अथ प्रथमोऽध्यायः – श्लोक – ६ वा

युधामन्युः =

‘युधामन्युः‘ या नामपदाचे पाणिनीच्या अष्टाध्यायीच्या सूत्रांनुसार सविस्तर आणि सुसंबद्ध विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे.

१. प्राथमिक व्याकरणिक परिचय (Basic Grammatical Profile)

·        मूळ शब्द (प्रातिपदिक): युधामन्यु

·        अंत (Ending): उकारान्त (शब्दाच्या शेवटी ‘उ‘ स्वर आहे)

·        लिंग (Gender): पुल्लिङ्ग (Masculine)

·        विभक्ति (Case): प्रथमा विभक्ति

·        वचन (Number): एकवचन

२. समास विवेचन आणि निर्मिती (Samasa Analysis)

‘युधामन्युः‘ हा शब्द एका महान योद्ध्याचे नाव आहे. हा शब्द दोन पदांच्या एकत्रीकरणातून बनला आहे: युध् + मन्यु.

·        विग्रह वाक्य: “युधा मन्युः यस्य सः ।” (अर्थ: ज्याचा मन्यु (क्रोध / युद्धज्वर / शौर्य) युद्धामुळे प्रकट होतो असा तो, किंवा ज्याला युद्धात मोठा उत्साह आहे असा तो व्यक्ती).

·        समासाचा प्रकार: बहुव्रीहि समास

जेव्हा दोन शब्द एकत्र येऊन त्या दोघांऐवजी कुणा तिसऱ्याच व्यक्तीचा किंवा वस्तूचा बोध करून देतात (म्हणजेच ते विशेषण म्हणून काम करतात), तेव्हा तो बहुव्रीहि समास असतो. इथे हा शब्द एका विशिष्ट राजाचे/योद्ध्याचे नाव दर्शवतो.

·        एक विशेष व्याकरणीय नोंद (अलुक् समास): साधारणपणे समासामध्ये पहिल्या शब्दाचा विभक्ति प्रत्यय गाळला जातो. पण इथे ‘युध्‘ या स्त्रीलिंगी नामाचे तृतीया विभक्ती एकवचनाचे रूप ‘युधा‘ (युद्धामुळे/युद्धात) वापरले आहे आणि त्याचा ‘आ‘ हा प्रत्यय समासातही तसाच टिकून आहे (तो ‘युधमन्यु‘ असा झालेला नाही). पाणिनीय व्याकरणात ज्या समासात विभक्तीचा लोप (लुक्) होत नाही, त्याला ‘अलुक् समास‘ म्हणतात. त्यामुळे हा अधिक अचूकपणे ‘अलुक् बहुव्रीहि समास‘ आहे.

३. पाणिनीय सूत्रानुसार विभक्ती रूपाची सिद्धी (Step-by-Step Derivation)

‘युधामन्यु‘ या मूळ शब्दापासून प्रथमा विभक्ती, एकवचनाचे ‘युधामन्युः‘ हे रूप कसे तयार होते, याची सूत्रबद्ध प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे:

पायरी १: प्रातिपदिक संज्ञा

·        सूत्र: कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६)

·        स्पष्टीकरण: ‘युधामन्यु‘ हा समास असल्यामुळे, या सूत्रानुसार त्याला ‘प्रातिपदिक‘ (Base/Root word) ही संज्ञा प्राप्त होते.

पायरी २: विभक्ती प्रत्यय लावणे

·        सूत्र: ङ्याप्प्रातिपदिकात् (४.१.१) आणि स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्… (४.१.२)

·        स्पष्टीकरण: प्रातिपदिकापुढे विभक्तीचे प्रत्यय लागतात. प्रथमा विभक्ती एकवचनासाठी ‘सु‘ हा प्रत्यय लावला जातो.

·        स्थिति: युधामन्यु + सु

पायरी ३: इत् संज्ञा आणि लोप

·        सूत्र: उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२) आणि तस्य लोपः (१.३.९)

·        स्पष्टीकरण: ‘सु‘ या प्रत्ययातील ‘उ‘ हा अनुनासिक स्वर असल्यामुळे त्याची ‘इत्‘ संज्ञा होते आणि त्याचा लोप होतो. म्हणजेच ‘उ‘ निघून जातो आणि फक्त ‘स्‘ (अर्धा स) उरतो.

·        स्थिति: युधामन्यु + स्  = युधामन्यु + स्

पायरी ४: ‘स्‘ चे रुत्व (र्) होणे

·        सूत्र: ससजुषो रुः (८.२.६६)

·        स्पष्टीकरण: पदाच्या शेवटी जर ‘स्‘ आला असेल, तर या सूत्रानुसार त्या ‘स्‘ च्या जागी ‘रुँ‘ (र्) हा आदेश होतो.

·        स्थिति: युधामन्यु + र् = युधामन्यु + र्

पायरी ५: ‘र्‘ चा विसर्ग (ः) होणे

·        सूत्र: खरवसानयोर्विसर्जनीयः (८.३.१५)

·        स्पष्टीकरण: जेव्हा पदाच्या शेवटी ‘र्‘ येतो आणि त्याच्या पुढे ‘खर्‘ प्रत्याहार (कठोर व्यंजन) असतो किंवा तो वाक्याच्या अगदी शेवटी (अवसानात) स्वतंत्रपणे उच्चारला जातो, तेव्हा त्या ‘र्‘ चे रूपांतर विसर्गात (ः) होते.

·        स्थिति: युधामन्यु + ः à  युधामन्युः

(टीप: मूळ श्लोकात पुढे ‘च‘ आल्यामुळे विसर्गाचा पुन्हा श्चुत्व संधी होऊन ‘युधामन्युश्च‘ असे रूप तयार झाले आहे, परंतु केवळ नामपदाचा विचार केल्यास त्याचे शुद्ध रूप ‘युधामन्युः‘ हेच आहे).

निष्कर्ष:

थोडक्यात, ‘युधामन्यु‘ हा उकारान्त पुल्लिङ्गी शब्द असून, तो अलुक् बहुव्रीहि समास आहे आणि ‘सु‘ प्रत्यय लागून ‘ससजुषो रुः‘ व ‘खरवसानयोर्विसर्जनीयः‘ या सूत्रांच्या मदतीने त्याचे प्रथमा एकवचनाचे ‘युधामन्युः‘ हे रूप सिद्ध होते.

च =

शब्द पाणिनीय व्याकरणामध्ये ‘च‘ या एका अक्षराच्या शब्दाला (अव्ययाला) अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. ‘च‘ म्हणजे ‘आणि‘ (And). हे एक ‘अव्यय‘ आहे. पाणिनीच्या अष्टाध्यायीच्या आधारे ‘अव्यय म्हणजे काय?’ आणि ‘च‘ चे सखोल विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे.

१. अव्यय म्हणजे काय? (What is an Avyaya?)

सामान्य व्याकरणात अव्ययाची व्याख्या खालील श्लोकाने केली जाते:

सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु । वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम् ॥

(जे तिन्ही लिंगांत, सर्व विभक्तींत आणि सर्व वचनांत समान राहते, ज्याचा ‘व्यय‘ (बदल) होत नाही, ते ‘अव्यय‘.)

पाणिनीच्या सूत्रांनुसार अव्ययाची सिद्धी:

पाणिनी मुनींनी अव्यय ठरवण्यासाठी आणि त्याचे कार्य सांगण्यासाठी काही अचूक सूत्रे दिली आहेत:

अ) स्वरादिनिपातमव्ययम् (१.१.३७)

• अर्थ: ‘स्वर्‘ इत्यादी शब्द आणि ज्यांची ‘निपात‘ अशी संज्ञा आहे, त्या सर्वांना ‘अव्यय‘ असे म्हणतात.
• म्हणजेच, अव्यय ही एक मोठी टोपली आहे, ज्यात ‘निपात‘ नावाचे शब्दही येतात.

ब) अव्ययादाप्सुपः (२.४.८२)

• अर्थ: अव्ययांच्या पुढे लागणाऱ्या ‘आप्‘ (स्त्रीलिंगी प्रत्यय) आणि ‘सुप्‘ (प्रथमा ते सप्तमी विभक्तिचे प्रत्यय) यांचा ‘लुक्‘ (लोप/गायब होणे) होतो.
• स्पष्टीकरण: हे सूत्र सांगते की अव्यये कधीच बदलत का नाहीत. जेव्हा आपण ‘च‘ ला प्रथमा विभक्तिचा ‘सु‘ प्रत्यय लावतो (च + सु), तेव्हा या सूत्रानुसार त्या प्रत्ययाचा लोप होतो आणि तो शब्द पुन्हा फक्त ‘च‘ असाच राहतो. म्हणूनच अव्ययांचे रूप कधीच बदलत नाही.

२. ‘च‘ या अव्ययाचे सूत्रबद्ध विश्लेषण

‘च‘ हे अव्यय कसे ठरते, याची पाणिनीय साखळी (Chain of rules) अतिशय रंजक आहे:

पायरी १: ‘च‘ हा ‘निपात‘ आहे.

• सूत्र: चादयोऽसत्त्वे (१.४.५७)
• अर्थ: ‘च‘ इत्यादी शब्द जेव्हा एखाद्या ‘सत्त्व‘ (द्रव्य/वस्तू/मूर्त पदार्थ) चा बोध करत नाहीत, तेव्हा त्यांना ‘निपात‘ म्हणतात.
• स्पष्टीकरण: ‘राम‘, ‘झाड‘ यांसारखे शब्द डोळ्यांना दिसणाऱ्या वस्तू (सत्त्व) आहेत. पण ‘च‘ (आणि) ही कोणतीही वस्तू नाही. तो फक्त दोन शब्दांना जोडणारा एक दुवा आहे. त्यामुळे ‘चादयोऽसत्त्वे‘ सूत्रानुसार ‘च‘ ची ‘निपात‘ संज्ञा होते.

पायरी २: निपात असल्यामुळे ‘च‘ हे अव्यय बनते.

• जसे आपण वर पाहिले, स्वरादिनिपातमव्ययम् (१.१.३७) या सूत्रानुसार सर्व निपात हे ‘अव्यय‘ असतात.
• त्यामुळे ‘च‘ हे आपोआप अव्यय ठरते.

३. ‘च‘ चे व्याकरणिक उपयोग आणि अर्थ (Meanings of ‘च‘)

संस्कृतमध्ये ‘च‘ (आणि) याचा वापर केवळ दोन शब्द जोडण्यासाठी होत नाही, तर व्याकरणकारांनी (विशेषतः ‘सिद्धान्तकौमुदी‘मध्ये) ‘च‘ चे चार मुख्य अर्थ/प्रकार सांगितले आहेत.

१. समुच्चय (Cumulative): जेव्हा दोन स्वतंत्र क्रिया किंवा गोष्टी एकत्र सांगितल्या जातात.

उदा. ईश्वरं गुरुं च भजस्व । (ईश्वराला आणि गुरूला भज.)

२. अन्वाचय (Secondary Addition):

जेव्हा एक मुख्य काम असते आणि दुसरे काम जाता-जाता (दुय्यम म्हणून) केले जाते.

उदा. भिक्षामट गां च आनय । (भिक्षा मागायला जा, आणि येताना गाईलाही घेऊन ये.) इथे भिक्षा मागणे मुख्य आहे.

३. इतरेतरयोग (Mutual Connection – द्वंद्व समास):

जेव्हा दोन शब्द मिळून एक गट तयार करतात आणि दोघांना समान महत्त्व असते. इथे ‘च‘ मुळे ‘इतरेतर द्वंद्व समास‘ तयार होतो. उदा. रामश्च कृष्णश्च = रामकृष्णौ । (राम आणि कृष्ण)

४. समाहार (Aggregation – द्वंद्व समास):

जेव्हा अनेक गोष्टींचा ‘च‘ ने एक समूह (Group) बनवला जातो, जो नेहमी एकवचनी नपुंसकलिंगात असतो. (समाहार द्वंद्व समास). उदा. पाणि च पादौ च = पाणिपादम् । (हात आणि पाय यांचा समूह).

निष्कर्ष:

थोडक्यात सांगायचे तर, पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार ‘च‘ हा एक वस्तू-विरहित शब्द असल्यामुळे ‘चादयोऽसत्त्वे‘ ने तो ‘निपात‘ ठरतो, ‘स्वरादिनिपातमव्ययम्‘ ने तो ‘अव्यय‘ ठरतो आणि ‘अव्ययादाप्सुपः‘ मुळे त्याचे कोणतेही विभक्ती रूप न बनता तो सर्वत्र ‘च‘ असाच अबाधित राहतो.

विक्रान्तः =

या अतिशय महत्त्वाच्या आणि वीररसपूर्ण शब्दाचे पाणिनीय व्याकरणाच्या आधारे केलेले सखोल विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे.

१. प्राथमिक व्याकरणिक परिचय (Basic Grammatical Profile)

• मूळ शब्द (प्रातिपदिक): विक्रान्त (Vikrānta)
• अंत (Ending): अकारान्त (शब्दाच्या शेवटी ‘अ‘ स्वर आहे, त् + अ)
• लिंग (Gender): पुल्लिङ्ग (Masculine – कारण हा शब्द योद्ध्याचे विशेषण म्हणून आला आहे)
• विभक्ति (Case): प्रथमा विभक्ति
• वचन (Number): एकवचन

२. शब्दाची निर्मिती आणि समास विवेचन (Etymology & Samasa)

‘विक्रान्त‘ हा शब्द मुळात दोन सामान्य नामे एकत्र येऊन बनलेला नाही, तर तो एका धातूपासून (Verb root) तयार झालेला ‘कृदन्त‘ (Participle) शब्द आहे. मात्र, व्याकरणाच्या प्रक्रियेत याला विशिष्ट समास मानले जाते.

अ) कृदन्त प्रक्रिया (शब्दाची मूळ निर्मिती):

हा शब्द वि + क्रम् + क्त या संयोगातून बनला आहे.

• उपसर्ग (Prefix): ‘वि‘ (विशेषत्वाने / शौर्याने)
• धातू (Root): ‘क्रम्‘ (पादविक्षेपे – पाऊल टाकणे, चाल करून जाणे, पराक्रम गाजवणे)
• प्रत्यय (Suffix): ‘क्त‘ (हा भूतकाळवाचक किंवा विशेषण बनवणारा ‘निष्ठा‘ प्रत्यय आहे – सूत्र: निष्ठा ३.२.१०२). ‘क्रम्‘ धातूला ‘क्त‘ प्रत्यय लागल्यावर त्याचा ‘क्रान्त‘ असा शब्द तयार होतो.

ब) समास (Samasa):

• विग्रह: विशेषेण क्रान्तः इति विक्रान्तः । (ज्याने विशेषत्वाने शत्रूंवर चाल केली आहे किंवा जो अतिशय पराक्रमी आहे असा तो.)
• समासाचा प्रकार: प्रादि तत्पुरुष समास किंवा गति समास.
• पाणिनीय सूत्र: कुगतिप्रादयः (२.२.१८)
• स्पष्टीकरण: पाणिनीच्या मते, जेव्हा ‘प्र, वि, अप‘ इत्यादी उपसर्ग (ज्यांना ‘प्रादि‘ किंवा ‘गति‘ म्हणतात) एखाद्या कृदन्त शब्दाशी (येथे ‘क्रान्त‘) जोडले जातात, तेव्हा त्यांचा नित्य समास होतो. म्हणूनच ‘वि‘ + ‘क्रान्त‘ मिळून ‘विक्रान्त‘ हा प्रादि समास तयार होतो.

३. पाणिनीय सूत्रानुसार विभक्ती रूपाची सिद्धी (Step-by-Step Derivation)

‘विक्रान्त‘ या अकारान्त पुल्लिङ्गी मूळ शब्दाला प्रथमा विभक्तीचा प्रत्यय लागून ‘विक्रान्तः‘ हे रूप कसे सिद्ध होते, याची सूत्रबद्ध प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे:

पायरी १: प्रातिपदिक संज्ञा

• सूत्र: कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६)
• स्पष्टीकरण: ‘विक्रान्त‘ हा कृदन्त (क्त प्रत्ययान्त) आणि समास (प्रादि समास) असल्यामुळे, या सूत्रानुसार त्याला ‘प्रातिपदिक‘ (Base word) ही संज्ञा प्राप्त होते.

पायरी २: विभक्ती प्रत्यय जोडणे

• सूत्र: ङ्याप्प्रातिपदिकात् (४.१.१) आणि स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्… (४.१.२)
• स्पष्टीकरण: प्रातिपदिकाच्या पुढे विभक्ती प्रत्यय लावले जातात. प्रथमा विभक्ती, एकवचनासाठी ‘सु‘ हा प्रत्यय लावला जातो.
• स्थिति: विक्रान्त + सु

पायरी ३: ‘सु‘ मधील ‘उ‘ चा लोप

• सूत्र: उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२) आणि तस्य लोपः (१.३.९)
• स्पष्टीकरण: ‘सु‘ प्रत्ययातील ‘उ‘ हा अनुनासिक असल्यामुळे त्याची ‘इत्‘ संज्ञा होते आणि तो गाळला जातो (लोप पावतो). आता फक्त ‘स्‘ (अर्धा स) शिल्लक राहतो.
• स्थिति: विक्रान्त + स् = विक्रान्त + स्

पायरी ४: ‘स्‘ चे रुत्व (र्) होणे

• सूत्र: ससजुषो रुः (८.२.६६)
• स्पष्टीकरण: पाणिनीय नियमानुसार, जेव्हा पदाच्या शेवटी ‘स्‘ येतो, तेव्हा त्या ‘स्‘ च्या जागी ‘रुँ‘ (र्) हा आदेश होतो.
• स्थिति: विक्रान्त + र् = विक्रान्त + र्

पायरी ५: ‘र्‘ चा विसर्ग (ः) होणे

• सूत्र: खरवसानयोर्विसर्जनीयः (८.३.१५)
• स्पष्टीकरण: जेव्हा पदाच्या शेवटी ‘र्‘ येतो आणि तो वाक्याच्या शेवटी (अवसानात) असतो किंवा त्याच्या पुढे एखादे कठोर व्यंजन येते, तेव्हा त्या ‘र्‘ चे पूर्णपणे विसर्गात (ः) रूपांतर होते.
• स्थिति: विक्रान्त + ः à विक्रान्तः

निष्कर्ष:

‘विक्रान्तः‘ हा अकारान्त पुल्लिङ्गी शब्द असून, तो मूळात ‘वि+क्रम्+क्त‘ यापासून बनलेला कृदन्त शब्द आहे. ‘कुगतिप्रादयः‘ सूत्रानुसार तो प्रादि तत्पुरुष समास ठरतो. त्यानंतर ‘सु‘ प्रत्यय लागून ससजुषो रुः व खरवसानयोर्विसर्जनीयः या सूत्रांच्या आधारे त्याचे प्रथमा विभक्ति एकवचनाचे ‘विक्रान्तः‘ हे रूप तयार होते. गीता श्लोकात हे योद्ध्याचे शौर्य दर्शवणारे विशेषण म्हणून अचूकपणे वापरले गेले आहे.

उत्तमौजाः =

भगवद्गीतेतील पहिल्या अध्यायातील सहाव्या श्लोकातील ‘उत्तमौजाः‘ या शब्दाचे पाणिनीय व्याकरणाच्या आधारे केलेले हे सखोल विश्लेषण खरोखरच व्याकरणाच्या दृष्टीने खूप रंजक आहे. कारण, हा शब्द अकारान्त किंवा उकारान्त नसून एका वेगळ्याच गटात मोडतो. या शब्दाचे सूत्रबद्ध आणि सविस्तर विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे.

१. प्राथमिक व्याकरणिक परिचय (Basic Grammatical Profile)

सुरुवातीला तुम्ही विचारलेल्या “अकारान्त वा उकारान्त” या प्रश्नाचे उत्तर देणे महत्त्वाचे आहे. हा शब्द या दोन्ही प्रकारांत मोडत नाही.

• मूळ शब्द (प्रातिपदिक): उत्तमौजस्
• अंत (Ending): सकारान्त (शब्दाच्या शेवटी ‘स्‘ हे हलन्त व्यंजन आहे. त्यामुळे हा अकारान्त किंवा उकारान्त नाही, तर सकारान्त/व्यंजनान्त आहे).
• लिंग (Gender): पुल्लिङ्ग (Masculine – मुळात ‘ओजस्‘ हा शब्द नपुंसकलिंगी आहे, पण इथे तो एका योद्ध्याचे विशेषण म्हणून आल्यामुळे तो पुल्लिङ्गी झाला आहे).
• विभक्ति (Case): प्रथमा विभक्ति
• वचन (Number): एकवचन

२. समास विवेचन आणि निर्मिती (Samasa Analysis)

हा शब्द ‘उत्तम‘ आणि ‘ओजस्‘ या दोन पदांच्या एकत्रीकरणातून बनला आहे.

• विग्रह वाक्य: “उत्तमम् ओजः यस्य सः ।” (अर्थ: ज्याचे ओज (शौर्य / तेज / ताकद) उत्तम आहे असा तो).
• समासाचा प्रकार: बहुव्रीहि समास. जेव्हा दोन शब्द एकत्र येऊन त्या दोघांऐवजी कुणा तिसऱ्याच व्यक्तीचा बोध करून देतात, तेव्हा तो बहुव्रीहि समास असतो.
• संधीचा नियम: समास होताना ‘उत्तम‘ मधील ‘अ‘ आणि ‘ओजस्‘ मधील ‘ओ‘ एकत्र येतात.
• सूत्र: वृद्धिरेचि (६.१.८८)
• स्पष्टीकरण: ‘अ‘ च्या पुढे ‘ओ‘ आल्यास या सूत्रानुसार ‘वृद्धि संधी‘ होऊन त्या दोघांचा मिळून ‘औ‘ होतो.
• स्थिति: उत्तम + ओजस् = उत्तमौजस्.

३. पाणिनीय सूत्रानुसार विभक्ती रूपाची सिद्धी (Step-by-Step Derivation)

‘उत्तमौजस्‘ या सकारान्त मूळ शब्दापासून प्रथमा विभक्ती, एकवचनाचे ‘उत्तमौजाः‘ हे रूप कसे तयार होते, याची सूत्रबद्ध प्रक्रिया अतिशय तांत्रिक आणि सुंदर आहे.

पायरी १: प्रातिपदिक संज्ञा

• सूत्र: कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६)
• स्पष्टीकरण: ‘उत्तमौजस्‘ हा समास असल्यामुळे या सूत्रानुसार त्याला ‘प्रातिपदिक‘ (Base word) ही संज्ञा प्राप्त होते.

पायरी २: विभक्ती प्रत्यय लावणे

• सूत्र: स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्… (४.१.२)
• स्पष्टीकरण: प्रथमा विभक्ती, एकवचनासाठी ‘सु‘ हा प्रत्यय जोडला जातो.
• स्थिति: उत्तमौजस् + सु

पायरी ३: ‘सु‘ मधील ‘उ‘ चा लोप

• सूत्र: उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२) आणि तस्य लोपः (१.३.९)
• स्पष्टीकरण: ‘सु‘ मधील ‘उ‘ गाळला जातो आणि फक्त ‘स्‘ उरतो.
• स्थिति: उत्तमौजस् + स्

पायरी ४: उपधा दीर्घ (शेवटून दुसऱ्या स्वराला दीर्घ करणे)

• सूत्र: अत्वसन्तस्य चाधातोः (६.४.१४)
• स्पष्टीकरण: हा अतिशय महत्त्वाचा टप्पा आहे. जेव्हा शब्दाच्या शेवटी ‘अस्‘ (जसे उत्तमौजस् मध्ये जस् = ज् + अस्) असते आणि त्याला प्रथमा एकवचनाचा प्रत्यय लागतो, तेव्हा त्या ‘अ‘ चा ‘आ‘ (दीर्घ) होतो. याला ‘उपधा दीर्घ‘ म्हणतात.
• स्थिति: उत्तमौजस् + स् à उत्तमौजास् + स्

पायरी ५: प्रत्ययाच्या ‘स्‘ चा लोप (सुलोप)

• सूत्र: हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् (६.१.६८)
• स्पष्टीकरण: पाणिनीच्या नियमानुसार, जर एखाद्या व्यंजनानंतर (इथे मूळ शब्दाचा ‘स्‘) लगेचच विभक्तीचा ‘स्‘ आला, तर तो विभक्तीचा ‘स्‘ कायमचा गाळला जातो (Drop होतो).
• स्थिति: उत्तमौजास् + स् à उत्तमौजास् (आता फक्त मूळ शब्दाचा ‘स्‘ शिल्लक राहिला).

पायरी ६: उरलेल्या ‘स्‘ चे रुत्व (र्) आणि विसर्ग (ः) होणे

• सूत्र १: ससजुषो रुः (८.२.६६) – शब्दाच्या शेवटी असलेल्या ‘स्‘ चा ‘रु‘ (र्) होतो.
• (उत्तमौजास् à उत्तमौजार्)
• सूत्र २: खरवसानयोर्विसर्जनीयः (८.३.१५) – वाक्याच्या शेवटी किंवा कठोर व्यंजनापूर्वी त्या ‘र्‘ चे विसर्गात (ः) रूपांतर होते.
• (उत्तमौजार् à उत्तमौजाः)

निष्कर्ष:

‘उत्तमौजाः‘ हा अकारान्त किंवा उकारान्त शब्द नसून तो ‘सकारान्त‘ (अस्-अन्त) शब्द आहे. तो ‘वृद्धिरेचि‘ सूत्रानुसार संधी झालेला बहुव्रीहि समास आहे. ‘अत्वसन्तस्य चाधातोः‘ या विशेष सूत्रामुळे त्याच्या ‘ज‘ मधील ‘अ‘ चा ‘आ‘ होतो आणि शेवटी ‘ससजुषो रुः‘ व ‘खरवसानयोर्विसर्जनीयः‘ मुळे विसर्ग लागून ‘उत्तमौजाः‘ हे प्रथमा एकवचनाचे सिद्ध रूप तयार होते.

वीर्यवान् =

‘वीर्यवान्‘ या शब्दाचे पाणिनीच्या अष्टाध्यायीच्या सूत्रांनुसार सविस्तर आणि सुसंबद्ध विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे. येथे एक अत्यंत महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घेण्यासारखी आहे: हा शब्द अकारान्त/उकारान्त नाही आणि हा ‘समास‘ देखील नाही. याची निर्मिती एका वेगळ्याच व्याकरणीय प्रक्रियेतून होते.

१. प्राथमिक व्याकरणिक परिचय (Basic Grammatical Profile)

सुरुवातीला तुमच्या ‘अकारान्त वा उकारान्त‘ या प्रश्नाचे उत्तर देऊया:

• मूळ शब्द (प्रातिपदिक): वीर्यवत् (Vīryavat)
• अंत (Ending): तकारान्त (शब्दाच्या शेवटी ‘त्‘ हे हलन्त व्यंजन आहे. त्यामुळे हा अकारान्त किंवा उकारान्त नसून ‘तकारान्त‘ किंवा ‘व्यंजनान्त‘ शब्द आहे).
• लिंग (Gender): पुल्लिङ्ग (Masculine – योद्ध्याचे विशेषण म्हणून वापरले आहे).
• विभक्ति (Case): प्रथमा विभक्ति
• वचन (Number): एकवचन

२. शब्दाची निर्मिती: समास नव्हे, ‘तद्धित‘ प्रत्यय

स्पष्टीकरण: ‘वीर्यवान्‘ हा समास (दोन शब्दांचे एकत्रीकरण) नसून, तो एका नामाला ‘तद्धित प्रत्यय‘ लावून बनलेला शब्द आहे. संस्कृतमध्ये मालकी किंवा वैशिष्ट्य दर्शवण्यासाठी (Possession) नामांना काही विशिष्ट प्रत्यय लावले जातात.

• विग्रह / अर्थ: “वीर्यम् अस्य अस्ति इति वीर्यवान् ।” (ज्याच्याकडे वीर्य म्हणजेच शौर्य/पराक्रम आहे, तो वीर्यवान्).
• प्रत्यय: येथे ‘वीर्य‘ या शब्दाला ‘मतुँप्‘ (मतुप्) हा तद्धित प्रत्यय लागला आहे.

प्रत्ययाची सूत्रबद्ध प्रक्रिया:

१. सूत्र: तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुँप् (५.२.९४)

(एखादी गोष्ट ‘याची आहे‘ किंवा ‘यात आहे‘ हे सांगण्यासाठी ‘मतुप्‘ प्रत्यय लागतो. मतुप् मधील उ आणि प् गाळला जाऊन फक्त ‘मत्‘ उरतो).

स्थिती: वीर्य + मत्

२. सूत्र: मादुपधायाश्च मतोर्वोऽयवादिभ्यः (८.२.९)

(जेव्हा शब्दाच्या शेवटी ‘अ‘ किंवा ‘आ‘ असतो, तेव्हा ‘मतुप्‘ च्या ‘म्‘ चा ‘व्‘ होतो). ‘वीर्य‘ या शब्दाच्या शेवटी ‘अ‘ आहे, त्यामुळे ‘मत्‘ चा ‘वत्‘ होतो.

स्थिती: वीर्य + वत् = वीर्यवत् (हा झाला मूळ प्रातिपदिक शब्द).

३. पाणिनीय सूत्रानुसार विभक्ती रूपाची सिद्धी (Step-by-Step Derivation)

आता ‘वीर्यवत्‘ या तकारान्त मूळ शब्दापासून प्रथमा विभक्ती एकवचनाचे ‘वीर्यवान्‘ हे रूप कसे सिद्ध होते, त्याची तांत्रिक आणि सुंदर प्रक्रिया पाहूया.

पायरी १: प्रातिपदिक संज्ञा आणि प्रत्यय

• सूत्र: कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६) ने ‘वीर्यवत्‘ ला प्रातिपदिक संज्ञा मिळते आणि स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्… (४.१.२) नुसार प्रथमा विभक्ति एकवचनाचा ‘सुँ‘ प्रत्यय लागतो.
• स्थिति: वीर्यवत् + सुँ à ‘सुँ‘ मधील उ चा लोप होऊन फक्त ‘स्‘ उरतो.
• स्थिति: वीर्यवत् + स्

पायरी २: ‘नुम्‘ आगम (नकाराची भर घालणे)

• सूत्र: उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः (७.१.७०)
• स्पष्टीकरण: ‘मतुप्‘ मधील ‘उ‘ ची इत् संज्ञा (लोप) झाल्यामुळे हा ‘उगित्‘ शब्द आहे. अशा शब्दांना प्रथमा विभक्तीत शेवटच्या अक्षराआधी ‘न्‘ (नुम्) ची भर पडते.
• स्थिति: वीर्यव + न् (नुमागम मित्रवत्) + त् + स् = वीर्यवन्त् + स्

पायरी ३: उपधा दीर्घ (शेवटून दुसऱ्या स्वराला दीर्घ करणे)

• सूत्र: अत्वसन्तस्य चाधातोः (६.४.१४)
• स्पष्टीकरण: ‘मतुप्/वतुप्‘ प्रत्ययान्त शब्दांमध्ये प्रथमा विभक्तीत उपान्त्य स्वराचा (व मधील ‘अ‘ चा) दीर्घ ‘आ‘ होतो.
• स्थिति: वीर्यवा + न् + त् + स् = वीर्यवान्त् + स्

पायरी ४: विभक्तीच्या ‘स्‘ चा लोप

• सूत्र: हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् (६.१.६८)
• स्पष्टीकरण: व्यंजनानंतर लगेचच विभक्तीचा ‘स्‘ आल्यास तो गाळला जातो.
• स्थिति: वीर्यवान्त् + स् à वीर्यवान्त्

पायरी ५: शेवटच्या ‘त्‘ चा लोप

• सूत्र: संयोगान्तस्य लोपः (८.२.२३)
• स्पष्टीकरण: जेव्हा शब्दाच्या शेवटी दोन व्यंजनांचा संयोग असतो (इथे न् + त्), तेव्हा त्यातील शेवटच्या व्यंजनाचा (त् चा) लोप होतो.
• स्थिति: वीर्यवान् + त् à वीर्यवान्

४. निष्कर्ष:

‘वीर्यवान्‘ हा शब्द समास नसून ‘तद्धित‘ (मतुप्-वतुप्) प्रत्ययान्त शब्द आहे. तो अकारान्त नसून तकारान्त (वीर्यवत्) आहे. प्रथमा विभक्ती एकवचनात त्याला ‘नुम्‘ (न्) आगम होतो, उपान्त्य स्वराचा दीर्घ (अ चा आ) होतो, आणि शेवटी विभक्तीचा ‘स्‘ व संयोगान्त ‘त्‘ गळून पडून ‘वीर्यवान्‘ हे योद्ध्याचे सामर्थ्य दर्शवणारे शुद्ध रूप सिद्ध होते. हा शब्द आणि त्याची सिद्धी व्याकरणातील एक अतिशय उत्तम नमुना आहे. गीतेत अशा प्रकारच्या ‘मतुप्‘ प्रत्ययाचे अनेक शब्द येतात (उदा. भगवान्, धनवान्, ज्ञानवान्).

सौभद्रः =

जसे ‘वीर्यवान्‘ हा शब्द समास नसून प्रत्ययाने बनला होता, तसेच ‘सौभद्रः‘ हादेखील समास नाही. हा एका विशिष्ट प्रकारच्या व्याकरणीय प्रक्रियेतून (तद्धित प्रत्ययांतून) तयार झालेला शब्द आहे. त्याचे सविस्तर विवेचन खालीलप्रमाणे:

१. प्राथमिक व्याकरणिक परिचय (Basic Grammatical Profile)

• मूळ शब्द (प्रातिपदिक): सौभद्र (Saubhadra)
• अंत (Ending): अकारान्त (शब्दाच्या शेवटी ‘अ‘ स्वर आहे, र् + अ)
• लिंग (Gender): पुल्लिङ्ग (Masculine – कारण हा शब्द अर्जुनाचा पुत्र ‘अभिमन्यू‘ या पुरुष व्यक्तिमत्त्वासाठी वापरला आहे).
• विभक्ति (Case): प्रथमा विभक्ति
• वचन (Number): एकवचन

२. शब्दाची निर्मिती: समास नव्हे, ‘अपत्यार्थक तद्धित‘ प्रत्यय

हा शब्द दोन वेगवेगळ्या शब्दांचा समास नसून, एका मूळ नामापासून (आईच्या नावापासून) पुत्राचे नाव तयार करणारा ‘तद्धित प्रत्ययान्त‘ शब्द आहे. संस्कृतमध्ये “एखाद्याचे अपत्य (मुलगा/मुलगी)” हे दर्शवण्यासाठी जे प्रत्यय लागतात, त्यांना ‘अपत्यार्थक तद्धित प्रत्यय‘ म्हणतात.

• विग्रह / अर्थ: “सुभद्रायाः अपत्यम् पुमान् इति सौभद्रः ।” (सुभद्रेचा पुरुष अपत्य/मुलगा तो सौभद्र म्हणजेच अभिमन्यू).
• मूळ शब्द: सुभद्रा (स्त्रीलिंगी).
• प्रत्यय: ‘सुभद्रा‘ या शब्दाला ‘अण्‘ हा तद्धित प्रत्यय लागून ‘सौभद्र‘ हा शब्द तयार होतो.

शब्दाची सूत्रबद्ध निर्मिती प्रक्रिया (सुभद्रा ते सौभद्र):

१. सूत्र: तस्यापत्यम् (४.१.९२)

(षष्ठी विभक्तीतील शब्दापुढे त्याचे ‘अपत्य‘ हा अर्थ दर्शवण्यासाठी ‘अण्‘ हा तद्धित प्रत्यय लागतो).

स्थिती: सुभद्रा + अण् (अण् मधील ‘ण्‘ गाळला जातो आणि फक्त ‘अ‘ उरतो).

२. सूत्र: तद्धितेष्वचामादेः (७.२.११७)

(जेव्हा ‘ञ्, ण् किंवा क्‘ इत् असणारा तद्धित प्रत्यय लागतो, तेव्हा मूळ शब्दातील पहिल्या स्वराची ‘वृद्धी‘ होते). ‘सुभद्रा‘ मधील पहिला स्वर ‘उ‘ आहे. ‘उ‘ ची वृद्धी ‘औ‘ होते.

स्थिती: सौभद्रा + अ

३. सूत्र: यस्येति च (६.४.१४८)

(तद्धित प्रत्यय पुढे असताना मूळ शब्दाच्या शेवटी असणारा ‘इ/ई‘ किंवा ‘अ/आ‘ चा लोप होतो). त्यामुळे ‘सौभद्रा‘ मधील शेवटच्या ‘आ‘ चा लोप होतो.

स्थिती: सौभद्र् + अ = सौभद्र (हा झाला तुमचा अकारान्त मूळ शब्द/प्रातिपदिक).

३. पाणिनीय सूत्रानुसार विभक्ती रूपाची सिद्धी (Step-by-Step Derivation)

आता ‘सौभद्र‘ या अकारान्त मूळ शब्दापासून प्रथमा विभक्ती एकवचनाचे ‘सौभद्रः‘ हे रूप कसे सिद्ध होते, त्याची सूत्रबद्ध साखळी पाहूया:

पायरी १: प्रातिपदिक संज्ञा

• सूत्र: कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६)
• स्पष्टीकरण: ‘सौभद्र‘ हा तद्धित प्रत्ययान्त शब्द असल्यामुळे या सूत्रानुसार त्याला ‘प्रातिपदिक‘ ही संज्ञा मिळते.

पायरी २: विभक्ती प्रत्यय जोडणे

• सूत्र: ङ्याप्प्रातिपदिकात् (४.१.१) आणि स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्… (४.१.२)
• स्पष्टीकरण: प्रातिपदिकाच्या पुढे प्रथमा विभक्ती, एकवचनासाठी ‘सु‘ हा प्रत्यय लावला जातो.
• स्थिति: सौभद्र + सु

पायरी ३: ‘सु‘ मधील ‘उ‘ चा लोप

• सूत्र: उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२) आणि तस्य लोपः (१.३.९)
• स्पष्टीकरण: ‘सु‘ मधील ‘उ‘ हा अनुनासिक असल्यामुळे तो लोप पावतो आणि फक्त ‘स्‘ (अर्धा स) शिल्लक राहतो.
• स्थिति: सौभद्र + स् = सौभद्र + स्

पायरी ४: ‘स्‘ चे रुत्व (र्) होणे

• सूत्र: ससजुषो रुः (८.२.६६)
• स्पष्टीकरण: पदाच्या शेवटी असलेल्या ‘स्‘ च्या जागी ‘रुँ‘ (र्) हा आदेश होतो.
• स्थिति: सौभद्र + र् = सौभद्र + र्

पायरी ५: ‘र्‘ चा विसर्ग (ः) होणे

• सूत्र: खरवसानयोर्विसर्जनीयः (८.३.१५)
• स्पष्टीकरण: जेव्हा पदाच्या शेवटी ‘र्‘ येतो आणि तो वाक्याच्या शेवटी (अवसानात) असतो किंवा त्याच्या पुढे कठोर व्यंजन येते, तेव्हा त्या ‘र्‘ चे विसर्गात (ः) रूपांतर होते. (येथे श्लोकात पुढे ‘द्रौपदेयाश्च‘ मधील ‘द्‘ आल्यामुळे विसर्गाचा विसर्गच राहतो).
• स्थिती: सौभद्र + ः à सौभद्रः

४. महत्त्वाचा निष्कर्ष (Summary)

‘सौभद्रः‘ हा शब्द अकारान्त पुल्लिङ्गी शब्द आहे. तो समास नसून ‘तस्यापत्यम्‘ या सूत्रानुसार मातृवाचक ‘सुभद्रा‘ या नामाला ‘अण्‘ हा अपत्यार्थक तद्धित प्रत्यय लागून बनलेला शब्द आहे. ‘अण्‘ प्रत्ययामुळे सुरुवातीच्या ‘उ‘ चा ‘औ‘ होतो (वृद्धी). त्यानंतर प्रथमा एकवचनाचा ‘सु‘ प्रत्यय लागून, ससजुषो रुः व खरवसानयोर्विसर्जनीयः या सूत्रांच्या आधारे ‘सौभद्रः‘ हे रूप तयार होते.

(एक विशेष नोंद: याच ओळीत पुढे आलेला ‘द्रौपदेयाः‘ हा शब्दही द्रौपदीच्या अपत्यांसाठी वापरलेला असाच तद्धित शब्द आहे, फक्त तिथे ‘ढक्‘ (एय) प्रत्यय लागून तो द्रौपदेय असा बनतो.)

द्रौपदेयाः =

‘सौभद्रः‘ प्रमाणेच ‘द्रौपदेयाः‘ हा शब्दही व्याकरणाच्या एका सुंदर प्रक्रियेतून जातो. या शब्दाचे पाणिनीच्या अष्टाध्यायीच्या आधारे केलेले सविस्तर आणि सुसंबद्ध विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे.

१. प्राथमिक व्याकरणिक परिचय (Basic Grammatical Profile)

सर्वात आधी या शब्दाची मूळ ओळख पाहूया. येथे एक महत्त्वाचा बदल असा आहे की हा शब्द ‘बहुवचन‘ (Plural) मध्ये आहे, कारण द्रौपदीचे पाच पुत्र (उपपांडव) होते.

• मूळ शब्द (प्रातिपदिक): द्रौपदेय (Draupadeya)
• अंत (Ending): अकारान्त (शब्दाच्या शेवटी ‘अ‘ स्वर आहे, य् + अ)
• लिंग (Gender): पुल्लिङ्ग (Masculine – द्रौपदीच्या पुत्रांसाठी वापरले आहे).
• विभक्ति (Case): प्रथमा विभक्ति
• वचन (Number): बहुवचन (Plural)

२. शब्दाची निर्मिती: समास नव्हे, ‘अपत्यार्थक तद्धित‘ प्रत्यय

जसे ‘सौभद्रः‘ (सुभद्रेचा पुत्र) हा समास नसून तद्धित शब्द होता, तसेच ‘द्रौपदेयाः‘ हा देखील समास नाही. हा शब्द ‘द्रौपदी‘ या मातृवाचक नामापासून तिचे ‘अपत्य‘ (मुले) दर्शवण्यासाठी ‘तद्धित प्रत्यय‘ लावून तयार झाला आहे.

• विग्रह / अर्थ: “द्रौपद्याः अपत्यानि पुमांसः इति द्रौपदेयाः ।” (द्रौपदीची पुरुष अपत्ये/मुले ते द्रौपदेय).
• मूळ शब्द: द्रौपदी (स्त्रीलिंगी).
• प्रत्यय: ‘द्रौपदी‘ या शब्दाला अपत्य दर्शवण्यासाठी ‘ढक्‘ (ज्याचा ‘एय‘ असा आदेश होतो) हा तद्धित प्रत्यय लागला आहे.

शब्दाची सूत्रबद्ध निर्मिती (द्रौपदी ते द्रौपदेय):

१. सूत्र: स्त्रीभ्यो ढक् (४.१.१२०)

(स्त्रीलिंगी नामावरून अपत्याचा बोध करण्यासाठी ‘ढक्‘ हा तद्धित प्रत्यय लागतो).

स्थिति: द्रौपदी + ढक्

२. सूत्र: आयनेयीनीयियः फढखछघां प्रत्ययादीनाम् (७.१.२)

(हा पाणिनीचा एक प्रसिद्ध नियम आहे, ज्यानुसार प्रत्ययाच्या सुरुवातीला असलेल्या ‘ढ‘ चे रूपांतर ‘एय‘ मध्ये होते).

स्थिति: द्रौपदी + एय

३. सूत्र: यस्येति च (६.४.१४८)

(‘एय‘ सारखा तद्धित प्रत्यय पुढे आल्यावर मूळ शब्दाच्या (द्रौपदी) शेवटच्या स्वराचा म्हणजेच ‘ई‘ चा लोप होतो).

स्थिति: द्रौपद् (शेवटची ‘ई‘ गेली) + एय = द्रौपदेय (हा झाला तुमचा अकारान्त पुल्लिङ्गी मूळ शब्द).

३. पाणिनीय सूत्रानुसार विभक्ती रूपाची सिद्धी (Step-by-Step Derivation)

आता ‘द्रौपदेय‘ या अकारान्त मूळ शब्दाला प्रथमा विभक्ती, बहुवचनाचे प्रत्यय लावून ‘द्रौपदेयाः‘ हे रूप कसे सिद्ध होते, ते पाहूया:

पायरी १: प्रातिपदिक संज्ञा आणि बहुवचनाचा प्रत्यय

• सूत्र: कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६) नुसार याला प्रातिपदिक ठरवले जाते आणि स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्… (४.१.२) नुसार प्रथमा विभक्ती बहुवचनासाठी ‘जस्‘ हा प्रत्यय लावला जातो.
• स्थिति: द्रौपदेय + जस्

पायरी २: ‘जस्‘ मधील ‘ज्‘ चा लोप

• सूत्र: चुटू (१.३.७) आणि तस्य लोपः (१.३.९)
• स्पष्टीकरण: प्रत्ययाच्या सुरुवातीला ‘च-वर्ग‘ किंवा ‘ट-वर्ग‘ (इथे ‘ज्‘) असेल तर त्याचा लोप होतो. त्यामुळे ‘जस्‘ मधून ‘ज्‘ जातो आणि फक्त ‘अस्‘ उरतो.
• स्थिति: द्रौपदेय + अस्

पायरी ३: पूर्वसवर्ण दीर्घ (अतिशय महत्त्वाचा टप्पा)

• सूत्र: प्रथमयोः पूर्वसवर्णः (६.१.१०२)
• स्पष्टीकरण: जेव्हा अकारान्त शब्दाच्या पुढे प्रथमा किंवा द्वितीया विभक्तीचा स्वर (इथे ‘अस्‘ मधील अ) येतो, तेव्हा त्या दोन्ही स्वरांच्या जागी पहिल्या स्वराचा ‘दीर्घ‘ स्वर (म्हणजेच ‘आ‘) येतो.
• स्थिति: द्रौपदेय् + आ + स् = द्रौपदेयास्

पायरी ४: शेवटच्या ‘स्‘ चे रुत्व (र्) आणि विसर्ग (ः)

• सूत्र १: ससजुषो रुः (८.२.६६) – पदाच्या शेवटी असलेल्या ‘स्‘ चा ‘र्‘ होतो. (द्रौपदेयास् à द्रौपदेयार्)
• सूत्र २: खरवसानयोर्विसर्जनीयः (८.३.१५) – ‘र्‘ चे वाक्याच्या शेवटी किंवा कठोर व्यंजनापूर्वी पूर्णपणे विसर्गात (ः) रूपांतर होते.
• स्थिति: द्रौपदेयार् àद्रौपदेयाः

४. निष्कर्ष

‘द्रौपदेयाः‘ हा अकारान्त पुल्लिङ्गी शब्द असून, तो बहुवचनात आहे. तो समास नसून मातृवाचक ‘द्रौपदी‘ या शब्दाला ‘ढक्‘ (एय) हा अपत्यार्थक तद्धित प्रत्यय लागून बनलेला शब्द आहे. ‘द्रौपदेय‘ हा मूळ शब्द तयार झाल्यानंतर त्याला प्रथमा बहुवचनाचा ‘जस्‘ (अस्) प्रत्यय लागतो. ‘प्रथमयोः पूर्वसवर्णः‘ मुळे ‘य‘ चा ‘या‘ (दीर्घ) होतो आणि शेवटी ‘ससजुषो रुः‘ व ‘खरवसानयोर्विसर्जनीयः‘ नुसार विसर्ग लागून ‘द्रौपदेयाः‘ हे शुद्ध रूप सिद्ध होते.

सर्वे =

‘सर्वे‘ या शब्दाचे पाणिनीय व्याकरणाच्या आधारे केलेले विश्लेषण अतिशय रंजक आहे. कारण, सामान्य नामांपेक्षा (उदा. राम, देव) ‘सर्वनाम‘ म्हणून या शब्दाची सिद्धी पूर्णपणे वेगळ्या आणि विशेष सूत्रांनी होते. याचे सुसंबद्ध विवेचन खालीलप्रमाणे आहे:

१. प्राथमिक व्याकरणिक परिचय (Basic Grammatical Profile)

• मूळ शब्द (प्रातिपदिक): सर्व (Sarva)
• अंत (Ending): अकारान्त (शब्दाच्या शेवटी ‘अ‘ स्वर आहे, व् + अ)
• लिंग (Gender): पुल्लिङ्ग (Masculine – मुळात ‘सर्व‘ हे तिन्ही लिंगांत चालते, पण या श्लोकात ते ‘महारथाः‘ या पुल्लिङ्गी शब्दाचे विशेषण म्हणून आले असल्यामुळे येथे ते पुल्लिङ्गी आहे).
• विभक्ति (Case): प्रथमा विभक्ति
• वचन (Number): बहुवचन (Plural)

२. समास विवेचन (Samasa Analysis)

हा कोणता समास आहे? स्पष्टीकरण: ‘सर्वे‘ हा समास नाही. समास होण्यासाठी दोन स्वतंत्र अर्थपूर्ण शब्द एकत्र यावे लागतात (उदा. महारथाः = महान्तः रथाः येषां ते). पण ‘सर्व‘ हा एक स्वतंत्र, अखंड आणि मूळ शब्द आहे. व्याकरणाच्या भाषेत हे एक ‘सर्वनाम‘ (Pronoun) आहे. (पाणिनी मुनींनी ‘सर्वादीनि सर्वनामानि‘ या सूत्राने ‘सर्व‘ इत्यादी ३५ शब्दांचा एक स्वतंत्र गट बनवला आहे, ज्यांना ‘सर्वनाम‘ म्हटले जाते).

(व्युत्पत्तीच्या दृष्टीने पाहायचे झाल्यास ‘सृ‘ (सरकणे/व्याप्त असणे) या धातूला उणादी सूत्रांनुसार ‘वन्‘ प्रत्यय लागून ‘सर्व‘ हा मूळ शब्द तयार होतो, ज्याचा अर्थ ‘सगळे / All’ असा होतो).

३. पाणिनीय सूत्रानुसार विभक्ती रूपाची सिद्धी (Step-by-Step Derivation)

सामान्य अकारान्त शब्दाचे प्रथमा बहुवचन ‘आः‘ असे होते (उदा. राम + जस् = रामाः, देव + जस् = देवाः). मग ‘सर्व‘ चे ‘सर्वाः‘ न होता ‘सर्वे‘ असे कसे झाले? याचीच अतिशय सुंदर सूत्रबद्ध प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे:

पायरी १: सर्वनाम आणि प्रातिपदिक संज्ञा

• सूत्र १: सर्वादीनि सर्वनामानि (१.१.२७) – या सूत्रानुसार ‘सर्व‘ या शब्दाला ‘सर्वनाम‘ ही संज्ञा मिळते.
• सूत्र २: अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् (१.२.४५) नुसार याला प्रातिपदिक मानले जाते.

पायरी २: बहुवचनाचा प्रत्यय जोडणे

• सूत्र: स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्… (४.१.२)
• स्पष्टीकरण: प्रथमा विभक्ती बहुवचनासाठी ‘जस्‘ हा प्रत्यय लावला जातो.
• स्थिति: सर्व + जस्

पायरी ३: सर्वनामासाठी विशेष नियम (‘जस्‘ चा ‘शी‘ होणे)

• सूत्र: जसः शी (७.१.१७)
• स्पष्टीकरण: हा पाणिनीचा एक विशेष नियम आहे. जर शब्द अकारान्त असेल आणि तो ‘सर्वनाम‘ असेल, तर त्याच्या पुढे आलेल्या ‘जस्‘ प्रत्ययाच्या जागी ‘शी‘ हा आदेश होतो. (‘राम‘ हे सर्वनाम नाही, म्हणून तिथे हा नियम लागत नाही).
• स्थिति: सर्व + शी

पायरी ४: ‘शी‘ मधील ‘श्‘ चा लोप

• सूत्र: लशक्वतद्धिते (१.३.८) आणि तस्य लोपः (१.३.९)
• स्पष्टीकरण: प्रत्ययाच्या सुरुवातीला ‘श्‘ असल्यामुळे त्याची इत् संज्ञा होऊन तो गाळला जातो (लोप पावतो). आता फक्त ‘ई‘ (दीर्घ ई) शिल्लक राहतो.
• स्थिति: सर्व + ई पायरी ५: गुण संधी (अ + ई = ए)
• सूत्र: आद्गुणः (६.१.८७)
• स्पष्टीकरण: ‘सर्व‘ च्या शेवटी ‘अ‘ आहे आणि पुढे ‘ई‘ आला आहे. पाणिनीच्या ‘गुण संधी‘ च्या नियमानुसार, अ/आ च्या पुढे इ/ई आल्यास त्या दोघांच्या जागी ‘ए‘ हा स्वर तयार होतो.
• स्थिति: सर्व् + ए = सर्वे

४. महत्त्वाचा निष्कर्ष (Summary)

‘सर्वे‘ हा समास नसून ते अकारान्त पुल्लिङ्गी ‘सर्वनाम‘ आहे. सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, ‘सर्व‘ हे सर्वनाम असल्यामुळे पाणिनीच्या ‘जसः शी‘ या विशेष सूत्रानुसार त्याच्या प्रथमा बहुवचनाच्या ‘जस्‘ प्रत्ययाचा ‘शी‘ (ई) होतो. आणि नंतर ‘आद्गुणः‘ सूत्रानुसार संधी होऊन ‘सर्वे‘ हे रूप तयार होते.

(म्हणूनच ‘देवाः‘, ‘नराः‘ असे रूप बनते, परंतु ‘सर्वे‘, ‘ते‘, ‘ये‘ अशी सर्वनामांची रूपे ‘ए-कारान्त‘ बनतात).

एव =

‘एव‘ या शब्दाचे पाणिनीय व्याकरणाच्या आधारे सविस्तर विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे. ‘एव‘ हे ‘सर्वनाम‘ (Pronoun) नाही, तर ते एक ‘अव्यय‘ (Indeclinable) आहे. याचे सुसंबद्ध विवेचन आणि सूत्रबद्ध सिद्धी खालीलप्रमाणे:

१. प्राथमिक व्याकरणिक परिचय (Basic Grammatical Profile)

• मूळ शब्द (प्रातिपदिक): एव (Eva)
• अंत (Ending): अकारान्त (शब्दाच्या शेवटी ‘अ‘ स्वर आहे). परंतु, अव्यय असल्यामुळे हे अकारान्त असणे व्याकरणाच्या दृष्टीने फारसा फरक पाडत नाही.
• लिंग (Gender): लिंगभेद नाही. (अव्यये तिन्ही लिंगांत समान राहतात).
• विभक्ति (Case) आणि वचन (Number): शून्य / सर्वत्र समान. (अव्ययांचे कोणत्याही विभक्तित किंवा वचनात रूप बदलत नाही).
• प्रकार: निपात / अव्यय (Particle / Indeclinable).
• अर्थ: ‘च‘, ‘खरोखर‘, ‘निश्चितपणे‘ (Emphasis / अवधारण). या श्लोकात “ते सर्वच्या सर्व खरोखरच महारथी आहेत” या अर्थाने ‘एव‘ वापरले आहे.

२. समास विवेचन (Samasa Analysis)

हा कोणता समास आहे? स्पष्टीकरण: ‘एव‘ हा समास नाही. समास होण्यासाठी दोन अर्थपूर्ण शब्द एकत्र यावे लागतात. ‘एव‘ हा एक अखंड, स्वतंत्र आणि अविभाज्य असा मूळ शब्द आहे. तो भाषाशास्त्रातील एक ‘निपात‘ (Particle) आहे, ज्याचे तुकडे करता येत नाहीत.

३. पाणिनीय सूत्रानुसार रूपाची सिद्धी (Step-by-Step Derivation)

‘एव‘ हा शब्द अव्यय कसा ठरतो आणि त्याला विभक्तीचे प्रत्यय लागूनही तो ‘एव‘ असाच कसा राहतो, याची पाणिनीची अतिशय सुंदर सूत्रबद्ध साखळी खालीलप्रमाणे आहे:

पायरी १: ‘एव‘ ही वस्तू नाही, म्हणून तो ‘निपात‘ ठरतो

• सूत्र: चादयोऽसत्त्वे (१.४.५७)
• स्पष्टीकरण: जेव्हा एखादा शब्द कोणत्याही ‘सत्त्व‘ (द्रव्य/वस्तू/मूर्त पदार्थ) चा बोध करत नाही, तेव्हा त्याला ‘निपात‘ म्हटले जाते. ‘एव‘ ही कोणतीही वस्तू नाही, तो फक्त वाक्यात जोर (Emphasis) देण्याचे काम करतो. त्यामुळे या सूत्रानुसार ‘एव‘ ची ‘निपात‘ संज्ञा होते.

पायरी २: निपात असल्यामुळे ‘अव्यय‘ बनणे

• सूत्र: स्वरादिनिपातमव्ययम् (१.१.३७)
• स्पष्टीकरण: पाणिनीच्या या सूत्रानुसार, ज्या शब्दांची ‘निपात‘ अशी संज्ञा झाली आहे, त्या सर्वांना आपोआप ‘अव्यय‘ म्हटले जाते.

पायरी ३: प्रातिपदिक संज्ञा आणि विभक्ती प्रत्यय लावणे

• सूत्र १: अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् (१.२.४५) (हा अर्थपूर्ण शब्द असल्यामुळे याला ‘प्रातिपदिक‘ मानले जाते).
• सूत्र २: स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्… (४.१.२)  स्थिती: व्याकरणाच्या नियमानुसार वाक्यात वापरण्यासाठी याला प्रथमा विभक्तीचा ‘सु‘ प्रत्यय लावला जातो. (स्थिती: एव + सु).

पायरी ४: विभक्ती प्रत्ययाचा लोप (गायब होणे)

• सूत्र: अव्ययादाप्सुपः (२.४.८२)
• स्पष्टीकरण: हे सर्वात महत्त्वाचे सूत्र आहे. या सूत्रानुसार, अव्ययाच्या पुढे येणाऱ्या कोणत्याही ‘सुप्‘ (विभक्ती) प्रत्ययाचा ‘लुक्‘ (कायमचा लोप) होतो.
• स्थिति: एव + सु à एव

४. महत्त्वाचा निष्कर्ष

‘एव‘ हे सर्वनाम नसून, ते एक अव्यय (निपात) आहे आणि तो समासही नाही. ‘चादयोऽसत्त्वे‘ या सूत्रामुळे तो निपात ठरतो आणि ‘स्वरादिनिपातमव्ययम्‘ मुळे तो अव्यय ठरतो. सर्वात शेवटी ‘अव्ययादाप्सुपः‘ या सूत्रामुळे त्याला लागणाऱ्या सर्व विभक्ती प्रत्ययांचा लोप होतो. म्हणूनच ‘एव‘ हा शब्द लिंग, वचन आणि विभक्तीच्या पलीकडे जाऊन नेहमी ‘एव‘ या आपल्या मूळ रूपातच अबाधित राहतो.

महारथाः =

शेवट करणारा आणि योद्ध्यांचे सामर्थ्य दर्शवणारा ‘महारथाः‘ हा एक अत्यंत महत्त्वाचा शब्द आहे.  पाणिनीच्या अष्टाध्यायीच्या आधारे या विशेषण पदाचे सविस्तर आणि सुसंबद्ध विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे.

१. प्राथमिक व्याकरणिक परिचय (Basic Grammatical Profile)

• मूळ शब्द (प्रातिपदिक): महारथ
• अंत (Ending): अकारान्त (शब्दाच्या शेवटी ‘अ‘ स्वर आहे, थ् + अ).
• लिंग (Gender): पुल्लिङ्ग (Masculine – कारण हा शब्द शूरवीर योद्ध्यांचे विशेषण म्हणून आलेला आहे).
• विभक्ति (Case): प्रथमा विभक्ति
• वचन (Number): बहुवचन (Plural)

२. समास विवेचन आणि निर्मिती (Samasa Analysis)

हा शब्द ‘महत्‘ (महान) आणि ‘रथ‘ या दोन शब्दांच्या एकत्रीकरणातून बनलेला समास आहे. पण इथे रथाचे वर्णन करणे हा मुख्य उद्देश नसून, रथात बसलेल्या ‘योद्ध्यांचे‘ वर्णन करणे हा उद्देश आहे.

• विग्रह वाक्य: “महान्तः रथाः येषां ते महारथाः ।” (अर्थ: ज्यांचे रथ महान आहेत किंवा जे रथावर बसून युद्ध करण्यात महान/निपुण आहेत असे ते योद्धे).
• समासाचा प्रकार: बहुव्रीहि समास (Bahuvrihi Samasa). जेव्हा दोन शब्द एकत्र येऊन त्या दोघांऐवजी कुणा तिसऱ्याच घटकाचा (इथे योद्ध्यांचा) बोध करून देतात, तेव्हा तिथे बहुव्रीहि समास असतो.

‘महत्‘ चे ‘महा‘ कसे झाले?

• सूत्र: आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः (६.३.४६)
• स्पष्टीकरण: पाणिनीच्या या विशेष सूत्रानुसार, जेव्हा ‘महत्‘ हा शब्द अशा समासात येतो जिथे दोन्ही पदांची विभक्ती समान असते (समानाधिकरण), तेव्हा ‘महत्‘ मधील शेवटच्या ‘त्‘ च्या जागी ‘आ‘ येतो. त्यामुळे ‘महत् + रथ‘ चे ‘महारथ‘ असे रूप तयार होते. (हेच सूत्र ‘महादेव‘, ‘महात्मा‘ या शब्दांनाही लागू होते).

३. पाणिनीय सूत्रानुसार विभक्ती रूपाची सिद्धी (Step-by-Step Derivation)

आता ‘महारथ‘ या अकारान्त मूळ शब्दाला प्रथमा विभक्ती, बहुवचनाचे प्रत्यय लावून ‘महारथाः‘ हे रूप कसे सिद्ध होते, याची सूत्रबद्ध साखळी पाहूया:

पायरी १: प्रातिपदिक संज्ञा आणि बहुवचनाचा प्रत्यय

• सूत्र: कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६) नुसार या समासाला ‘प्रातिपदिक‘ ठरवले जाते.
• सूत्र: स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्… (४.१.२) नुसार प्रथमा विभक्ती बहुवचनासाठी ‘जस्‘ हा प्रत्यय जोडला जातो.
• स्थिति: महारथ + जस्

पायरी २: ‘जस्‘ मधील ‘ज्‘ चा लोप

• सूत्र: चुटू (१.३.७) आणि तस्य लोपः (१.३.९)
• स्पष्टीकरण: प्रत्ययाच्या सुरुवातीला जर ‘च-वर्ग‘ किंवा ‘ट-वर्ग‘ (इथे ‘ज्‘) असेल, तर त्याचा लोप होतो. त्यामुळे ‘जस्‘ मधून ‘ज्‘ जातो आणि फक्त ‘अस्‘ उरतो.
• स्थिति: महारथ + अस्

पायरी ३: पूर्वसवर्ण दीर्घ (अतिशय महत्त्वाचा टप्पा)

• सूत्र: प्रथमयोः पूर्वसवर्णः (६.१.१०२)
• स्पष्टीकरण: जेव्हा ‘अकारान्त‘ शब्दाच्या पुढे प्रथमा विभक्तीचा स्वर (इथे ‘अस्‘ मधील अ) येतो, तेव्हा त्या दोन्ही स्वरांच्या जागी पहिल्या स्वराचा ‘दीर्घ‘ स्वर (म्हणजेच ‘आ‘) येतो.
• स्थिति: महारथ् + आ + स् à महारथास्

पायरी ४: शेवटच्या ‘स्‘ चे रुत्व (र्) होणे

• सूत्र: ससजुषो रुः (८.२.६६)
• स्पष्टीकरण: पदाच्या शेवटी आलेल्या ‘स्‘ चा ‘र्‘ होतो.
• स्थिति: महारथा + स् à महारथा + र्

पायरी ५: ‘र्‘ चे विसर्गात (ः) रूपांतर

• सूत्र: खरवसानयोर्विसर्जनीयः (८.३.१५)
• स्पष्टीकरण: ‘र्‘ हा जर वाक्याच्या शेवटी (अवसानात) आला असेल, तर त्याचे पूर्णपणे विसर्गात (ः) रूपांतर होते. ‘महारथाः‘ हा श्लोकाचा अगदी शेवटचा शब्द असल्यामुळे इथे अवसान आहे.
• स्थिति: महारथा + र् à महारथाः

४. निष्कर्ष

‘महारथाः‘ हा अकारान्त पुल्लिङ्गी शब्द असून तो बहुवचनात आहे. तो बहुव्रीहि समास असून ‘आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः‘ या सूत्रामुळे ‘महत्‘ चे ‘महा‘ होऊन ‘महारथ‘ हा प्रातिपदिक शब्द तयार होतो. त्यानंतर प्रथमा बहुवचनाचा ‘जस्‘ (अस्) प्रत्यय लागतो, ‘प्रथमयोः पूर्वसवर्णः‘ या नियमाने ‘थ‘ चा ‘था‘ (दीर्घ) होतो, आणि शेवटी ससजुषो रुः व खरवसानयोर्विसर्जनीयः नुसार विसर्ग लागून ‘महारथाः‘ हे योद्ध्यांचे सामर्थ्य दाखवणारे शुद्ध रूप सिद्ध होते.

युधामन्युः च  याचे परिवर्तन युधामन्युश्च हे कोणत्या सूत्रांनुसार होते?

‘युधामन्युः + च‘ या पदांमध्ये प्रथम विसर्ग संधी आणि त्यानंतर व्यंजन संधी (श्चुत्व संधी) होऊन ‘युधामन्युश्च‘ हे रूप तयार होते. परिवर्तन पाणिनीय व्याकरणातील खालील दोन मुख्य सूत्रांनुसार टप्प्याटप्प्याने होते (जसे आपण याआधीच्या ‘धृष्टकेतुश्चेकितानः‘, ‘काशिराजश्च‘, आणि ‘कुन्तिभोजश्च‘ या उदाहरणांमध्ये पाहिले आहे).

१. विसर्जनीयस्य सः (८.३.३४)

सर्वात आधी या सूत्राने विसर्गाचा ‘स्‘ होतो.

• नियम: जेव्हा विसर्गाच्या (ः) पुढे ‘खर्‘ प्रत्याहारातील वर्ण (कठोर व्यंजने जसे की – क, ख, च, छ इ.) येतो, तेव्हा त्या विसर्गाच्या जागी ‘स्‘ (अर्धा स) येतो.
• येथे काय होते?: ‘युधामन्युः‘ च्या शेवटी विसर्ग आहे आणि त्याच्या पुढे ‘च‘ हे कठोर व्यंजन आले आहे.
• संधी प्रक्रिया:  युधामन्युः + च à युधामन्युस् + च

२. स्तोः श्चुना श्चुः (८.४.४०)

आता तयार झालेल्या ‘स्‘ चे परिवर्तन या सूत्राने ‘श्‘ मध्ये होते. याला श्चुत्व संधी म्हणतात.

• नियम: जेव्हा ‘स्‘ च्या संपर्कात ‘श्‘ किंवा ‘च-वर्ग‘ (च, छ, ज, झ, ञ) येतो, तेव्हा ‘स्‘ च्या जागी ‘श्‘ (शहामृगातला श) येतो.
• येथे काय होते?: पहिल्या पायरीमध्ये तयार झालेल्या ‘युधामन्युस्‘ मधील ‘स्‘ च्या पुढे ‘च्‘ आला आहे. त्यामुळे ‘स्‘ चे रूपांतर ‘श्‘ (अर्धा श्) मध्ये होते.
• संधी प्रक्रिया: युधामन्यु + स् + च à युधामन्यु + श् + च

अंतिम टप्पा:

या दोन्ही सूत्रांच्या एकत्रित परिणामामुळे अर्धा ‘श्‘ आणि ‘च‘ एकत्र जोडले जातात आणि देवनागरी लिपीनुसार अंतिम संयुक्ताक्षर तयार होते: युधामन्युश्च.

विक्रान्तः  उत्तमौजाः याचे परिवर्तन न होता आहे तसेच विक्रान्तः  उत्तमौजाः राहते.  हे कोणत्या सूत्रांच्या आधारे होत नाही?

‘विक्रान्तः + उत्तमौजाः‘ हे शब्द संधी होताना आहे तसेच (विसर्गासहित) राहत नाहीत. मूळ श्लोकात त्यांचे परिवर्तन होऊन विसर्गाचा लोप (गायब) होतो आणि ते “विक्रान्त उत्तमौजाः” असे लिहिले आणि उच्चारले जातात.

गीतेच्या श्लोकाची मूळ ओळ पहा. युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् । येथे विसर्ग का आणि कसा गायब होतो, आणि विसर्ग गायब झाल्यावर ‘अ + उ = ओ‘ अशी गुण संधी का होत नाही, याचे पाणिनीय अष्टाध्यायीच्या आधारे केलेले सखोल विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे.

१. विसर्गाचा लोप होण्याची सूत्रबद्ध साखळी

पायरी १: ‘स्‘ चे रुत्व (र्) होणे

• सूत्र: ससजुषो रुः (८.२.६६)
• स्पष्टीकरण: ‘विक्रान्तस्‘ मधील पदाच्या शेवटी असलेल्या ‘स्‘ चा (किंवा विसर्गाचा) या सूत्रानुसार ‘रु‘ (र्) होतो.
• स्थिति: विक्रान्त र् + उत्तमौजाः

पायरी २: ‘र्‘ चा ‘य्‘ होणे

• सूत्र: भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि (८.३.१७)
• स्पष्टीकरण: या सूत्रानुसार, जर ‘र्‘ च्या आधी अ/आ असेल आणि त्याच्या पुढे एखादा स्वर किंवा मृदु व्यंजन (‘अश्‘ प्रत्याहार) आले असेल, तर त्या ‘र्‘ च्या जागी ‘य्‘ येतो. इथे ‘विक्रान्त‘ मध्ये शेवटी ‘अ‘ आहे आणि पुढे ‘उत्तमौजाः‘ मधील ‘उ‘ (स्वर) आहे.
• स्थिति: विक्रान्तय् + उत्तमौजाः

पायरी ३: ‘य्‘ चा लोप (गायब होणे)

• सूत्र: लोपः शाकल्यस्य (८.३.१९)
• स्पष्टीकरण: शाकल्य मुनींच्या मते, जेव्हा ‘अ/आ‘ च्या पुढे आलेला ‘य्‘ किंवा ‘व्‘ असतो आणि त्याच्या पुढे ‘अश्‘ प्रत्याहार (स्वर/मृदु व्यंजन) असतो, तेव्हा त्या ‘य्‘ चा पूर्णपणे लोप होतो.
• स्थिति: विक्रान्त + य् + उत्तमौजाः àविक्रान्त उत्तमौजाः

२. सर्वात मोठा प्रश्न: मग इथे गुण संधी (‘ओ‘) का होत नाही?

जेव्हा ‘य्‘ चा लोप होऊन ‘विक्रान्त + उत्तमौजाः‘ अशी स्थिती येते, तेव्हा मनात प्रश्न येऊ शकतो की, पहिल्या शब्दाच्या शेवटी ‘अ‘ आहे आणि दुसऱ्या शब्दाच्या सुरुवातीला ‘उ‘ आहे, मग ‘आद्गुणः‘ सूत्रानुसार ‘अ + उ = ओ‘ होऊन ‘विक्रान्तोत्तमौजाः‘ असे का होत नाही? ते वेगळेच का राहतात?

याचे उत्तर पाणिनीच्या एका मास्टरस्ट्रोक सूत्रामध्ये आहे:

सूत्र: पूर्वत्रासिद्धम् (८.२.१)

• नियम: पाणिनीच्या अष्टाध्यायीमध्ये ८ अध्याय आहेत. पहिल्या सव्वासात अध्यायांना ‘सपादसप्ताध्यायी‘ म्हणतात आणि शेवटच्या तीन पादांना ‘त्रिपादी‘ म्हणतात. या ‘पूर्वत्रासिद्धम्‘ सूत्रानुसार, त्रिपादीमध्ये झालेले कोणतेही बदल आधीच्या सव्वासात अध्यायांतील नियमांना ‘दिसत नाहीत‘ (ते त्यांच्यासाठी असिद्ध/Unreal असतात).
• येथे काय होते?:  ‘य्‘ चा लोप करणारे ‘लोपः शाकल्यस्य‘ (८.३.१९) हे सूत्र ‘त्रिपादी‘ मधील आहे.
• ‘गुण संधी‘ (अ+उ=ओ) करणारे ‘आद्गुणः‘ (६.१.८७) हे सूत्र आधीच्या भागात (सहाव्या अध्यायात) आहे.
• त्यामुळे, जेव्हा ‘आद्गुणः‘ तिथे संधी करायला येतो, तेव्हा त्याला तिथे ‘उ‘ च्या आधी अद्यापही ‘य्‘ उभा असलेला दिसतो (कारण त्याच्यासाठी लोप झालाच नाही). दोन स्वरांच्या मध्ये ‘य्‘ अडकल्यामुळे तिथे स्वरसंधी होऊच शकत नाही.

निष्कर्ष:

म्हणूनच, गुण संधी न होता ते दोन शब्द पूर्णपणे एकमेकांत न मिसळता “विक्रान्त उत्तमौजाः” असे ‘आहेत तसे‘ (परंतु विसर्गाशिवाय) ठेवले जातात. विसर्ग कायम राहत नाही, तो व्याकरणाच्या अतिशय सुंदर प्रक्रियेतून कायमचा गाळला जातो.

उत्तमौजाः  च याचे परिवर्तन उत्तमौजाश्च हे कोणत्या सूत्रांनुसार होते?

विसर्ग ‘उत्तमौजाः + च‘ या पदांमध्ये प्रथम विसर्ग संधी आणि त्यानंतर व्यंजन संधी (श्चुत्व संधी) होऊन ‘उत्तमौजाश्च‘ हे रूप तयार होते. हे परिवर्तन पाणिनीय व्याकरणातील खालील दोन मुख्य सूत्रांनुसार टप्प्याटप्प्याने होते. (ही प्रक्रिया अगदी ‘युधामन्युश्च‘, ‘काशिराजश्च‘, ‘कुन्तिभोजश्च‘ या आधी पाहिलेल्या शब्दांसारखीच आहे).

१. विसर्जनीयस्य सः (८.३.३४)

सर्वात आधी या सूत्राने विसर्गाचा ‘स्‘ (अर्धा स) होतो.

• नियम: जेव्हा विसर्गाच्या (ः) पुढे ‘खर्‘ प्रत्याहारातील वर्ण (कठोर व्यंजने जसे की – क, ख, च, छ, ट, ठ, त, थ, प, फ, श, ष, स) येतो, तेव्हा त्या विसर्गाच्या जागी ‘स्‘ येतो.
• येथे काय होते?: ‘उत्तमौजाः‘ च्या शेवटी विसर्ग आहे आणि त्याच्या पुढे ‘च‘ हे कठोर व्यंजन आले आहे.
• संधी प्रक्रिया:  उत्तमौजाः + च à उत्तमौजास् + च

२. स्तोः श्चुना श्चुः (८.४.४०)

आता तयार झालेल्या ‘स्‘ चे परिवर्तन या सूत्राने ‘श्‘ मध्ये होते. यालाच व्याकरणात श्चुत्व संधी म्हणतात.

• नियम: जेव्हा ‘स्‘ च्या संपर्कात ‘श्‘ किंवा ‘च-वर्ग‘ (च, छ, ज, झ, ञ) येतो, तेव्हा ‘स्‘ च्या जागी ‘श्‘ (शहामृगातला श) येतो.
• येथे काय होते?: पहिल्या पायरीमध्ये तयार झालेल्या ‘उत्तमौजास्‘ मधील ‘स्‘ च्या पुढे ‘च्‘ आला आहे. त्यामुळे ‘स्‘ चे रूपांतर ‘श्‘ (अर्धा श्) मध्ये होते.
• संधी प्रक्रिया: उत्तमौजास् + च à उत्तमौजाश् + च

अंतिम टप्पा:

या दोन्ही सूत्रांच्या एकत्रित परिणामामुळे अर्धा ‘श्‘ आणि ‘च‘ एकत्र जोडले जातात आणि देवनागरी लिपीच्या पद्धतीनुसार अंतिम संयुक्ताक्षर तयार होते: उत्तमौजाश्च.

सौभद्रः  द्रौपदेयाः  याचे परिवर्तन सौभद्रो  द्रौपदेयाः   हे कोणत्या सूत्रांनुसार होते?

तयार भगवद्गीतेतील पहिल्या अध्यायातील सहाव्या श्लोकातील ‘सौभद्रः + द्रौपदेयाः‘ या पदांमध्ये विसर्ग संधी होऊन ‘सौभद्रो द्रौपदेयाः‘ हे रूप तयार होते. हा बदल पाणिनीय व्याकरणातील एका अतिशय महत्त्वाच्या आणि वारंवार वापरल्या जाणाऱ्या नियमानुसार (विशेषतः विसर्गाचा ‘ओ‘ होण्याच्या नियमानुसार) होतो. याची सूत्रबद्ध साखळी खालीलप्रमाणे आहे.

१. ससजुषो रुः (८.२.६६)

सर्वात आधी पदाच्या शेवटी असलेल्या ‘स्‘ चा (किंवा विसर्गाचा) ‘र्‘ होतो.

• स्थिती: सौभद्रस् + द्रौपदेयाः à सौभद्रर् + द्रौपदेयाः

२. हशि च (६.१.११४) (सर्वात महत्त्वाचे सूत्र): हा विसर्गाचा ‘ओ‘ होण्यामागचा मुख्य नियम आहे.

• नियम: जेव्हा ‘र्‘ (रु) च्या आधी ऱ्हस्व ‘अ‘ असतो आणि त्याच्या पुढे ‘हश्‘ प्रत्याहारातील एखादा वर्ण (म्हणजेच कोणतेही मृदु व्यंजन / Soft Consonant – जसे ग, घ, ज, झ, ड, ढ, द, ध, ब, भ, य, र, ल, व, ह) येतो, तेव्हा त्या ‘र्‘ चे रूपांतर ‘उ‘ या स्वरात होते.
• येथे काय होते?: ‘सौभद्र‘ या शब्दाच्या शेवटी ‘अ‘ आहे.
• पुढे ‘द्रौपदेयाः‘ या शब्दाची सुरुवात ‘द्‘ या मृदु व्यंजनाने (हश्) झाली आहे.
• त्यामुळे ‘सौभद्रर्‘ मधील ‘र्‘ च्या जागी ‘उ‘ येतो.
• संधी प्रक्रिया: सौभद्र् + अ + र् + द्रौपदेयाः à सौभद्र् + अ + उ + द्रौपदेयाः

३. आद्गुणः (६.१.८७)

आता ‘र्‘ चा ‘उ‘ झाल्यावर तिथे दोन स्वर एकत्र येतात, त्यामुळे स्वरसंधी (गुण संधी) लागू होते.

• नियम: जेव्हा ‘अ‘ किंवा ‘आ‘ च्या पुढे ‘उ‘ किंवा ‘ऊ‘ येतो, तेव्हा त्या दोघांच्या जागी ‘ओ‘ हा गुण (स्वर) तयार होतो. (अ + उ = ओ).
• येथे काय होते?: ‘सौभद्र‘ मधील शेवटचा ‘अ‘ आणि नवीन तयार झालेला ‘उ‘ एकत्र मिळून ‘ओ‘ बनतात.
• संधी प्रक्रिया: सौभद्र् + (अ + उ) + द्रौपदेयाः à सौभद्रो द्रौपदेयाः

निष्कर्ष:

थोडक्यात सांगायचे तर, जेव्हा अकारान्त विसर्गाच्या (अः) पुढे एखादे मृदु व्यंजन (इथे ‘द्‘) येते, तेव्हा ‘हशि च‘ या सूत्रामुळे विसर्गाचा ‘उ‘ होतो आणि ‘आद्गुणः‘ या सूत्रानुसार अ+उ मिळून ‘ओ‘ होतो. म्हणूनच ‘सौभद्रः‘ चे ‘सौभद्रो‘ हे रूप तयार होते. (अशीच इतर उदाहरणे: रामः + गच्छति = रामो गच्छति, शिवः + वन्द्यः = शिवो वन्द्यः)

द्रौपदेयाः  च  याचे परिवर्तन द्रौपदेयाश्च हे कोणत्या सूत्रांनुसार होते?

अकारान्त ‘द्रौपदेयाः + च‘ या पदांमध्ये प्रथम विसर्ग संधी आणि त्यानंतर व्यंजन संधी (श्चुत्व संधी) होऊन ‘द्रौपदेयाश्च‘ हे रूप तयार होते. हा बदल अगदी ‘युधामन्युश्च‘, ‘काशिराजश्च‘, ‘कुन्तिभोजश्च‘ आणि ‘उत्तमौजाश्च‘ या आधी अभ्यासलेल्या उदाहरणांसारखाच आहे. हे परिवर्तन पाणिनीय व्याकरणातील खालील दोन मुख्य सूत्रांनुसार टप्प्याटप्प्याने होते.

१. विसर्जनीयस्य सः (८.३.३४)

सर्वात आधी या सूत्राने विसर्गाचा ‘स्‘ (अर्धा स) होतो.

• नियम: जेव्हा विसर्गाच्या (ः) पुढे ‘खर्‘ प्रत्याहारातील वर्ण (कठोर व्यंजने जसे की – क, ख, च, छ, ट, ठ, त, थ, प, फ, श, ष, स) येतो, तेव्हा त्या विसर्गाच्या जागी ‘स्‘ येतो.
• येथे काय होते?: ‘द्रौपदेयाः‘ च्या शेवटी विसर्ग आहे आणि त्याच्या पुढे ‘च‘ हे कठोर व्यंजन आले आहे.
• संधी प्रक्रिया:  द्रौपदेयाः + च à द्रौपदेयास् + च

२. स्तोः श्चुना श्चुः (८.४.४०)

आता तयार झालेल्या ‘स्‘ चे परिवर्तन या सूत्राने ‘श्‘ मध्ये होते. यालाच व्याकरणात श्चुत्व संधी म्हणतात.

• नियम: जेव्हा ‘स्‘ च्या संपर्कात ‘श्‘ किंवा ‘च-वर्ग‘ (च, छ, ज, झ, ञ) येतो, तेव्हा ‘स्‘ च्या जागी ‘श्‘ (शहामृगातला श) येतो.
• येथे काय होते?: पहिल्या पायरीमध्ये तयार झालेल्या ‘द्रौपदेयास्‘ मधील ‘स्‘ च्या पुढे ‘च्‘ आला आहे. त्यामुळे ‘स्‘ चे रूपांतर ‘श्‘ (अर्धा श्) मध्ये होते.
• संधी प्रक्रिया: द्रौपदेया + स् + च à द्रौपदेया + श् + च

अंतिम टप्पा:

या दोन्ही सूत्रांच्या एकत्रित परिणामामुळे अर्धा ‘श्‘ आणि ‘च‘ एकत्र जोडले जातात आणि देवनागरी लिपीच्या पद्धतीनुसार अंतिम संयुक्ताक्षर तयार होते: द्रौपदेयाश्च.

सर्वे  एव  याचे परिवर्तन सर्व एव हे कोणत्या सूत्रांनुसार होते?

‘सर्वे + एव‘ या पदांमध्ये संधी होऊन ‘सर्व एव‘ हे रूप तयार होते, यामागे पाणिनीय व्याकरणातील ३ अत्यंत महत्त्वाची सूत्रे काम करतात. इथे ‘ए‘ चा लोप न होता, त्यामागे एक वेगळीच प्रक्रिया घडते. याची सूत्रबद्ध साखळी खालीलप्रमाणे आहे.

१. एचोऽयवायावः (६.१.७८)

सर्वात आधी येथे ‘अयादि संधी‘ (लागू होतो.

• नियम: जेव्हा ‘एच्‘ प्रत्याहारातील स्वरांच्या (म्हणजेच ए, ओ, ऐ, औ) पुढे कोणताही स्वर येतो, तेव्हा त्यांच्या जागी अनुक्रमे अय्, अव्, आय्, आव् हे आदेश होतात.
• येथे काय होते?:  ‘सर्वे‘ या शब्दाच्या शेवटी ‘ए‘ हा स्वर आहे.
• त्याच्या पुढे ‘एव‘ मधील ‘ए‘ हा स्वर आला आहे.
• त्यामुळे पहिल्या ‘ए‘ च्या जागी या सूत्रानुसार ‘अय्‘ येतो.
• संधी प्रक्रिया: सर्व् + ए + एव à सर्व् + अय् + एव à सर्वयेव (जर इथेच थांबलो, तर ‘सर्वयेव‘ हे रूपही व्याकरणाच्या दृष्टीने बरोबर आहे). पण हे अमान्य आहे.

२. लोपः शाकल्यस्य (८.३.१९)

आता तयार झालेल्या ‘सर्वय् + एव‘ या स्थितीवर हे सूत्र काम करते.

• नियम: शाकल्य मुनींच्या मते, जेव्हा पदाच्या शेवटी असलेल्या ‘य्‘ किंवा ‘व्‘ च्या आधी ‘अ‘ किंवा ‘आ‘ असतो आणि त्यांच्या पुढे ‘अश्‘ प्रत्याहार (स्वर किंवा मृदु व्यंजन) येतो, तेव्हा त्या ‘य्‘ किंवा ‘व्‘ चा लोप होतो (ते गाळले जातात).
• येथे काय होते?: ‘सर्वय्‘ मध्ये ‘य्‘ च्या आधी ‘व‘ मधील ‘अ‘ आहे आणि पुढे ‘एव‘ मधील ‘ए‘ (स्वर) आहे. त्यामुळे या सूत्रानुसार मधल्या ‘य्‘ चा लोप होतो.
• संधी प्रक्रिया: सर्व + य् + एव à सर्व एव

३. पूर्वत्रासिद्धम् (८.२.१) (सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न)

जेव्हा ‘य्‘ चा लोप होऊन ‘सर्व + एव‘ अशी स्थिती येते, तेव्हा तुमच्या मनात प्रश्न येऊ शकतो की, ‘अ‘ आणि ‘ए‘ एकत्र आल्यावर वृद्धिरेचि‘ (६.१.८८) या सूत्रानुसार ‘अ + ए = ऐ‘ होऊन ‘सर्वैव‘ असे का होत नाही? ते वेगळेच का राहतात?

याचे उत्तर आपण ‘विक्रान्त उत्तमौजाः‘ मध्ये पाहिलेल्या ‘पूर्वत्रासिद्धम्‘ या सूत्रात आहे:

• नियम: अष्टाध्यायीच्या शेवटच्या तीन पादांतील (त्रिपादी) नियम आधीच्या सव्वासात अध्यायांतील नियमांसाठी ‘असिद्ध‘ (Unreal) असतात. म्हणजेच, त्रिपादीने केलेला बदल आधीच्या सूत्रांना दिसत नाही.
• येथे काय होते?: ‘य्‘ चा लोप करणारे लोपः शाकल्यस्य‘ (८.३.१९) हे त्रिपादीतील सूत्र आहे. तर ‘वृद्धी संधी‘ (ऐ) करणारे वृद्धिरेचि‘ (६.१.८८) हे सूत्र आधीच्या अध्यायातील आहे. त्यामुळे ‘वृद्धिरेचि‘ जेव्हा तिथे संधी करायला येते, तेव्हा तिला तिथे अद्यापही ‘अ‘ आणि ‘ए‘ च्या मध्ये ‘य्‘ उभा असलेला दिसतो. मधल्या ‘य्‘ मुळे तिथे स्वरसंधी होऊच शकत नाही.

निष्कर्ष:

‘सर्वे + एव‘ या पदांमध्ये आधी ‘एचोऽयवायावः‘ नुसार ‘ए‘ चा ‘अय्‘ होतो (सर्वयेव). त्यानंतर ‘लोपः शाकल्यस्य‘ नुसार ‘य्‘ चा लोप होतो. आणि ‘पूर्वत्रासिद्धम्‘ मुळे पुढील स्वरसंधी (वृद्धी) न होता ते शब्द एकमेकांपासून स्वतंत्र राहून “सर्व एव” हे अंतिम रूप धारण करतात.

वाक्याच्या शेवटी आलेल्या वीर्यवान् ह्या शब्दात कोणतेही परिवर्तन होत नाही. हे कोणत्या सूत्रांनुसार होते?

‘वीर्यवान्‘ हा शब्द श्लोकाच्या (किंवा ओळीच्या) अगदी शेवटी आलेला आहे. या शब्दाच्या शेवटी ‘न्‘ (हलन्त न्) हे व्यंजन आहे. या ‘न्‘ मध्ये कोणताही बदल न होता तो तसाच राहतो, यामागे पाणिनीय व्याकरणातील ‘अवसान‘ (वाक्याचा शेवट / Pause) चे नियम लागू होतात. हे प्रामुख्याने खालील दोन सूत्रांच्या आधारे आणि व्याकरणाच्या एका मूलभूत तत्त्वानुसार होते.

१. विरामोऽवसानम् (१.४.११०)

सर्वात महत्त्वाचे कारण म्हणजे हा शब्द वाक्याच्या शेवटी आला आहे.

• नियम: जेव्हा एखाद्या वर्णाच्या (अक्षराच्या) पुढे कोणताही दुसरा वर्ण (स्वर किंवा व्यंजन) येत नाही, तेव्हा त्या रिकाम्या जागेला किंवा थांबण्याला व्याकरणात ‘अवसान‘ (विराम / Pause) असे म्हणतात.
• येथे काय होते?: ‘वीर्यवान्‘ मधील ‘न्‘ नंतर ओळ संपते आणि तिथे थांबायचे असते. पुढे कोणताही वर्ण नसल्यामुळे तिथे ‘अवसान‘ स्थिती निर्माण होते.

२. परः सन्निकर्षः संहिता (१.४.१०९)

• नियम: कोणत्याही प्रकारची संधी होण्यासाठी दोन वर्णांमध्ये अत्यंत जवळीक (सन्निकर्ष) असावी लागते, ज्याला ‘संहिता‘ म्हणतात.
• येथे काय होते?: ‘वीर्यवान्‘ नंतर विराम (अवसान) असल्यामुळे तिथे समोर दुसरा कोणताही वर्ण नाही. परिणामी, ‘संहिता‘ शक्यच होत नाही आणि ‘न्‘ वर प्रभाव टाकणारा (किंवा त्याच्यात बदल घडवून आणणारा) कोणताही घटक पुढे नसल्याने, तिथे संधीचा कोणताही नियम लागू होत नाही.

३. ‘न्‘ व्यंजनाच्या बाबतीत व्याकरणाचे सर्वमान्य तत्त्व: पाणिनीच्या अष्टाध्यायीमध्ये वाक्याच्या शेवटी (अवसानात) आल्यावर ठराविक व्यंजनांमध्येच बदल सांगितले आहेत.

• जसे की, जर शब्दाच्या शेवटी ‘र्‘ किंवा ‘स्‘ असेल तर त्याचा विसर्ग होतो (खरवसानयोर्विसर्जनीयः).
• कठोर व्यंजने असतील तर त्यात बदल होऊ शकतो (वाऽवसाने).
• परंतु ‘न्‘ हा अनुनासिक (Nasal) वर्ण आहे. अष्टाध्यायीमध्ये वाक्याच्या शेवटी (अवसानात) ‘न्‘ चे परिवर्तन करण्यासाठी कोणतेही सूत्र अस्तित्वात नाही. व्याकरणाचा नियम असा आहे की, “ज्यासाठी कोणताही बदल (विकृती) सांगितलेला नाही, ते रूप आपल्या मूळ स्वरूपात (प्रकृतीत) कायम राहते.”

निष्कर्ष:

‘वीर्यवान्‘ हा शब्द वाक्याच्या शेवटी आल्यामुळे तिथे ‘विरामोऽवसानम्‘ नुसार ‘अवसान‘ आहे. पुढे कोणताही शब्द नसल्याने तिथे संहिता होत नाही आणि ‘न्‘ मध्ये बदल करण्यासाठी पाणिनीचे कोणतेही सूत्र नसल्यामुळे तो ‘वीर्यवान्‘ असाच अबाधित राहतो.

वाक्याच्या शेवटी आलेल्या महारथाः ह्या शब्दात कोणतेही परिवर्तन होत नाही. हे कोणत्या सूत्रांनुसार होते?

‘महारथाः‘ हा शब्द या संपूर्ण श्लोकाच्या अगदी शेवटी (अंतिम पद म्हणून) आलेला आहे. या शब्दाच्या शेवटी विसर्ग (ः) आहे. हा विसर्ग न बदलता तसाच राहतो, यामागे पाणिनीय व्याकरणातील ‘अवसान‘ (वाक्याचा शेवट / Pause) आणि ‘संहिता‘ (Proximity) चे नियम लागू होतात. जसे आपण ‘नरपुङ्गवः‘ आणि ‘वीर्यवान्‘ या शब्दांच्या बाबतीत पाहिले, तसेच हे प्रामुख्याने खालील तीन सूत्रांच्या आधारे घडते.

१. विरामोऽवसानम् (१.४.११०)

सर्वात महत्त्वाचे कारण म्हणजे हा शब्द वाक्याच्या (आणि श्लोकाच्या) अगदी शेवटी आला आहे.

• नियम: जेव्हा एखाद्या वर्णाच्या (अक्षराच्या) पुढे कोणताही दुसरा वर्ण (स्वर किंवा व्यंजन) येत नाही, म्हणजेच जिथे वाक्य संपते आणि आपल्याला थांबावे लागते, त्या स्थितीला व्याकरणात ‘अवसान‘ (विराम / Pause) असे म्हणतात.
• येथे काय होते?: ‘महारथाः‘ हा श्लोकाचा अंतिम शब्द आहे. याच्या पुढे कोणताही शब्द, स्वर किंवा व्यंजन नाही. त्यामुळे येथे ‘अवसान‘ निर्माण होते.

२. खरवसानयोर्विसर्जनीयः (८.३.१५)

हे सूत्र विसर्ग तयार होण्याचे आणि तो वाक्याच्या शेवटी कायम राहण्याचे मुख्य कारण आहे.

• नियम: जेव्हा पदाच्या शेवटी ‘र्‘ असतो आणि त्याच्या पुढे ‘खर्‘ प्रत्याहारातील वर्ण येतो किंवा ‘अवसान‘ (वाक्याचा शेवट) असतो, तेव्हा त्या ‘र्‘ चे पूर्णपणे विसर्गात (ः) रूपांतर होते.
• येथे काय होते?: ‘महारथ‘ शब्दाला प्रथमा बहुवचनाचा प्रत्यय लागून शेवटी जो ‘र्‘ तयार झालेला असतो (महारथ + र्), त्याचा या सूत्रानुसार अवसानात (वाक्याच्या शेवटी) असल्यामुळे निश्चितपणे ‘विसर्ग‘ (ः) होतो. अवसान असल्यामुळेच तो विसर्ग म्हणून टिकून राहतो.

३. परः सन्निकर्षः संहिता (१.४.१०९)

• नियम: कोणतीही संधी होण्यासाठी दोन वर्णांमध्ये अत्यंत जवळीक (सन्निकर्ष) असावी लागते, ज्याला ‘संहिता‘ म्हणतात.
• येथे काय होते?: ‘महारथाः‘ मधील विसर्गाच्या पुढे दुसरा कोणताही शब्द नसल्यामुळे, तिथे ‘संहिता‘ होत नाही. विसर्गामध्ये बदल घडवून आणण्यासाठी (उदा. त्याचा ‘ओ‘, ‘स्‘ किंवा ‘र्‘ होण्यासाठी) पुढे एखादा स्वर किंवा व्यंजन असावे लागते. पुढे पूर्णपणे पोकळी (विराम) असल्यामुळे विसर्गावर कोणताही नवीन नियम लागू होत नाही.

निष्कर्ष:

‘महारथाः‘ हा शब्द श्लोकाच्या अगदी शेवटी आल्यामुळे तिथे ‘विरामोऽवसानम्‘ नुसार ‘अवसान‘ (Pause) आहे. त्यामुळे ‘खरवसानयोर्विसर्जनीयः‘ या सूत्रानुसार तयार झालेला विसर्ग, पुढे कोणताही वर्ण नसल्याने संधीच्या अभावी (संहिता नसल्यामुळे) आपल्या मूळ आणि शुद्ध रूपात (ः) अबाधित राहतो. म्हणूनच तो कोणताही बदल न स्वीकारता ‘महारथाः‘ असाच राहतो.