प्रस्तावना : श्रीमद्भगवद्गीता हा केवळ एक तत्त्वज्ञानाचा ग्रंथ नाही, तर ते एक अजोड काव्य आहे. महर्षी व्यासांनी या महाकाव्याची
रचना अत्यंत शिस्तबद्ध आणि नादमय अशा ‘छंदांमध्ये‘ (Meters) केली आहे. गीतेतील ७०० श्लोक प्रामुख्याने दोन छंदांमध्ये
गुंफलेले आहेत. या छंदांमुळे गीता केवळ वाचनीय न राहता, ‘गेय‘ (गाण्यायोग्य)
आणि सहज पाठांतर करण्यायोग्य बनली आहे.
गीतेतील प्रमुख छंद : गीतेमध्ये प्रामुख्याने दोन छंदांचा वापर आढळतो:
अनुष्टुभ् आणि त्रिष्टुभ्.
१. अनुष्टुभ् छंद (Anushtubh)
गीतेतील बहुतांश श्लोक (सुमारे ६४५ श्लोक) या छंदात आहेत.
हा संस्कृत काव्यातील अत्यंत लोकप्रिय आणि प्रवाही छंद आहे.
- रचना: या छंदात एकूण चार चरण (पाद) असतात. प्रत्येक चरणात ८
अक्षरे असतात.
- अक्षरसंख्या:
८ x ४ —> ३२ अक्षरे.
- वैशिष्ट्य: या छंदाची चाल अत्यंत शांत,
गंभीर आणि संवादात्मक असते.
श्रीकृष्ण आणि अर्जुन यांच्यातील तत्त्वज्ञानात्मक चर्चा,
प्रश्नोत्तरे आणि वर्णने
सांगण्यासाठी हा छंद अत्यंत चपखल ठरतो.
- उदाहरण: धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः। मामकाः पाण्डवाश्चैव
किमकुर्वत सञ्जय॥
(यात प्रत्येक ओळीत १६ अक्षरे आहेत, म्हणजे एका चरणात ८ अक्षरे)
२. त्रिष्टुभ् छंद (Trishtubh / उपजाती)
जेव्हा गीतेतील विषय अधिक भावनिक, उदात्त किंवा स्तुतिपर बनतो, तेव्हा महर्षी व्यास ‘त्रिष्टुभ्‘ छंदाचा (विशेषतः ‘उपजाती‘ प्रकाराचा)
वापर करतात. गीतेतील सुमारे ५५ श्लोक या छंदात आहेत.
- रचना: या छंदातही चार चरण असतात,
मात्र प्रत्येक चरणात ११ अक्षरे
असतात.
- अक्षरसंख्या:
११ x
४ —>
४४ अक्षरे.
- वैशिष्ट्य: या छंदाचा नाद थोडा वेगवान आणि भव्यता दर्शवणारा असतो.
विशेषतः अकराव्या अध्यायातील ‘विश्वरूप दर्शन योग‘ किंवा दुसऱ्या अध्यायातील स्थितप्रज्ञाची लक्षणे
सांगताना जेव्हा भावनांचा उच्चांक गाठला जातो, तेव्हा हा छंद वापरला आहे.
- उदाहरण: त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं, त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् । त्वमव्ययः
शाश्वतधर्मगोप्ता, सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे ॥
आर्ष प्रयोग: गीतेची स्वतंत्र व्याकरणीय ओळख
श्रीमद्भगवद्गीता ही ‘स्मृती‘ असली
तरी ती महर्षी व्यासांसारख्या ‘ऋषींनी‘ रचलेली आहे. त्यामुळे यात अनेक ठिकाणी ‘आर्ष प्रयोग‘
(Arsha Prayoga – ऋषींनी वापरलेली प्राचीन
किंवा मूळ पद्धत) आढळतात. पाणिनीच्या अष्टाध्यायीसारख्या प्रमाणित व्याकरण
ग्रंथांच्या कठोर नियमांपेक्षा, गीतेत
श्रुतीला,
नादाला आणि छंदाच्या लयीला अधिक महत्त्व दिले आहे.
आर्ष प्रयोगांची काही ठळक वैशिष्ट्ये आणि उदाहरणे
खालीलप्रमाणे आहेत:
१. छंदासाठी स्वरांमध्ये बदल (ऱ्हस्व-दीर्घ):
छंदाची चाल किंवा मात्रा (Rhythm) बिघडू नये म्हणून अनेकदा ऱ्हस्व स्वराला दीर्घ किंवा दीर्घ
स्वराला ऱ्हस्व केले जाते.
- पाणिनीय व्याकरणानुसार एखादा शब्द ऱ्हस्व असला,
तरी नाद पूर्ण करण्यासाठी ऋषी तो
ओढून दीर्घ उच्चारतात. याला व्याकरणात “अपि माषं मषं कुर्यात्
छन्दोभङ्गं न कारयेत्” (छंद भंग होऊ नये म्हणून शब्दांत लवचिकता आणावी)
असा नियम लागू होतो.
२. संधी नियमांची शिथिलता (Sandhi Exceptions):
संस्कृतमध्ये दोन शब्द एकत्र येताना ‘संधी‘ होणे
अनिवार्य असते. परंतु गीतेत अनेक ठिकाणी दोन चरणांच्या मध्ये (अन्तःपादम्) संधी
टाळली आहे, जेणेकरून वाचताना
योग्य ठिकाणी पॉज (विराम) घेता येईल आणि अर्थ स्पष्ट होईल.
- ‘प्रकृत्या अन्तःपादम्‘ या आर्ष नियमानुसार, एका चरणाचा शेवट आणि दुसऱ्या चरणाची सुरुवात यांच्यात
संधी न करता शब्द सुटे ठेवले आहेत.
३. आत्मनेपद आणि परस्मैपद यातील लवचिकता:
संस्कृतमध्ये धातूंचे ‘परस्मैपद‘ आणि
‘आत्मनेपद‘ असे
प्रकार आहेत. काही धातू विशिष्ट पदातच चालतात. पण गीतेत छंदाच्या गरजेनुसार
परस्मैपदाच्या धातूला आत्मनेपदाचे प्रत्यय (किंवा उलट) लागलेले दिसतात. याला
व्याकरणातील चूक न मानता ‘आर्ष
प्रयोग‘
मानले जाते, कारण मूळ हेतू अर्थाची आणि नादाची अनुभूती देणे हा आहे.
४. लिंग आणि विभक्ती मधील बदल:
कधीकधी वेदमंत्रांप्रमाणेच गीतेत पुल्लिंगी शब्दाचा वापर
नपुंसकलिंगी म्हणून किंवा विशिष्ट विभक्तीचा वापर वेगळ्या अर्थाने केलेला आढळतो.
हे महर्षी व्यासांच्या काळातील प्राचीन भाषिक परंपरेचे दर्शन घडवते.
निष्कर्ष
श्रीमद्भगवद्गीतेतील
अनुष्टुभ् आणि त्रिष्टुभ् छंदांची योजना ही मानवी मनाच्या अवस्थांनुसार बदलणाऱ्या
लयीचे उत्तम उदाहरण आहे. तसेच, आर्ष
प्रयोग हे दर्शवतात की गीता ही केवळ व्याकरणाच्या साच्यात अडकलेली कृत्रिम रचना
नसून,
ती साक्षात ईश्वरी अनुभूतीतून प्रगटलेली एक जिवंत आणि नादमय
‘वाणी‘ आहे.