छंदशास्त्र – ०१-०४

श्रीमद् भगवद् गीता अध्याय १ मधील ४ था श्लोक (“अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि । युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥”) हा श्लोक पांडवांच्या सैन्यातील प्रमुख योद्ध्यांची ओळख करून देतो. हा श्लोकही ‘अनुष्टुभ्‘ (श्लोक) वृत्तातच रचलेला आहे.

अनुष्टुभ् छंदाचे सूत्र: श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयं सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुष्पादयोर्ह्रस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः॥

(प्रत्येक पादातील ५ वे अक्षर लघु आणि ६ वे अक्षर गुरू असते. दुसऱ्या व चौथ्या पादात ७ वे अक्षर लघु असते, तर पहिल्या व तिसऱ्या पादात ७ वे अक्षर गुरू असते.) या श्लोकाचे सखोल छंद आणि गण विश्लेषण खालील कोष्टकात दिले आहे.

                                                          श्लोक १.४ चे छंद आणि गण विश्लेषण कोष्टक

छंदाच्या नियमांचे विशेष स्पष्टीकरण (अभ्यासासाठी महत्त्वाचे मुद्दे)

या श्लोकातही व्याकरण आणि जोडाक्षरांच्या नियमांमुळे (‘संयोगे गुरुः‘) अक्षरांचे वजन (Syllabic weight) कसे बदलते, ते पाहणे रंजक आहे.

१. पहिल्या पादातील अद्भुत रचना (अत्र शूरा महेष्वासा):

• अत्-र: ‘अ‘ हा मुळात ऱ्हस्व स्वर आहे, परंतु त्याच्या पुढे ‘त्र‘ (त्+र) हे जोडाक्षर आल्यामुळे ‘अ‘ वर आघात पडतो आणि तो गुरू बनतो (‘अत्‘).
• ५ वे, ६ वे व ७ वे अक्षर: ‘म‘ (५ वे अक्षर) लघु आहे. ‘हे‘ मुळात दीर्घ आहेच, परंतु पुढे ‘ष्वा‘ (ष्+व्+आ) आल्यामुळे तो अधिक भरदार गुरू बनतो (‘हेष्‘ – ६ वे अक्षर गुरू). आणि ‘वा‘ (७ वे अक्षर) ‘आ‘ मुळे गुरू आहे. (पहिल्या पादाचा नियम तंतोतंत लागू).

२. दुसऱ्या पादातील नियम (भीमार्जुनसमा युधि):

• भी-मार्-जु: ‘मा‘ हा दीर्घ स्वर आहे, परंतु त्याच्या पुढे ‘र्जु‘ (र्+ज्+उ) हे जोडाक्षर आल्यामुळे ‘मा‘ वर रफाराचा आघात पडतो (‘मार्‘).
• ५ वे, ६ वे व ७ वे अक्षर: ‘स‘ (५ वे अक्षर) लघु आहे. ‘मा‘ (६ वे अक्षर) गुरू आहे. ‘यु‘ (७ वे अक्षर) लघु आहे.
• महत्त्वाची नोंद: ‘धि‘ हे पादाचे शेवटचे अक्षर ऱ्हस्व (लघु) आहे. अनुष्टुभ् च्या नियमानुसार पादाच्या शेवटी आवश्यकतेनुसार अक्षराला लघु किंवा गुरू मानण्याची मुभा असते (म्हणून कोष्टकात ल* दिले आहे).

३. तिसऱ्या पादातील नियम (युयुधानो विराटश्च):

• ५ वे, ६ वे व ७ वे अक्षर: ‘वि‘ (५ वे अक्षर) लघु आहे. ‘रा‘ (६ वे अक्षर) ‘आ‘ मुळे गुरू आहे. ‘ट‘ मुळात लघु आहे, परंतु पुढे ‘श्च‘ (श्+च) हे जोडाक्षर आल्यामुळे ‘ट‘ वर आघात पडतो आणि तो गुरू बनतो (‘टश्‘ – ७ वे अक्षर गुरू). (तिसऱ्या पादाचा नियम तंतोतंत लागू).
•  

४. चौथ्या पादातील नियम (द्रुपदश्च महारथः):

• द्रु-प-दश्-च: ‘द्रु‘ (द्+र्+उ) मध्ये ऱ्हस्व ‘उ‘ असल्यामुळे तो लघुच राहतो. ‘द‘ मुळात लघु आहे, परंतु पुढे ‘श्च‘ (श्+च) आल्यामुळे तो गुरू बनतो (‘दश्‘).
• ५ वे, ६ वे व ७ वे अक्षर: ‘म‘ (५ वे अक्षर) लघु आहे. ‘हा‘ (६ वे अक्षर) ‘आ‘ मुळे गुरू आहे. ‘र‘ (७ वे अक्षर) लघु आहे. आणि ‘थः‘ विसर्गामुळे गुरू आहे. (चौथ्या पादाचा नियम तंतोतंत लागू).

अंतिम निष्कर्ष: