छंदशास्त्र – ०१-०६

श्रीमद् भगवद् गीता अध्याय १ मधील ६ वा श्लोक (“युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् । सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥”) हा श्लोक पांडव पक्षातील आणखी काही महत्त्वाच्या आणि शूर योद्ध्यांची (उदा. युधामन्यु, उत्तमौजा, अभिमन्यू आणि द्रौपदीचे पुत्र) ओळख करून देतो. हा श्लोक ‘अनुष्टुभ्‘ (श्लोक) वृत्तातच रचलेला आहे. गीतेतील बहुतांश श्लोकांची रचना याच लयीत आहे.

अनुष्टुभ् छंदाचे सूत्र: श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयं सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुष्पादयोर्ह्रस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः॥

(प्रत्येक पादातील ५ वे अक्षर लघु आणि ६ वे अक्षर गुरू असते. दुसऱ्या व चौथ्या पादात ७ वे अक्षर लघु असते, तर पहिल्या व तिसऱ्या पादात ७ वे अक्षर गुरू असते.)या श्लोकाचे सखोल छंद आणि गण विश्लेषण खालील कोष्टकात दिले आहे.

                                                    श्लोक १.६ चे छंद आणि गण विश्लेषण कोष्टक

छंदाच्या नियमांचे विशेष स्पष्टीकरण (अभ्यासासाठी महत्त्वाचे मुद्दे)

संस्कृत श्लोकांचे खरे सौंदर्य शब्दांमधील जोडाक्षरांमुळे निर्माण होणाऱ्या नादात आणि आघातात (Syllabic weight) असते. या श्लोकातील व्याकरणाचे (‘संयोगे गुरुः‘) नियम खालीलप्रमाणे आहेत.

१. पहिल्या पादातील नियम (युधामन्युश्च विक्रान्त):

• न्युश्-च-विक्: ‘म‘ नंतर ‘न्यु‘ हा मुळात ऱ्हस्व (लघु) आहे, परंतु त्याच्या पुढे ‘श्च‘ (श्+च) आल्यामुळे तो गुरू बनतो (‘न्युश्‘). ‘च‘ (५ वे अक्षर) लघु आहे.
• ६ वे व ७ वे अक्षर: ‘वि‘ हा ऱ्हस्व स्वर आहे, परंतु पुढे ‘क्र‘ (क्+र) हे जोडाक्षर आल्याने ‘वि‘ वर आघात पडतो आणि तो गुरू बनतो (‘विक्‘ – ६ वे अक्षर गुरू). ‘क्रा‘ च्या पुढे ‘न्त‘ आल्यामुळे तोही गुरू राहतो (‘क्रान्‘ – ७ वे अक्षर गुरू). (पहिल्या पादाचा नियम तंतोतंत लागू).

२. दुसऱ्या पादातील नियम (उत्तमौजाश्च वीर्यवान्):

• उत्-त-मौ: ‘उ‘ हा मुळात ऱ्हस्व स्वर आहे, परंतु पुढे ‘त्त‘ (त्+त) हे जोडाक्षर आल्यामुळे तो गुरू बनतो (‘उत्‘). ‘त‘ लघु आणि ‘मौ‘ गुरू आहे.
• ५ वे, ६ वे व ७ वे अक्षर: ‘जा‘ च्या पुढे ‘श्च‘ आल्यामुळे तो गुरू (‘जाश्‘) बनतो. ‘च‘ (५ वे अक्षर) लघु आहे. ‘वी‘ मुळात दीर्घ आहे आणि पुढे ‘र्य‘ आल्यामुळे त्यावर रफाराचा आघात पडून तो अधिक गुरू होतो (‘वीर्‘ – ६ वे अक्षर गुरू). ‘य‘ (७ वे अक्षर) लघु आहे. आणि ‘वान्‘ (हलंत न् मुळे) गुरू आहे. (दुसऱ्या पादाचा नियम तंतोतंत लागू).

३. तिसऱ्या पादातील नियम (सौभद्रो द्रौपदेयाश्च):

• सौ-भद्-रो: ‘सौ‘ गुरू आहे. ‘भ‘ मुळात लघु आहे, परंतु पुढे ‘द्रो‘ (द्+र्+ओ) आल्यामुळे ‘भ‘ गुरू बनतो (‘भद्‘).
• ५ वे, ६ वे व ७ वे अक्षर: ‘प‘ (५ वे अक्षर) लघु आहे. ‘दे‘ (६ वे अक्षर) ‘ए‘ मुळे गुरू आहे. ‘या‘ च्या पुढे ‘श्च‘ आल्यामुळे तो गुरू राहतो (‘याश्‘ – ७ वे अक्षर गुरू). (तिसऱ्या पादाचा नियम तंतोतंत लागू).

४. चौथ्या पादातील नियम (सर्व एव महारथाः):

• सर्-व: ‘स‘ हा ऱ्हस्व आहे, पण पुढे ‘र्व‘ (र्+व) आल्यामुळे तो गुरू बनतो (‘सर्‘). ‘व‘ लघु आहे. ‘ए‘ गुरू आहे.
• ५ वे, ६ वे व ७ वे अक्षर: ‘म‘ (५ वे अक्षर) लघु आहे. ‘हा‘ (६ वे अक्षर) ‘आ‘ मुळे गुरू आहे. ‘र‘ (७ वे अक्षर) लघु आहे. आणि ‘थाः‘ विसर्गामुळे गुरू आहे. (चौथ्या पादाचा नियम तंतोतंत लागू).

अंतिम निष्कर्ष: