छंदशास्त्र – ०१-०९

श्रीमद् भगवद् गीता अध्याय १ मधील ९ वा श्लोक (“अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः । नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥”) हा श्लोक दुर्योधनाने आचार्य द्रोणांना उद्देशून म्हटला आहे. यात तो कौरव पक्षातील इतर अनेक शूर वीरांचे वर्णन करत आहे, ज्यांनी त्याच्यासाठी प्राणांची बाजी लावली आहे. हा श्लोकही ‘अनुष्टुभ्‘ (श्लोक) वृत्तात रचलेला आहे. परंतु ५ व्या श्लोकाप्रमाणेच, या श्लोकाच्या तिसऱ्या पादातही अनुष्टुभ् छंदाचा एक अतिशय दुर्मिळ आणि सुंदर अपवाद (आर्ष प्रयोग) पाहायला मिळतो.

अनुष्टुभ् छंदाचे नेहमीचे सूत्र: श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयं सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुष्पादयोर्ह्रस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः॥

(प्रत्येक पादातील ५ वे अक्षर लघु आणि ६ वे अक्षर गुरू असते. दुसऱ्या व चौथ्या पादात ७ वे अक्षर लघु असते, तर पहिल्या व तिसऱ्या पादात ७ वे अक्षर गुरू असते.) या श्लोकाचे सखोल छंद आणि गण विश्लेषण खालील कोष्टकात दिले आहे.

                                                    श्लोक १.९ चे छंद आणि गण विश्लेषण कोष्टक

छंदाच्या नियमांचे विशेष स्पष्टीकरण (अभ्यासासाठी महत्त्वाचे मुद्दे)

या श्लोकात छंदशास्त्राच्या नियमांचे आणि जोडाक्षरांचे अतिशय प्रगत आणि दुर्मिळ उदाहरण पाहायला मिळते.

१. पहिल्या पादातील नियम (अन्ये च बहवः शूरा):

• अन्-ये: ‘अ‘ हा मुळात लघु स्वर आहे, परंतु पुढे ‘न्ये‘ (न्+य्+ए) हे जोडाक्षर आल्यामुळे ‘अ‘ वर आघात पडतो आणि तो गुरू बनतो (‘अन्‘).
• ५ वे, ६ वे व ७ वे अक्षर: ‘ब‘ नंतर येणारे ‘ह‘ (५ वे अक्षर) लघु आहे. ‘वः‘ (६ वे अक्षर) विसर्गामुळे गुरू आहे. ‘शू‘ (७ वे अक्षर) दीर्घ ‘ऊ‘ मुळे गुरू आहे. (पहिल्या पादाचा नियम तंतोतंत लागू).

२. दुसऱ्या पादातील नियम (मदर्थे त्यक्तजीविताः):

• म-दर्-थे-त्यक्-त: ‘म‘ लघु आहे. ‘द‘ पुढे ‘र्थे‘ (र्+थ्+ए) आल्याने गुरू बनतो (‘दर्‘). ‘त्य‘ मुळात लघु आहे पण पुढे ‘क्त‘ (क्+त) आल्याने तो गुरू बनतो (‘त्यक्‘).
• ५ वे, ६ वे व ७ वे अक्षर: ‘त‘ (५ वे अक्षर) लघु आहे. ‘जी‘ (६ वे अक्षर) दीर्घ ‘ई‘ मुळे गुरू आहे. ‘वि‘ (७ वे अक्षर) ऱ्हस्व ‘इ‘ मुळे लघु आहे. (दुसऱ्या पादाचा नियम तंतोतंत लागू).

३. तिसऱ्या पादातील अद्भुत अपवाद (नानाशस्त्रप्रहरणाः):

• हा चरण छंदशास्त्राच्या अभ्यासकांसाठी अत्यंत रंजक आहे.
• ना-ना-शस्-त्र-प्र-ह-र: ‘श‘ पुढे ‘स्त्र‘ आल्याने गुरू बनतो (‘शस्‘). ‘त्र‘ (४ थे अक्षर) पुढे ‘प्र‘ आल्याने गुरू बनतो.
• ५ वे, ६ वे व ७ वे अक्षर: येथे ‘प्र‘ (५ वे अक्षर) लघु आहे. ‘ह‘ (६ वे अक्षर) लघु आहे. आणि ‘र‘ (७ वे अक्षर) देखील लघु आहे!
• नियमभंग आणि स्पष्टीकरण: अनुष्टुभ् च्या नियमानुसार ६ वे अक्षर गुरू हवे. पण इथे सलग तीन अक्षरे (प्र-ह-र) लघु आहेत. महर्षी व्यासांनी शस्त्रास्त्रांच्या प्रहाराचा वेग आणि चपळता दर्शवण्यासाठी येथे मुद्दाम सलग लघु अक्षरे वापरली आहेत. पिंगल महर्षींच्या छंदशास्त्रानुसार महाकाव्यांमध्ये येणाऱ्या या अपवादाला अनुष्टुभ् चा ‘न-विपुला‘ (किंवा महाविपुला) प्रकार म्हणतात.

४. चौथ्या पादातील नियम (सर्वे युद्धविशारदाः):

• सर्-वे-युद्-ध: ‘स‘ हा ऱ्हस्व आहे, पण पुढे ‘र्वे‘ (र्+व) आल्यामुळे तो गुरू बनतो (‘सर्‘). ‘यु‘ ऱ्हस्व आहे पण पुढे ‘द्ध‘ (द्+ध) आल्याने तो गुरू बनतो (‘युद्‘).
• ५ वे, ६ वे व ७ वे अक्षर: ‘वि‘ (५ वे अक्षर) लघु आहे. ‘शा‘ (६ वे अक्षर) ‘आ‘ मुळे गुरू आहे. ‘र‘ (७ वे अक्षर) लघु आहे. (चौथ्या पादाचा नियम तंतोतंत लागू).

अंतिम निष्कर्ष: