छंदशास्त्र – ०१-०५

श्रीमद् भगवद् गीता अध्याय १ मधील ५ वा श्लोक (“धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् । पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः ॥”) हा श्लोक पांडव पक्षातील आणखी काही महारथी वीरांची नावे सांगतो. हा श्लोकही ‘अनुष्टुभ्‘ (श्लोक) वृत्तातच रचलेला आहे. परंतु या श्लोकाचे एक अत्यंत खास आणि दुर्मिळ वैशिष्ट्य आहे. या श्लोकाच्या पहिल्या पादात अनुष्टुभ् छंदाचा नेहमीचा नियम मोडला गेला आहे! महाभारतासारख्या प्राचीन ग्रंथांत अशा प्रकारच्या अपवादांना ‘आर्ष प्रयोग‘ किंवा ‘विपुला भेद‘ म्हटले जाते.

अनुष्टुभ् छंदाचे नेहमीचे सूत्र: श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयं सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुष्पादयोर्ह्रस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः॥

(प्रत्येक पादातील ५ वे अक्षर लघु आणि ६ वे अक्षर गुरू असते. दुसऱ्या व चौथ्या पादात ७ वे अक्षर लघु असते, तर पहिल्या व तिसऱ्या पादात ७ वे अक्षर गुरू असते.) या श्लोकाचे सखोल छंद आणि गण विश्लेषण खालील कोष्टकात दिले आहे.

                                                         श्लोक १.५ चे छंद आणि गण विश्लेषण कोष्टक

छंदाच्या नियमांचे विशेष स्पष्टीकरण (अभ्यासासाठी महत्त्वाचे मुद्दे)

या श्लोकात छंदशास्त्राच्या नियमांचे आणि जोडाक्षरांचे अत्यंत प्रगत उदाहरण पाहायला मिळते.

१. पहिल्या पादातील अद्भुत अपवाद (धृष्टकेतुश्चेकितानः):

• हा चरण छंदशास्त्राच्या अभ्यासकांसाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे.
• ५ वे, ६ वे व ७ वे अक्षर: ‘तुश्‘ नंतर येणारे ‘चे‘ (५ वे अक्षर) हे ‘ए‘ मुळे गुरू आहे. आणि ‘कि‘ (६ वे अक्षर) हे ऱ्हस्व ‘इ‘ मुळे लघु आहे.
• नियमभंग आणि स्पष्टीकरण: अनुष्टुभ् च्या नियमानुसार ५ वे लघु आणि ६ वे गुरू हवे. पण इथे नेमके उलटे (५ वे गुरू, ६ वे लघु) झाले आहे! महर्षी व्यासांनी ‘चेकितान‘ या राजाचे नाव श्लोकात बसवण्यासाठी येथे कविस्वातंत्र्य (Poetic license) घेतले आहे. पिंगल महर्षींच्या छंदशास्त्रानुसार याला अनुष्टुभ् चा ‘विपुला‘ प्रकार म्हणतात.

२. दुसऱ्या पादातील नियम (काशिराजश्च वीर्यवान्):

• जश्-च-वीर्: ‘रा‘ नंतर ‘ज‘ मुळात लघु होता, परंतु पुढे ‘श्च‘ (श्+च) आल्यामुळे ‘ज‘ गुरू बनला (‘जश्‘).
• ५ वे, ६ वे व ७ वे अक्षर: ‘च‘ (५ वे अक्षर) लघु आहे. ‘वी‘ मुळात दीर्घ आहेच पण पुढे ‘र्य‘ आल्याने त्यावर रफाराचा आघात पडून तो अधिक गुरू होतो (‘वीर्‘ – ६ वे अक्षर गुरू). आणि ‘य‘ (७ वे अक्षर) लघु आहे. (दुसऱ्या पादाचा नियम तंतोतंत लागू).

३. तिसऱ्या पादातील नियम (पुरुजित्कुन्तिभोजश्च):

• जित्-कुन्-ति: ‘पु-रु‘ लघु आहेत. ‘जि‘ च्या पुढे ‘त्कु‘ (त्+क्+उ) आल्याने ‘जि‘ गुरू बनतो (‘जित्‘). ‘कु‘ च्या पुढे ‘न्ति‘ (न्+त्+इ) आल्याने ‘कु‘ गुरू बनतो (‘कुन्‘).
• ५ वे, ६ वे व ७ वे अक्षर: ‘ति‘ (५ वे अक्षर) लघु आहे. ‘भो‘ (६ वे अक्षर) गुरू आहे. ‘ज‘ च्या पुढे ‘श्च‘ आल्याने ‘ज‘ गुरू बनतो (‘जश्‘ – ७ वे अक्षर गुरू). (तिसऱ्या पादाचा नियम तंतोतंत लागू).

४. चौथ्या पादातील नियम (शैब्यश्च नरपुङ्गवः):

• शैब्-यश्-च: ‘शै‘ दीर्घ आहे आणि पुढे ‘ब्य‘ आल्याने आघात घेतो (‘शैब्‘). ‘य‘ मुळात लघु होता पण पुढे ‘श्च‘ आल्याने तो गुरू बनला (‘यश्‘).
• ५ वे, ६ वे व ७ वे अक्षर: ‘र‘ (५ वे अक्षर) लघु आहे. ‘पु‘ च्या पुढे ‘ङ्ग‘ (ङ्+ग) आल्याने ‘पु‘ गुरू बनतो (‘पुङ्‘ – ६ वे अक्षर गुरू). ‘ग‘ (७ वे अक्षर) लघु आहे. (चौथ्या पादाचा नियम तंतोतंत लागू).

अंतिम निष्कर्ष: