छंदशास्त्र – ०१-०८

श्रीमद् भगवद् गीता अध्याय १ मधील ८ वा श्लोक (“भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिंजयः । अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥”) हा श्लोक दुर्योधनाने आचार्य द्रोणांना उद्देशून म्हटला आहे, ज्यामध्ये तो आपल्या (कौरवांच्या) पक्षातील प्रमुख आणि अजिंक्य योद्ध्यांची (उदा. स्वतः द्रोणाचार्य, भीष्म, कर्ण, कृपाचार्य, अश्वत्थामा इत्यादींची) नावे अभिमानाने सांगत आहे. हा श्लोक ‘अनुष्टुभ्‘ (श्लोक) वृत्तात रचलेला आहे.

अनुष्टुभ् छंदाचे सूत्र: श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयं सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुष्पादयोर्ह्रस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः॥

(प्रत्येक पादातील ५ वे अक्षर लघु आणि ६ वे अक्षर गुरू असते. दुसऱ्या व चौथ्या पादात ७ वे अक्षर लघु असते, तर पहिल्या व तिसऱ्या पादात ७ वे अक्षर गुरू असते.) या श्लोकाचे सखोल छंद आणि गण विश्लेषण खालील कोष्टकात दिले आहे.

                                                       श्लोक १.८ चे छंद आणि गण विश्लेषण कोष्टक

छंदाच्या नियमांचे विशेष स्पष्टीकरण (अभ्यासासाठी महत्त्वाचे मुद्दे)

संस्कृत श्लोकांच्या या बांधणीमध्ये जोडाक्षरांमुळे (‘संयोगे गुरुः‘) ऱ्हस्व अक्षरे कशी गुरू होतात, हे पाहणे नेहमीच अभ्यासाचा उत्तम विषय असतो. या श्लोकातील व्याकरणिक सौंदर्य खालीलप्रमाणे आहे:

१. पहिल्या पादातील नियम (भवान्भीष्मश्च कर्णश्च):

• वान्-भीष्-मश्: ‘भ‘ लघु आहे. ‘वान्‘ (हलंत न् मुळे) गुरू आहे. ‘भी‘ मुळात दीर्घ आहे आणि पुढे ‘ष्म‘ आल्यामुळे तो गुरूच राहतो (‘भीष्‘). ‘म‘ हा ऱ्हस्व आहे, परंतु पुढे ‘श्च‘ (श्+च) आल्यामुळे ‘म‘ गुरू बनतो (‘मश्‘).
• ५ वे, ६ वे व ७ वे अक्षर: ‘च‘ (५ वे अक्षर) लघु आहे. ‘क‘ हा मुळात लघु आहे, परंतु पुढे ‘र्ण‘ (र्+ण) आल्यामुळे ‘क‘ गुरू बनतो (‘कर्‘ – ६ वे अक्षर गुरू). ‘ण‘ पुढे ‘श्च‘ आल्यामुळे गुरू बनतो (‘णश्‘ – ७ वे अक्षर गुरू). (पहिल्या पादाचा नियम तंतोतंत लागू).

२. दुसऱ्या पादातील नियम (कृपश्च समितिंजयः):

• कृ-पश्: ‘कृ‘ (क्+ऋ) ऱ्हस्व स्वर असल्याने लघु आहे. ‘प‘ हा मुळात लघु आहे, परंतु पुढे ‘श्च‘ आल्यामुळे तो गुरू बनतो (‘पश्‘).
• ५ वे, ६ वे व ७ वे अक्षर: ‘मि‘ (५ वे अक्षर) लघु आहे. ‘तिं‘ (६ वे अक्षर) अनुस्वारामुळे गुरू आहे. ‘ज‘ (७ वे अक्षर) लघु आहे. आणि ‘यः‘ विसर्गामुळे गुरू आहे. (दुसऱ्या पादाचा नियम तंतोतंत लागू).

३. तिसऱ्या पादातील नियम (अश्वत्थामा विकर्णश्च):

• अश्-वत्-था: ‘अ‘ हा लघु आहे, परंतु पुढे ‘श्व‘ (श्+व) हे जोडाक्षर आल्यामुळे ‘अ‘ वर आघात पडतो आणि तो गुरू बनतो (‘अश्‘). ‘व‘ सुद्धा लघु आहे, पण पुढे ‘त्था‘ (त्+थ्+आ) आल्यामुळे तो गुरू बनतो (‘वत्‘). ‘था‘ ‘आ‘ मुळे गुरू आहे.
• ५ वे, ६ वे व ७ वे अक्षर: ‘वि‘ (५ वे अक्षर) लघु आहे. ‘क‘ पुढे ‘र्ण‘ आल्यामुळे गुरू बनतो (‘कर्‘ – ६ वे अक्षर गुरू). ‘ण‘ पुढे ‘श्च‘ आल्यामुळे गुरू बनतो (‘णश्‘ – ७ वे अक्षर गुरू). (तिसऱ्या पादाचा नियम तंतोतंत लागू).

४. चौथ्या पादातील नियम (सौमदत्तिस्तथैव च):

• दत्-तिस्: ‘सौ‘ आणि ‘म‘ अनुक्रमे गुरू आणि लघु आहेत. ‘द‘ मुळात लघु आहे, परंतु पुढे ‘त्ति‘ (त्+त्+इ) आल्यामुळे तो गुरू बनतो (‘दत्‘). ‘ति‘ ऱ्हस्व आहे, पण पुढे ‘स्त‘ (स्+त) आल्यामुळे तो गुरू बनतो (‘तिस्‘).
• ५ वे, ६ वे व ७ वे अक्षर: ‘त‘ (५ वे अक्षर) लघु आहे. ‘थै‘ (६ वे अक्षर) ‘ऐ‘ या स्वर-संधीमुळे गुरू आहे. ‘व‘ (७ वे अक्षर) लघु आहे. ‘च‘ हे पादाचे शेवटचे अक्षर पादपूर्तीसाठी गुरू मानले आहे. (चौथ्या पादाचा नियम तंतोतंत लागू).

अंतिम निष्कर्ष: