छंदशास्त्र – ०१-०३

श्रीमद् भगवद् गीता अध्याय १ मधील ३ रा श्लोक (“पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम्…”) हा देखील ‘अनुष्टुभ्‘ वृत्तात (ज्याला ‘श्लोक‘ छंद असेही म्हणतात) रचलेला आहे. दुर्योधन द्रोणाचार्यांना पांडवांची मोठी सेना पाहण्यास सांगतो, हा या श्लोकाचा संदर्भ आहे.

अनुष्टुभ् छंदाचे सूत्र: श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयं सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुष्पादयोर्ह्रस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः॥

(प्रत्येक पादातील ५ वे अक्षर लघु आणि ६ वे अक्षर गुरू असते. दुसऱ्या व चौथ्या पादात ७ वे अक्षर लघु असते, तर पहिल्या व तिसऱ्या पादात ७ वे अक्षर गुरू असते.) तुमच्या साच्यानुसार या श्लोकाचे सखोल छंद आणि गण विश्लेषण खालील कोष्टकात दिले आहे:

                                                      श्लोक १.३ चे छंद आणि गण विश्लेषण कोष्टक

छंदाच्या नियमांचे विशेष स्पष्टीकरण (अभ्यासासाठी महत्त्वाचे मुद्दे)

अनुष्टुभ् छंदामध्ये जोडाक्षरांचा आघात कसा पडतो, याचे व्याकरणिक सौंदर्य या श्लोकात खालीलप्रमाणे स्पष्ट होते:

१. पहिल्या पादातील अद्भुत रचना (पश्यैतां पाण्डुपुत्राणाम्):

• पश्-यै-तां: ‘प‘ हा मुळात लघु (ऱ्हस्व) स्वर आहे. परंतु त्याच्या पुढे ‘श्यै‘ (श्+य्+ऐ) हे जोडाक्षर आल्यामुळे व्याकरणाच्या नियमानुसार (‘संयोगे गुरुः‘) आधीचे अक्षर गुरू बनते. म्हणून ‘प‘ ची गणना गुरू (ग) (‘पश्‘) अशी होते. ‘यै‘ आणि ‘तां‘ हे मुळातच गुरू आहेत.
• ५ वे, ६ वे व ७ वे अक्षर: ‘पा‘ (गुरू) नंतर ‘ण्डु‘ (५ वे अक्षर) लघु आहे. ‘पु‘ मुळात लघु आहे, परंतु पुढे ‘त्रा‘ (त्+र्+आ) आल्यामुळे तो गुरू बनतो (६ वे अक्षर गुरू – ‘पुत्‘). आणि ‘रा‘/’त्रा‘ (७ वे अक्षर) ‘आ‘ मुळे गुरू आहे. (नियम तंतोतंत लागू).

२. दुसऱ्या पादातील नियम (आचार्य महतीं चमूम्):

• आ-चार्-य: ‘आ‘ आणि ‘चा‘ गुरू आहेत. ‘चा‘ च्या पुढे ‘र्य‘ (र्+य) आल्याने आघात ‘चा‘ वर पडतो आणि तो गुरूच राहतो (‘चार्‘). ‘य‘ लघु राहतो.
• ५ वे, ६ वे व ७ वे अक्षर: ‘म‘ आणि ‘ह‘ (५ वे अक्षर) लघु आहेत. ‘तीं‘ (६ वे अक्षर) दीर्घ ‘ई‘ आणि अनुस्वारामुळे गुरू आहे. ‘च‘ (७ वे अक्षर) लघु आहे. (दुसऱ्या पादाचा नियम तंतोतंत लागू).

३. तिसऱ्या पादातील नियम (व्यूढां द्रुपदपुत्रेण):

• व्यू-ढां-द्रु: ‘व्यू‘ आणि ‘ढां‘ हे अनुक्रमे दीर्घ ऊ आणि अनुस्वारामुळे गुरू आहेत. ‘द्रु‘ (द्+र्+उ) मध्ये ऱ्हस्व ‘उ‘ असल्यामुळे तो लघु आहे.
• ५ वे, ६ वे व ७ वे अक्षर: ‘प‘ आणि ‘द‘ (५ वे अक्षर) लघु आहेत. ‘पु‘ मुळात लघु आहे, परंतु पुढे ‘त्रे‘ (त्+र्+ए) आल्याने ‘पु‘ गुरू बनतो (६ वे अक्षर गुरू – ‘पुत्‘). ‘त्रे‘ (७ वे अक्षर) ‘ए‘ मुळे गुरू आहे. (तिसऱ्या पादाचा नियम तंतोतंत लागू).

४. चौथ्या पादातील नियम (तव शिष्येण धीमता):

• त-व-शिष्-ये: ‘त‘ आणि ‘व‘ लघु आहेत. ‘शि‘ हा मुळात ऱ्हस्व आहे, पण पुढे ‘ष्ये‘ (ष्+य्+ए) हे जोडाक्षर आल्यामुळे ‘शि‘ गुरू बनतो (‘शिष्‘).
• ५ वे, ६ वे व ७ वे अक्षर: ‘ण‘ (५ वे अक्षर) लघु आहे. ‘धी‘ (६ वे अक्षर) दीर्घ ई मुळे गुरू आहे. ‘म‘ (७ वे अक्षर) लघु आहे. (चौथ्या पादाचा नियम तंतोतंत लागू).

अंतिम निष्कर्ष: