ऐच्छिक अनुदान

अर्थमनर्थं भावय नित्यं, नास्ति ततः सुखलेशः सत्यम् ।

पुत्रादपि धनभाजां भीतिः, सर्वत्रैषा विहिता रीतिः ॥

हा श्लोक आद्य शंकराचार्यांनी रचलेल्या अत्यंत प्रसिद्ध ‘भज गोविन्दम्‘ (ज्याला ‘मोहमुद्गर‘ असेही म्हणतात) या स्तोत्रातील आहे. मानवी जीवनातील पैशाचा (संपत्तीचा) मोह आणि त्यातून निर्माण होणारी दुःखं यावर शंकराचार्यांनी यात अत्यंत परखड भाष्य केले आहे. या श्लोकाचे सविस्तर विश्लेषण आणि अर्थ खालीलप्रमाणे आहे.

शब्दांची फोड आणि अर्थ (Word-by-word Meaning)

·        अर्थम् (Artham) = संपत्ती, पैसा, धन.

• अनर्थम् (Anartham) = अनर्थाचे किंवा दुःखाचे मूळ.
• भावय नित्यम् (Bhavaya Nityam) = असा नेहमी विचार कर / नेहमी लक्षात ठेव.
• नास्ति ततः (Naasti Tatah) = त्यातून (पैशातून) मिळत नाही.
• सुखलेशः सत्यम् (Sukha-leshah Satyam) = सुखाचा एक लवलेश (अंश) देखील, हेच सत्य आहे.
• पुत्रादपि (Putrad-api) = स्वतःच्या मुलाकडूनही.
• धनभाजां भीतिः (Dhana-bhajam Bhitih) = श्रीमंत (धन साठवणाऱ्या) माणसाला भीती वाटते.
• सर्वत्रैषा (Sarvatra-esha) = सर्वत्र हीच.
• विहिता रीतिः (Vihita Ritih) = ठरलेली रीत किंवा नियम आहे.

श्लोकाचा सरळ अर्थ (Simple translation)

संपत्ती ही खऱ्या अर्थाने अनर्थाचे (संकटांचे) मूळ आहे, याची नेहमी जाणीव ठेव. कारण पैशातून खऱ्या सुखाचा एक अंशही मिळत नाही, हे त्रिकालाबाधित सत्य आहे. अफाट संपत्ती साठवणाऱ्या माणसाला स्वतःच्या मुलाचीही भीती वाटू लागते (किंवा मुले संपत्तीसाठी जिवावर उठतात). जगात सर्वत्र हीच रीत पाहायला मिळते.

सखोल विश्लेषण (Philosophical Analysis) – शंकराचार्यांनी या श्लोकातून मानवी स्वभावावर आणि पैशाच्या हव्यासावर तीन महत्त्वाचे मुद्दे मांडले आहेत.

अर्थ तोच ‘अनर्थ‘ = पैसा हा जीवनावश्यक गरजा भागवण्यासाठी ‘अर्थ‘ (Meaningful) ठरतो, पण जेव्हा तो गरजेपेक्षा जास्त वाढतो आणि माणूस त्याच्या मोहात पडतो, तेव्हा तोच पैसा ‘अनर्थ‘ (Meaningless/Disaster) बनतो. अहंकार, लोभ, आणि मत्सर यांसारखे दुर्गुण पैशासोबत येतात.

पैसा = सुख हा भ्रम. सामान्य माणसाला वाटते की जितका पैसा जास्त, तितके सुख जास्त. पण शंकराचार्य ठामपणे सांगतात की हे खोटे आहे. पैशाने तुम्ही मऊ गादी विकत घेऊ शकता, पण ‘झोप‘ नाही. सुख हे मनाच्या शांतीत असते, बँक बॅलन्समध्ये नाही.