नमस्कार मंडळी ! गीताई (माझी माऊली) (www.geetaai.in ) या संकेतस्थळावर आपले हार्दिक स्वागत आहे. मूळ संकल्पना अशी आहे की, श्रीमद् भगवद् गीतेवर आधारित मराठी भाषेतील मजकूर अशा प्रकारे तयार करावा की, जो तीन वेगवेगळ्या प्रकारच्या लोकांना आकर्षित करेल. अर्थात गीता + आई = गीता + modern Ai = गीताई.
पहिली श्रेणी अशा व्यक्तींची आहे की, ज्यांना संस्कृत भाषेची यथोचित जाणकारी नाही, परंतु ज्यांची मातृभाषा मात्र मराठी आहे. गीतेतील प्रत्येक श्लोकाचे संक्षिप्त परंतु तर्कशुद्ध विश्लेषण करण्यात त्यांना नक्की रस असेल. या विश्लेषणात श्लोकाचे मानसशास्त्रीय पैलू, तसेच स्वतःचे कथन (narrative) आणि उद्देश (agenda) पुढे रेटण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या युक्त्या व तंत्रे यांचा आवर्जून समावेश असेल. सुलभता आणि सहज आकलनासाठी, अशा लोकांना हिंदी व इंग्रजी शब्दांच्या मुक्त वापराबाबत काहीही हरकत नसेल. त्याचप्रमाणे, समकालीन उदाहरणांचा वापर त्यांना नक्कीच भावेल. गीतेतील एकूण ७०१ श्लोकांपैकी कोणत्याही श्लोकाचा मजकूर एका A4 आकाराच्या कागदापेक्षा अधिक होणार नाही, याची विशेष काळजी घेतली जात आहे. अशा प्रत्येक पी–डी–एफ (PDF) फाईलची स्थानिक प्रिंटरवर प्रतिकृती प्रत काढण्याची, अथवा ती कोणत्याही उपकरणावर—मग तो भले मोबाईल फोन, टॅब्लेट, लॅपटॉप किंवा डेस्कटॉप पीसी असो— जतन करून जपून ठेवण्याची सुविधा उपलब्ध असेल.
दुसऱ्या श्रेणीच्या लोकांना गीतेतील प्रत्येक शब्दाची उत्पत्ती आणि व्युत्पत्तीशास्त्रीय दृष्टिकोनावर आधारित सखोल व्याकरणात्मक विश्लेषणात रस असेल. हे विश्लेषण ‘अष्टाध्यायी‘ या ग्रंथातील पाणिनीच्या व्याकरणविषयक नियम व मूलभूत तत्त्वांवर आधारित असेल. यात सामासिक शब्दांचे विलगीकरण तसेच स्वर, व्यंजन आणि विसर्ग सन्धी नियमांप्रमाणे संयुक्त शब्दांचे विग्रह / विघटन समाविष्ट असेल. हा विभाग संस्कृत भाषेच्या प्रेमींना, तसेच भारतीय ज्ञानपरंपरेच्या चौकटीत पाणिनींनी दिलेल्या दैवी योगदानातील गणितीय अचूकता आणि निर्दोष तर्कशुद्धता यांची कदर करणाऱ्यांना निश्चितच भावेल.
तिसऱ्या श्रेणीच्या लोकांना गीतेच्या सांगीतिक पैलूंमध्ये रस असेल; यामध्ये अनुष्टुभ्, त्रिष्टुभ्, इंद्रवज्रा, उपेंद्रवज्रा आणि उपजाती यांसारख्या विविध छंदांमध्ये गीतेचे विश्लेषण आणि गायन करणे समाविष्ट असेल. जेव्हा जेव्हा संदर्भ आणि आशय बदलतो, तेव्हा तेव्हा महर्षी व्यासांनी विविध छंदोवृत्तांचा अत्यंत कौशल्याने वापर केला आहे. गीतेचे गायन करताना याचा अनुभव घेणे खरोखरच मंत्रमुग्ध करणारे आहे.
या तिन्ही श्रेणीच्या लोकांना उद्देशून मजकूर सादर करण्याचा हा प्रामाणिक प्रयत्न आहे. अर्थात, या तीनही श्रेणींतील लोकांमध्ये फरक करण्याची कोणतीही इच्छा किंवा उद्देश नाही.
गुणाः = प्रकृतीचे तीन गुण (सत्त्व, रज, तम) आणि प्रकृतीतून निर्माण झालेली आपली ‘इंद्रिये‘ (डोळे, कान, नाक इत्यादी).
गुणेषु = प्रकृतीच्या गुणांतूनच निर्माण झालेल्या ‘विषयांमध्ये‘ (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध).
वर्तन्ते = वावरत आहेत, कार्य करत आहेत किंवा एकमेकांशी जोडले जात आहेत.
इति मत्वा = असे मानून, हे सत्य जाणून.
न सज्जते = तो (ज्ञानी माणूस) आसक्त होत नाही किंवा त्यात अडकत नाही.
केवळ वैयक्तिक आवड–निवड-सवड यांना अनुसरुन त्या त्या गोष्टीचा पाठपुरावा करण्याची मानवी प्रवृत्ती बळावते.
उंच नीच काही नेणे भगवंत । तिष्ठे भावभक्ती देखोनिया ॥ … संत तुकाराम महाराज.
परमेश्वराला कोणीही ‘उच्च‘ किंवा ‘नीच‘ नाही. तो माणसाची जात, पात, धर्म, संपत्ती किंवा कुळ पाहत नाही. तो फक्त भक्ताच्या मनातील ‘भाव आणि भक्ती‘ पाहतो आणि जिथे खरी भक्ती आहे, तिथे तो उभा (तिष्ठे) राहतो.
या व्यतिरिक्त, संस्कृत भाषा शिकण्यासाठी काही विभाग जोडण्यात आले आहेत. याचा सखोल अभ्यास निश्चितच गीतेच्या अभ्यासाला समृद्ध करेल.
संस्कृत साहित्यातील महान कवी कालिदासाने रचलेल्या ‘रघुवंशम्‘ या प्रसिद्ध महाकाव्यातील पहिला श्लोक (मंगलाचरण) आहे. कोणत्याही कार्याची निर्विघ्नपणे सुरुवात करण्यासाठी ईश्वराची स्तुती करण्याची प्राचीन भारतीय परंपरा आहे. त्यानुसार कालिदासाने या श्लोकातून भगवान शिव आणि माता पार्वतीची वंदना केली आहे.
वागर्थाविव (वाक् + अर्थौ + इव) = ‘वाक्‘ (शब्द) आणि ‘अर्थ‘ यांच्याप्रमाणे.
सम्पृक्तौ = एकमेकांशी घट्ट जोडलेले, एकरूप झालेले किंवा अविभाज्य.
वागर्थप्रतिपत्तये (वाक् + अर्थ + प्रतिपत्तये) = शब्द आणि त्यांच्या अर्थांचे योग्य ज्ञान प्राप्त व्हावे यासाठी.
जगतः पितरौ = या संपूर्ण जगाचे माता-पिता.
वन्दे = मी वंदन करतो, नमस्कार करतो.
पार्वतीपरमेश्वरौ = माता पार्वती आणि परमेश्वर (भगवान शिव).
ज्याप्रमाणे ‘शब्द‘ आणि त्याचा ‘अर्थ‘ एकमेकांशी अतूटपणे जोडलेले असतात, त्याचप्रमाणे एकमेकांशी सदैव एकरूप असलेल्या आणि या संपूर्ण जगाचे माता-पिता असलेल्या पार्वती व भगवान शिवाला, मला ‘योग्य शब्द आणि त्यांच्या अर्थांचे ज्ञान प्राप्त व्हावे‘ म्हणून मी वंदन करतो.
कालिदासाने येथे ‘शब्द आणि अर्थाची‘ अत्यंत अचूक आणि सुंदर उपमा दिली आहे. जगात कोणत्याही शब्दाला अर्थाशिवाय अस्तित्व नसते आणि अर्थाला व्यक्त करण्यासाठी शब्दाचीच गरज असते. ते दोन वेगवेगळे वाटत असले तरी प्रत्यक्षात एकच असतात. शिव आणि पार्वतीचे (किंवा प्रकृती आणि पुरुषाचे) नातेही तसेच अविभाज्य आहे. ते कधीही एकमेकांपासून वेगळे होऊ शकत नाहीत. हा श्लोक भगवान शिवाच्या ‘अर्धनारीश्वर‘ रूपाचे उत्तम प्रतीकात्मक वर्णन करतो. पार्वती (शक्ती) आणि शिव (चैतन्य) हे दोन नसून एकच आहेत आणि तेच या विश्वाचे मूळ कारण (जगतः पितरौ) आहेत, हा उदात्त विचार यात मांडला आहे. कवीची नम्रता आणि उपासनेचा हेतू ‘रघुवंशम्‘ सारखे प्रदीर्घ आणि महान महाकाव्य लिहिताना कालिदासाला योग्य शब्दांची आणि त्यांच्या सखोल अर्थांची अत्यंत आवश्यकता होती. एक उत्कृष्ट काव्य निर्माण करण्यासाठी केवळ शब्दज्ञान पुरेसे नसते, तर त्या शब्दांमध्ये अर्थाची खोलीही असावी लागते. यासाठी साहित्याचे आणि ज्ञानाचे आदिस्रोत असलेल्या शिव-पार्वतीकडे तो आशीर्वाद मागत आहे की, “माझ्या काव्यातून योग्य शब्द आणि अर्थ प्रकट होऊ दे.”
थोडक्यात सांगायचे तर, कालिदासाने या श्लोकातून व्याकरण, तत्त्वज्ञान आणि भक्ती यांचा अत्यंत सुंदर संगम साधला आहे.
या एका श्लोकाद्वारे प्रतिभावंत कालिदासाची नम्रता आणि आदि गुरु भगवान शंकर आणि आदि शक्ती भगवती यांच्या प्रति अपार आदर, श्रद्धा, निष्ठा आणि भक्तिभाव व्यक्त होतो.
“गीताई माऊली माझी, तिचा मी बाळ नेणता। रडता पडता, घेई उचलुनी कडेवरी॥”
ही अत्यंत भावपूर्ण ओवी, भूदान आंदोलनाचे मुख्य प्रवर्तक आचार्य विनोबा भावे यांची रचना आहे. त्यांनी श्रीमद्भगवद्गीतेचे मराठीत केलेल्या ओवीबद्ध अनुवादाला म्हणजेच गीताईला उद्देशून त्यांनी ही कृतज्ञतेची भावना व्यक्त केली आहे. या ओवीचा संदर्भ (context) आणि सखोल विश्लेषण (detailed explanation) खालीलप्रमाणे आहे.
आचार्य विनोबा भावे यांच्या मातोश्री, रुक्मिणीदेवी यांना संस्कृतचे ज्ञान नव्हते, पण त्यांना भगवद्गीता समजून घेण्याची तीव्र ओढ होती. आपल्या आईला गीता सोप्या भाषेत समजता यावी, म्हणून विनोबाजींनी वर्ष १९३० च्या सुमारास गीतेचा मराठीत अनुवाद केला. त्यांनी गीतेला केवळ एक ग्रंथ न मानता साक्षात ‘आई‘ मानले, आणि म्हणून या ग्रंथाचे नाव ‘गीताई‘ (गीता + आई) असे ठेवले.
गीतेबद्दलची आपली अपार भक्ती आणि तिने आयुष्यात दिलेला आधार व्यक्त करण्यासाठी विनोबाजींनी या ओळी रचल्या आहेत. वर्धा येथील ‘गीताई मंदिरात‘ या ओळी आजतागायत कोरलेल्या आढळतात.
शब्दशः अर्थ (Literal Meaning)
- गीताई माऊली माझी = ही ‘गीताई‘ (भगवद्गीता) माझी जन्मदात्री आई (माऊली) आहे.
- तिचा मी बाळ नेणता = आणि मी तिचे एक ‘नेणते‘ (अज्ञानी, निरागस, ज्याला जगाची फारशी समज नाही असे) लहान बाळ आहे.
- रडता पडता = आयुष्याच्या प्रवासात जेव्हा केव्हा मी ठेच लागून पडतो, किंवा दुःखाने रडतो.
- घेई उचलुनी कडेवरी = तेव्हा ही माऊली मला तत्काळ उचलून आपल्या कडेवर घेते (मला सावरते आणि आधार देते).
या दोन ओळींमध्ये आचार्य विनोबा भावे यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे आणि गीतेच्या तत्त्वज्ञानाचे अतिशय सुंदर सार दडलेले आहे:
- अहंकाराचा त्याग आणि लीनता = विनोबा भावे हे स्वतः एक प्रखर बुद्धिमान, ज्ञानी आणि अनेक भाषांचे जाणकार होते. तरीही गीतेसमोर उभे राहताना त्यांनी स्वतःला ‘नेणता बाळ‘ (अज्ञानी बालक) म्हटले आहे. ज्ञानाचा कोणताही अहंकार न ठेवता, ईश्वरी तत्त्वज्ञानासमोर त्यांनी संपूर्ण शरणागती पत्करली आहे. ही खरी परमेश्वराच्या भक्तीची आणि त्याच्या समोर सदैव नतमस्तक राहण्याची खूण आहे.
- ग्रंथाचे ‘माते‘त झालेले रूपान्तर = बहुतांश लोक गीतेकडे एक अत्यंत कठीण, गंभीर आणि तात्त्विक ग्रंथ म्हणून पाहतात. पण विनोबाजींनी गीतेला ‘आई‘चे रूप दिले. आई जशी आपल्या बाळाच्या चुका पोटात घालते, त्याला रागावण्यापेक्षा त्याला सावरते, तसेच गीतेचे तत्त्वज्ञान माणसाला संकटात धीर देते, असे ते सुचवतात.
- ‘रडता पडता‘ मधील जीवनाचे तत्त्वज्ञान = माणसाचे आयुष्य हे चढ-उतारांचे असते. इथे अपयश (पडता) आहे आणि दुःख (रडता) आहे. अशा वेळी माणूस वैफल्यग्रस्त होतो. पण जेव्हा जेव्हा अशी वेळ येते, तेव्हा तेव्हा गीतेतील निष्काम कर्मयोग आणि स्थितप्रज्ञतेचा विचार माणसाला आध्यात्मिक आधार देतो. जशी आई रडणाऱ्या बाळाला कडेवर घेऊन शांत करते, तशीच गीता माणसाच्या दुःखी मनाला शांत करून पुन्हा उभे राहण्याचे बळ देते. थोडक्यात सांगायचे तर: ही ओवी केवळ एका ग्रंथाची स्तुती नसून, माणसाच्या आयुष्यात ‘सद्विचार‘ आणि ‘अध्यात्म‘ हे आईसारखेच कसे रक्षणकर्ते असतात, याचे एक अत्यंत लोभस आणि भावस्पर्शी वर्णन आहे.
गीता सुगीता कर्तव्या किम् अन्यैः शास्त्रविस्तरैः ।
या स्वयम् पद्मनाभस्य मुखपद्माद् विनिःसृता ॥
श्रीमद्भगवद्गीतेचे चांगल्या प्रकारे वाचन, मनन आणि आचरण केले पाहिजे. गीतेच्या सखोल अध्ययनानंतर इतर अनेक शास्त्रांच्या आणि ग्रंथांच्या पसाऱ्याची किंवा अभ्यासाची गरजच काय? कारण, गीता ही साक्षात भगवान श्रीकृष्णांच्या (पद्मनाभाच्या) मुखकमलातून प्रकट झालेली आहे.
चिरंतन, अविनाशी, शाश्वत, अभिजात भारतीय तत्त्वज्ञानाचा पुरस्कार करणाऱ्या श्रीमद्भगवद्गीतेचा सविस्तर आणि व्यापक अभ्यास आता आपण सुरू करूया.
शुभास्ते पन्थानः सन्तु । = शुभाः ते पन्थानः सन्तु ।
- शब्दशः अर्थ: “तुझे (ते) सर्व मार्ग (पन्थानः) मंगलमय (शुभाः) असोत (सन्तु).”
- भावार्थ: तुम्ही जो नवीन प्रवास सुरू करत आहात, त्या मार्गात तुम्हाला कोणतेही विघ्न न येता, तुमचा तो प्रवास सुरक्षित, यशस्वी आणि आनंदी ठरो.