर्ष

थोडक्यात: विसर्ग à स्à श् (विसर्जनीयस्य सः à स्तोः श्चुना श्चुः) या प्रक्रियेमुळे हा शब्द तयार होतो. गीतेच्या या श्लोकातील ‘विराटश्च‘ आणि ‘द्रुपदश्च‘ हे दोन्ही शब्द तंतोतंत याच पाणिनीय नियमांच्या आधारे तयार झाले आहेत.

महारथः याचे परिवर्तन  महारथ हे कोणत्या सूत्रांच्या आधारे होत नाही?

‘महारथः‘  चे ‘महारथ‘ असे परिवर्तन का होत नाही (म्हणजेच त्याचा विसर्ग का निघून जात नाही? याचे कारण पाणिनीच्या व्याकरणातील ‘अवसान‘ (Pause/End) या संकल्पनेत दडलेले आहे. कोणत्या सूत्रांच्या आधारे हे परिवर्तन होत नाही, याचे स्पष्टीकरण खालीलप्रमाणे आहे:

१. मूळ कारण: श्लोकाचा/वाक्याचा शेवट (अवसान): व्याकरणात संधी (दोन वर्ण एकत्र येणे) तेव्हाच होते, जेव्हा एका शब्दाच्या पुढे दुसरा शब्द किंवा अक्षर असते. सूत्र: विरामोऽवसानम् (१.४.११०) अर्थ: जिथे वर्णांचा उच्चार थांबतो (विराम मिळतो), त्याला ‘अवसान‘ म्हणतात.  ‘महारथः‘ हा या श्लोकाचा शेवटचा शब्द आहे. त्याच्या पुढे कोणतेही अक्षर नाही, तिथे पूर्णविराम (||) आहे.

२. विसर्ग का टिकून राहतो? कोणते सूत्र लागू होते? सूत्र: खरवसानयोर्विसर्जनीयः (८.३.१५)

स्पष्टीकरण: हे सूत्र सांगते की, जेव्हा शब्दाच्या शेवटी ‘र्‘ येतो आणि त्याच्यापुढे ‘खर्‘ वर्ण असतो किंवा जेव्हा ‘अवसान‘ (वाक्याचा शेवट) असतो, तेव्हा त्या ‘र्‘ चे रूपांतर विसर्गात ( ः) होते आणि तो विसर्ग तसाच कायम राहतो. ‘महारथः‘ च्या पुढे ‘अवसान‘ (रिकामी जागा) असल्यामुळे, या सूत्रानुसार त्याचा विसर्ग सुरक्षित राहतो.

३. ‘महारथ‘ असे परिवर्तन का होत नाही? (कोणती सूत्रे लागू होत नाहीत?)

विसर्गाचा लोप करण्यासाठी (विसर्ग काढून टाकण्यासाठी) किंवा उत्व (ओ) करण्यासाठी काही विशिष्ट अटी लागतात, ज्या इथे पूर्ण होत नाहीत:

१. हलि सर्वेषाम् (८.३.२२) लागू होत नाही:

* आपण ‘शूराः महेष्वासाः‘ मध्ये पाहिले की ‘हलि सर्वेषाम्‘ या सूत्राने विसर्गाचा लोप (शूरा) झाला. पण या सूत्राची अट आहे की विसर्गाच्या पुढे एखादे ‘व्यंजन‘ (हल्) यायला हवे. ‘महारथः‘ च्या पुढे काहीच नसल्याने हे सूत्र इथे काम करू शकत नाही.

२. हशि च (६.१.११४) लागू होत नाही. ‘युयुधानः + विराटश्च‘ चे ‘युयुधानो‘ झाले, कारण पुढे ‘व्‘ हे मृदु व्यंजन (हश्) होते. ‘महारथः‘ च्या पुढे मृदु व्यंजन नसल्याने त्याचा ‘महारथो‘ असाही बदल होत नाही.

थोडक्यात निष्कर्ष: ‘महारथः‘ च्या पुढे कोणतेही स्वर किंवा व्यंजन (निदान पुढील ओळ सुरू होईपर्यंत) नसल्यामुळे, संधीची कोणतीही प्रक्रिया घडत नाही. ‘खरवसानयोर्विसर्जनीयः‘ या सूत्राच्या आधारे तिथे केवळ विसर्ग निर्माण होतो आणि तो अबाधित राहतो.पाणिनीच्या व्याकरणाची हीच ती गणितीय अचूकता आहे! ‘अक्षर असेल तरच बदल (Reaction) होईल, अक्षर नसेल तर बदल होणार नाही.‘