छंदशास्त्र – ०१-१०

श्रीमद् भगवद् गीता अध्याय १ मधील १० वा श्लोक (“अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् । पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥”) हा श्लोक दुर्योधनाच्या मनातील तुलनात्मक विचार व्यक्त करतो. यात तो कौरव आणि पांडव यांच्या सैन्याच्या बलाबलाची (आणि त्यांच्या सेनापतींची – भीष्म विरुद्ध भीम) तुलना करत आहे. हा श्लोक ‘अनुष्टुभ्‘ (श्लोक) वृत्तात रचलेला आहे.

अनुष्टुभ् छंदाचे सूत्र: श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयं सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुष्पादयोर्ह्रस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः॥

(प्रत्येक पादातील ५ वे अक्षर लघु आणि ६ वे अक्षर गुरू असते. दुसऱ्या व चौथ्या पादात ७ वे अक्षर लघु असते, तर पहिल्या व तिसऱ्या पादात ७ वे अक्षर गुरू असते.) या श्लोकाचे सखोल छंद आणि गण विश्लेषण खालील कोष्टकात दिले आहे.

                                                 श्लोक १.१० चे छंद आणि गण विश्लेषण कोष्टक

छंदाच्या नियमांचे विशेष स्पष्टीकरण (अभ्यासासाठी महत्त्वाचे मुद्दे)

या श्लोकात जोडाक्षरांचे आणि ‘क्ष‘ या संयुक्त व्यंजनाचे अत्यंत सुंदर व्याकरणिक नियम (‘संयोगे गुरुः‘) पाहायला मिळतात:

१. पहिल्या पादातील नियम (अपर्याप्तं तदस्माकं):

• पर्-याप्-तं: ‘अ‘ लघु आहे. ‘प‘ हा मुळात ऱ्हस्व आहे, पण पुढे ‘र्या‘ (र्+य्+आ) आल्यामुळे ‘प‘ वर आघात पडतो आणि तो गुरू बनतो (‘पर्‘). ‘या‘ पुढे ‘प्तं‘ (प्+त्+अं) आल्यामुळे ‘या‘ देखील गुरू बनतो (‘याप्‘).
• ५ वे, ६ वे व ७ वे अक्षर: ‘त‘ (५ वे अक्षर) लघु आहे. ‘द‘ मुळात लघु आहे पण पुढे ‘स्मा‘ (स्+म्+आ) हे जोडाक्षर आल्याने तो गुरू बनतो (‘दस्‘ – ६ वे अक्षर गुरू). ‘मा‘ (७ वे अक्षर) ‘आ‘ मुळे गुरू आहे. (पहिल्या पादाचा नियम तंतोतंत लागू).

२. दुसऱ्या पादातील नियम (बलं भीष्माभिरक्षितम्):

• भीष्-मा: ‘ब‘ आणि ‘लं‘ अनुक्रमे लघु आणि गुरू आहेत. ‘भी‘ मुळातच दीर्घ आहे, पण पुढे ‘ष्म‘ (ष्+म्+अ) आल्यामुळे तो गुरूच राहतो (‘भीष्‘).
• ५ वे, ६ वे व ७ वे अक्षर: ‘भि‘ (५ वे अक्षर) लघु आहे. ‘र‘ हा मुळात लघु आहे, परंतु पुढे ‘क्ष‘ (जे ‘क्‘ आणि ‘ष‘ मिळून बनलेले संयुक्त जोडाक्षर आहे) आल्यामुळे ‘र‘ वर आघात पडतो आणि तो गुरू बनतो (‘रक्‘ – ६ वे अक्षर गुरू). ‘षि‘ (७ वे अक्षर) ऱ्हस्व ‘इ‘ मुळे लघु आहे. (दुसऱ्या पादाचा नियम तंतोतंत लागू).

३. तिसऱ्या पादातील नियम (पर्याप्तं त्विदमेतेषां):

• पर्-याप्-तं-त्वि: पहिल्या पादाप्रमाणेच ‘पर्‘, ‘याप्‘ आणि ‘तं‘ गुरू आहेत. ‘त्वि‘ (त्+व्+इ) हे जोडाक्षर असले तरी त्यातील स्वर ऱ्हस्व ‘इ‘ असल्यामुळे ते लघु (४ थे अक्षर) राहते.
• ५ वे, ६ वे व ७ वे अक्षर: ‘द‘ (५ वे अक्षर) लघु आहे. ‘मे‘ (६ वे अक्षर) ‘ए‘ मुळे गुरू आहे. ‘ते‘ (७ वे अक्षर) ‘ए‘ मुळे गुरू आहे. (तिसऱ्या पादाचा नियम तंतोतंत लागू).

४. चौथ्या पादातील नियम (बलं भीमाभिरक्षितम्):

• ब-लं-भी-मा: दुसऱ्या पादासारखीच रचना, फक्त इथे ‘भीष्म‘ ऐवजी ‘भीम‘ आहे. त्यामुळे ‘भी‘ आणि ‘मा‘ हे दोन्ही नैसर्गिकरित्या दीर्घ असल्यामुळे गुरू आहेत.
• ५ वे, ६ वे व ७ वे अक्षर: दुसऱ्या पादाप्रमाणेच ‘भि‘ (५ वे अक्षर) लघु आहे. ‘रक्‘ (६ वे अक्षर ‘क्ष‘ च्या आघातामुळे) गुरू आहे. ‘षि‘ (७ वे अक्षर) लघु आहे. (चौथ्या पादाचा नियम तंतोतंत लागू).

अंतिम निष्कर्ष: