छंदशास्त्र – ०१-०७

श्रीमद् भगवद् गीता अध्याय १ मधील ७ वा श्लोक (“अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम । नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ॥”) हा श्लोक दुर्योधनाने आचार्य द्रोणांना उद्देशून म्हटला आहे, ज्यामध्ये तो स्वतःच्या (कौरवांच्या) पक्षातील प्रमुख सेनापती आणि योद्ध्यांची माहिती देण्यास सुरुवात करत आहे. हा श्लोकही आधीच्या श्लोकांप्रमाणेच ‘अनुष्टुभ्‘ (श्लोक) वृत्तात रचलेला आहे.

अनुष्टुभ् छंदाचे सूत्र: श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयं सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुष्पादयोर्ह्रस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः॥

(प्रत्येक पादातील ५ वे अक्षर लघु आणि ६ वे अक्षर गुरू असते. दुसऱ्या व चौथ्या पादात ७ वे अक्षर लघु असते, तर पहिल्या व तिसऱ्या पादात ७ वे अक्षर गुरू असते.) या श्लोकाचे सखोल छंद आणि गण विश्लेषण खालील कोष्टकात दिले आहे.

                                                     श्लोक १.७ चे छंद आणि गण विश्लेषण कोष्टक

छंदाच्या नियमांचे विशेष स्पष्टीकरण (अभ्यासासाठी महत्त्वाचे मुद्दे)

या श्लोकात जोडाक्षरांचे आणि दोन शब्दांना जोडणाऱ्या संधीचे अतिशय सुंदर व्याकरणिक नियम (‘संयोगे गुरुः‘) पाहायला मिळतात.

१. पहिल्या पादातील नियम (अस्माकं तु विशिष्टा ये):

• अस्-मा-कं: ‘अ‘ हा मुळात लघु स्वर आहे, परंतु पुढे ‘स्मा‘ (स्+म्+आ) हे जोडाक्षर आल्यामुळे ‘अ‘ वर आघात पडतो आणि तो गुरू बनतो (‘अस्‘). ‘मा‘ आणि ‘कं‘ (अनुस्वारामुळे) गुरू आहेत.
• ५ वे, ६ वे व ७ वे अक्षर: ‘वि‘ (५ वे अक्षर) लघु आहे. ‘शि‘ हा मुळात लघु आहे, परंतु पुढे ‘ष्टा‘ (ष्+ट्+आ) हे जोडाक्षर आल्यामुळे ‘शि‘ गुरू बनतो (‘शिष्‘ – ६ वे अक्षर गुरू). ‘टा‘ (७ वे अक्षर) ‘आ‘ मुळे गुरू आहे. (पहिल्या पादाचा नियम तंतोतंत लागू).

२. दुसऱ्या पादातील नियम (तान्निबोध द्विजोत्तम):

• ध-द्वि-जोत्: ‘तान्निबोध‘ मधील ‘ध‘ मुळात लघु आहे, परंतु लगेच पुढच्या शब्दाची सुरुवात ‘द्वि‘ (द्+व्+इ) या जोडाक्षराने होते. व्याकरणाच्या नियमानुसार दोन शब्दांच्या मध्येही जोडाक्षराचा आघात आधीच्या अक्षरावर जातो, त्यामुळे ‘ध‘ गुरू बनतो.
• ५ वे, ६ वे व ७ वे अक्षर: ‘द्वि‘ (५ वे अक्षर) लघु आहे. ‘जो‘ पुढे ‘त्त‘ (त्+त) आल्यामुळे गुरू बनतो (‘जोत्‘ – ६ वे अक्षर गुरू). ‘त‘ (७ वे अक्षर) लघु आहे. आणि ‘म‘ (८ वे अक्षर) पादपूर्तीसाठी गुरू मानला जातो. (दुसऱ्या पादाचा नियम तंतोतंत लागू).

३. तिसऱ्या पादातील नियम (नायका मम सैन्यस्य):

• म-म-सैन्-यस्: ‘म‘ आणि ‘म‘ लघु आहेत. ‘सै‘ मुळातच दीर्घ आहे, पण पुढे ‘न्य‘ (न्+य्+अ) आल्यामुळे तो अधिक भरदार गुरू होतो (‘सैन्‘). ‘य‘ हा ‘अ‘ युक्त असल्याने मुळात लघु आहे, पण त्याच्या पुढे ‘स्य‘ (स्+य्+अ) आल्यामुळे ‘य‘ गुरू बनतो (‘यस्‘).
• ५ वे, ६ वे व ७ वे अक्षर: ‘म‘ (५ वे अक्षर) लघु आहे. ‘सैन्‘ (६ वे अक्षर) गुरू आहे. ‘यस्‘ (७ वे अक्षर) जोडाक्षराच्या आघातामुळे गुरू आहे. (तिसऱ्या पादाचा नियम तंतोतंत लागू).

४. चौथ्या पादातील नियम (संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते):

• सं-ज्ञार्-थं-तान्-ब्र: ‘सं‘ आणि ‘ज्ञा‘ गुरू आहेत. ‘ज्ञा‘ च्या पुढे ‘र्थं‘ (र्+थ्+अं) आल्याने त्यावर रफाराचा आघात पडतो (‘ज्ञार्‘). ‘थं‘ आणि ‘तान्‘ गुरू आहेत.
• ५ वे, ६ वे व ७ वे अक्षर: ‘तान्‘ नंतर येणारे ‘ब्र‘ (ब्+र्+अ) हे जोडाक्षर असले तरी त्यातील स्वर ‘अ‘ असल्याने ते लघु (५ वे अक्षर) राहते. ‘वी‘ (६ वे अक्षर) दीर्घ ‘ई‘ मुळे गुरू आहे. ‘मि‘ (७ वे अक्षर) ऱ्हस्व ‘इ‘ मुळे लघु आहे. आणि ‘ते‘ गुरू आहे. (चौथ्या पादाचा नियम तंतोतंत लागू).

अंतिम निष्कर्ष: