छंदशास्त्र – ०१-०१

श्रीमद् भगवद् गीता अध्याय १ मधील १ ला श्लोक (“धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे…”) हा गीतेचा आरंभिक आणि अत्यंत महत्त्वाचा श्लोक आहे. याच श्लोकापासून महाभारताच्या युद्धाचे आणि गीतेच्या तत्त्वज्ञानाचे वर्णन सुरू होते. हा श्लोक ‘अनुष्टुभ्‘ वृत्तात (ज्याला साहित्यात ‘श्लोक‘ छंद असेही म्हणतात) रचलेला आहे. संस्कृत साहित्यातील हा सर्वात लोकप्रिय, सोपा आणि प्रवाही छंद मानला जातो. वाल्मिकी रामायण आणि महाभारत बहुतांशी याच छंदावर आधारलेले आहेत. या छंदाचे वैशिष्ट्य असे आहे की, यात ११ किंवा १२ अक्षरी वृत्तांसारखे (उदा. इन्द्रवज्रा) सलग तीन-तीन अक्षरांचे ठराविक ‘गण‘ (य, मा, ता, रा…) संपूर्ण चरणात लावले जात नाहीत. त्याऐवजी प्रत्येक पादातील (चरणातील) ५ वे, ६ वे आणि ७ वे अक्षर लघु आहे की गुरू, यावर या छंदाचा नियम ठरतो.

अनुष्टुभ् छंदाचे सूत्र: श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयं सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुष्पादयोर्ह्रस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः॥

(प्रत्येक पादातील ५ वे अक्षर लघु आणि ६ वे अक्षर गुरू असते. दुसऱ्या व चौथ्या पादात ७ वे अक्षर लघु असते, तर पहिल्या व तिसऱ्या पादात ७ वे अक्षर गुरू असते.) या श्लोकाचे सखोल छंद आणि गण विश्लेषण खालील कोष्टकात दिले आहे.

श्लोक १.१ चे छंद आणि गण विश्लेषण कोष्टक

छंदाच्या नियमांचे विशेष स्पष्टीकरण (अभ्यासासाठी महत्त्वाचे मुद्दे)

अनुष्टुभ् छंदाची खरी गंमत जोडाक्षरांच्या नियमांमध्ये लपलेली आहे. वरवर पाहता जी अक्षरे ‘लघु‘ (ऱ्हस्व) वाटतात, ती जोडाक्षरांच्या नियमांमुळे ‘गुरू‘ (दीर्घ) कशी होतात, हे खालीलप्रमाणे समजून घेता येईल.

१. पहिल्या पादातील अद्भुत रचना (धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे):

• म-क्षे: ‘म‘ हा मुळात लघु (ऱ्हस्व) स्वर आहे. परंतु त्याच्या पुढे ‘क्षे‘ (क्+ष्+ए) हे जोडाक्षर आल्यामुळे व्याकरणाच्या नियमानुसार (‘संयोगे गुरुः‘) आधीचे अक्षर गुरू बनते. म्हणून येथे ‘म‘ ची गणना गुरू (ग) अशी होते.
• ५ वे, ६ वे व ७ वे अक्षर: ‘कु‘ (५ वे अक्षर) लघु आहे. ‘रु‘ मुळात लघु आहे, परंतु पुढे ‘क्षे‘ (क्+ष्+ए) आल्यामुळे तो गुरू बनतो (६ वे अक्षर गुरू). आणि ‘क्षे‘ (७ वे अक्षर) स्वतःच दीर्घ स्वर असल्यामुळे गुरू आहे. (नियम तंतोतंत लागू).

२. दुसऱ्या पादातील नियम (समवेता युयुत्सवः):

• यु-युत्-स-वः: ‘ता‘ नंतर येणारे ‘यु‘ (५ वे अक्षर) लघु आहे. त्यापुढील ‘यु‘ सुद्धा लघु आहे, पण त्याच्या पुढे ‘त्स‘ (त्+स) हे जोडाक्षर आल्यामुळे दुसरा ‘यु‘ गुरू बनतो (‘युत्‘ – ६ वे अक्षर गुरू). ‘स‘ (७ वे अक्षर) लघु आहे. आणि ‘वः‘ विसर्गामुळे गुरू आहे. (दुसऱ्या पादाचा नियम तंतोतंत लागू).

३. तिसऱ्या पादातील नियम (मामकाः पाण्डवाश्चैव):

• पाण्-ड-वाश्-चै-व: ‘काः‘ (विसर्गामुळे गुरू) नंतर ‘पा‘ पुढे ‘ण्ड‘ आल्याने ‘पाण्‘ गुरूच राहतो. ‘ड‘ (५ वे अक्षर) लघु आहे. ‘वा‘ गुरू आहे आणि पुढे ‘श्चै‘ (श्+च+ऐ) आल्याने तो अधिक भरदार गुरू बनतो (६ वे अक्षर गुरू). ‘चै‘ (७ वे अक्षर) ‘ऐ‘ मुळे गुरू आहे.
•  

४. चौथ्या पादातील नियम (किमकुर्वत सञ्जय):

• व-त-सञ्-ज-य: ‘कुर्‘ नंतर ‘व‘ लघु आहे. ‘त‘ (५ वे अक्षर) लघु आहे. ‘स‘ मुळात लघु आहे, परंतु पुढे ‘ञ्जय‘ (ञ्+ज्+अ) हे जोडाक्षर आल्याने ‘स‘ गुरू बनतो (‘सञ्‘ – ६ वे अक्षर गुरू). ‘ज‘ (७ वे अक्षर) लघु आहे.
• महत्त्वाची नोंद: ‘य‘ हे पादाचे शेवटचे अक्षर ऱ्हस्व (लघु) आहे, परंतु छंदाच्या शास्त्रानुसार चरणाच्या शेवटी पादपूर्तीसाठी आवश्यकतेनुसार लघु अक्षराला ‘गुरू‘ (ग) मानण्याची मुभा असते.

अंतिम निष्कर्ष: