छंदशास्त्र – ०१-०२

श्रीमद् भगवद् गीता अध्याय १ मधील २ रा श्लोक (“सञ्जय उवाच । दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा…”) हा देखील ‘अनुष्टुभ्‘ वृत्तात (श्लोक छंदात) रचलेला आहे. गीतेतील बहुतांश श्लोक याच छंदावर आधारित आहेत. (टीप: ‘सञ्जय उवाच‘ हा संवादाचा निर्देश आहे, तो मूळ छंदाचा भाग मानला जात नाही. श्लोकाची सुरुवात ‘दृष्ट्वा तु…‘ येथून होते.)

अनुष्टुभ् छंदाचे सूत्र: श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयं सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुष्पादयोर्ह्रस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः॥

प्रत्येक पादातील ५ वे अक्षर लघु आणि ६ वे अक्षर गुरू असते. दुसऱ्या व चौथ्या पादात ७ वे अक्षर लघु असते, तर पहिल्या व तिसऱ्या पादात ७ वे अक्षर गुरू असते. या श्लोकाचे सखोल छंद आणि गण विश्लेषण खालील कोष्टकात दिले आहे.

                                                          श्लोक १.२ चे छंद आणि गण विश्लेषण कोष्टक

छंदाच्या नियमांचे विशेष स्पष्टीकरण (अभ्यासासाठी महत्त्वाचे मुद्दे)

या श्लोकातही जोडाक्षरांमुळे (‘संयोगे गुरुः‘) ऱ्हस्व अक्षरे कशी गुरू होतात, याचे अत्यंत सुंदर व्याकरणिक नियम पाहायला मिळतात.

१. पहिल्या पादातील अद्भुत रचना (दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं):

• दृष्-ट्वा-तु: ‘दृ‘ हा मुळात ऱ्हस्व (लघु) स्वर आहे (द्+ऋ). परंतु त्याच्या पुढे ‘ष्ट्वा‘ (ष्+ट्+व्+आ) हे क्लिष्ट जोडाक्षर आल्यामुळे ‘दृ‘ वर आघात होतो आणि तो गुरू बनतो (‘दृष्‘). ‘ट्वा‘ मध्ये ‘आ‘ असल्याने तो गुरूच आहे. ‘तु‘ लघु आहे.
• ५ वे, ६ वे व ७ वे अक्षर: ‘ड‘ (५ वे अक्षर) लघु आहे. ‘वा‘ (६ वे अक्षर) ‘आ‘ मुळे गुरू आहे. ‘नी‘ (७ वे अक्षर) दीर्घ ‘ई‘ मुळे गुरू आहे. (पहिल्या पादाचा नियम तंतोतंत लागू).

२. दुसऱ्या पादातील नियम (व्यूढं दुर्योधनस्तदा):

• दुर्-यो-ध-नस्-त-दा: ‘व्यूढं‘ नंतर येणारा ‘दु‘ लघु आहे, पण पुढे ‘र्यो‘ (र्+य्+ओ) आल्याने ‘दु‘ गुरू बनतो (‘दुर्‘).
• ५ वे, ६ वे व ७ वे अक्षर: ‘ध‘ (५ वे अक्षर) लघु आहे. ‘न‘ मुळात लघु आहे, परंतु पुढे ‘स्त‘ (स्+त) हे जोडाक्षर आल्यामुळे ‘न‘ गुरू बनतो (‘नस्‘ – ६ वे अक्षर गुरू). आणि ‘त‘ (७ वे अक्षर) लघु आहे. (दुसऱ्या पादाचा नियम तंतोतंत लागू).

३. तिसऱ्या पादातील नियम (आचार्यमुपसङ्गम्य):

• मु-प-सङ्-गम्-य: ‘आचार्य‘ नंतर येणारे ‘मु‘ आणि ‘प‘ (५ वे अक्षर) लघु आहेत. ‘स‘ मुळात लघु आहे, परंतु पुढे ‘ङ्ग‘ (ङ्+ग) आल्याने ‘स‘ गुरू बनतो (‘सङ्‘ – ६ वे अक्षर गुरू). पुढे ‘ग‘ लघु आहे पण त्यापुढे ‘म्य‘ (म्+य) हे जोडाक्षर आल्याने ‘ग‘ देखील गुरू बनतो (‘गम्‘ – ७ वे अक्षर गुरू).

४. चौथ्या पादातील नियम (राजा वचनमब्रवीत्):

• च-न-मब्-र-वीत्: ‘राजा व‘ नंतर ‘च‘ आणि ‘न‘ (५ वे अक्षर) लघु आहेत. ‘म‘ हा मुळात लघु आहे, परंतु त्याच्या पुढे ‘ब्र‘ (ब्+र) हे जोडाक्षर आल्यामुळे ‘म‘ गुरू बनतो (‘मब्‘ – ६ वे अक्षर गुरू).
• ‘ब्र‘ मधील ‘र‘ (७ वे अक्षर) हा ‘अ‘ युक्त असल्याने लघु राहतो. आणि शेवटी ‘वीत्‘ दीर्घ ई व हलंत ‘त्‘ मुळे गुरू आहे. (चौथ्या पादाचा नियम तंतोतंत लागू).
•  

अंतिम निष्कर्ष: