सखोल अभ्यास

श्रीमद् भगवद्गीता हे महर्षी व्यासांनी रचलेले ‘आर्ष‘ (ऋषींनी रचलेले) महाकाव्य आहे. पाणिनीच्या ‘अष्टाध्यायी‘ च्या रचनेपूर्वीच किंवा त्या समकालीत संस्कृत भाषेचे जे प्रवाही स्वरूप रूढ होते, त्याचे अनेक अवशेष गीतेत सापडतात. त्यामुळे गीतेत अनेक ठिकाणी पाणिनीच्या काटेकोर सूत्रांचे पालन न होता ‘आर्ष प्रयोग‘ (Archaic/Epic usages) झालेले आढळतात. “अपि माषं मषं कुर्यात् छन्दोभङ्गं न कारयेत्” (शब्दाचा ऱ्हस्व-दीर्घ बदलला तरी चालेल, पण श्लोकाचे वृत्त/छंद बिघडू नये) या न्यायाने हे बदल केले गेले आहेत.

पहिल्या अध्यायातील संस्कृत व्याकरणाची काही ठराविक वैशिष्ट्ये आणि पाणिनीय नियमांना बगल देणारे (किंवा अपवाद असलेले) प्रयोग खालीलप्रमाणे आहेत:

१. ‘णिच्‘ (प्रेरणार्थक) प्रत्ययाचा लोप

पाणिनीय व्याकरणात जेव्हा एखाद्याकडून क्रिया करवून घेतली जाते, तेव्हा धातूला ‘णिच्‘ प्रत्यय लागतो (Causative form). पहिल्या अध्यायात वृत्त सांभाळण्यासाठी या प्रत्ययाचा लोप केलेला आढळतो.

• श्लोक १.३९: कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् ।
• उहापोह: येथे अर्जुनाने ‘निवर्तितुम्‘ (माघारी फिरणे/परावृत्त होणे) हा शब्द वापरला आहे. पाणिनीय व्याकरणानुसार, ‘वृत्‘ धातूचे प्रेरणार्थक रूप ‘वर्तयति‘ असे होते आणि त्याचे ‘तुमुन्‘ (Infinitive) रूप ‘निवर्तयितुम्‘ असे व्हायला हवे होते. परंतु अनुष्टुभ छंदाची लय आणि अक्षरांची संख्या सांभाळण्यासाठी ‘य‘ चा लोप करून ‘निवर्तितुम्‘ असा आर्ष प्रयोग येथे केला आहे.

२. वैदिक किंवा छान्दस रूपांचा वापर

पाणिनीने लौकिक संस्कृतसाठी काही नियम निश्चित केले असले तरी, महाकाव्यांमध्ये अनेकदा जुने वैदिक (छान्दस) शब्द वापरले गेले आहेत.

• श्लोक १.१: मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ।
• उहापोह: ‘माझे‘ या अर्थासाठी लौकिक संस्कृतमध्ये ‘मदीयाः‘ हा शब्द अधिक रूढ आहे. येथे ‘मामकाः‘ हा शब्द वापरला आहे. जरी पाणिनीने “तवममकौ ङयि” (४.३.३) या सूत्रात ‘मामक‘ शब्दाची सिद्धी दिली असली तरी, हा प्रामुख्याने वैदिक साहित्यात आढळणारा प्रयोग आहे जो व्यासांनी महाकाव्यात जसाच्या तसा स्वीकारला आहे.

३. पद-व्यत्यय (आत्मनेपद आणि परस्मैपद यांची अदलाबदल)

पाणिनीने कोणत्या धातूंना परस्मैपद (उदा. ति, तः, अन्ति) आणि कोणत्या धातूंना आत्मनेपद (उदा. ते, इथे, अन्ते) लावायचे याचे कडक नियम दिले आहेत (उदा. अनुदात्तङित आत्मनेपदम्). परंतु संपूर्ण गीतेत (आणि पहिल्या अध्यायातही) छंदाच्या सोयीसाठी यात शिथिलता घेतलेली दिसते.

• उहापोह: अनेक ठिकाणी जो धातू मूळचा आत्मनेपदी आहे, त्याला परस्मैपदाचे प्रत्यय लावलेले दिसतात आणि परस्मैपदी धातूंना आत्मनेपदाचे प्रत्यय लावलेले दिसतात. याला व्याकरणात ‘व्यत्यय‘ (Interchange) म्हणतात. हे पाणिनीच्या नियमांचे थेट उल्लंघन नसून, ऋषींना मिळालेले काव्य-स्वातंत्र्य मानले जाते.

४. संधी नियमांमधील शिथिलता (विवृत्ती / Hiatus)

पाणिनीय व्याकरणानुसार जेव्हा दोन स्वर एकत्र येतात, तेव्हा तिथे स्वरसंधी होणे अनिवार्य (नित्य) असते (संहितैकपदे नित्या). परंतु गीतेत श्लोक-पठण सुलभ व्हावे किंवा अक्षरांची मात्रा बिघडू नये म्हणून अनेकदा जाणीवपूर्वक संधी करणे टाळले आहे.

५. ‘सञ्जय उवाच‘ – पाणिनीच्या नियमांचा भंग की पालन? (एक रंजक गैरसमज)

अनेकांना वाटते की गीतेतील “सञ्जय उवाच”, “अर्जुन उवाच” मध्ये विसर्ग संधी न करणे हा पाणिनीच्या नियमांचा भंग (आर्ष प्रयोग) आहे. कारण ‘सञ्जयः + उवाच‘ –> ‘सञ्जयोवाच‘ व्हायला हवे, असा सर्वसाधारण समज आहे. पण तसे नाही ! हा प्रयोग १००% पाणिनीय नियमांनुसारच आहे:

१. सञ्जयः + उवाच: प्रथम ‘भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि‘ (८.३.१७) या सूत्रानुसार ‘सञ्जयः‘ च्या विसर्गाचा ‘य्‘ होतो. (सञ्जय य् + उवाच).

२. लोपः शाकल्यस्य (८.३.१९): या सूत्रानुसार पुढे स्वर असल्याने त्या ‘य्‘ चा लोप होतो. (सञ्जय उवाच).

३. पूर्वत्रासिद्धम् (८.२.१): पाणिनीच्या अष्टाध्यायीतील हे अत्यंत शक्तिशाली सूत्र आहे. ‘लोपः शाकल्यस्य‘ हे सूत्र ८ व्या अध्यायाच्या ३ऱ्या पादात आहे, तर ‘आद्गुणः‘ (अ + उ = ओ करणारी गुणसंधी) हे सूत्र ६ व्या अध्यायात आहे. ‘पूर्वत्रासिद्धम्‘ मुळे आधी झालेल्या ‘य्‘ च्या लोपाची प्रक्रिया ‘आद्गुणः‘ ला दिसतच नाही. त्यामुळे इथे ‘सञ्जयोवाच‘ अशी संधी होत नाही आणि ‘सञ्जय उवाच‘ हे रूप कायम राहते.