स्वर-व्यञ्जनांमागची मूलभूत कल्पना
मराठी आणि संस्कृत व्याकरणानुसार ‘स्वर‘ या शब्दाला एक अत्यंत शास्त्रीय आणि अर्थपूर्ण पार्श्वभूमी आहे. स्वराला ‘स्वर‘ म्हणण्याची मुख्य कारणे खालीलप्रमाणे आहेत.
१. स्वतंत्र उच्चार = स्वयं राजन्ते इति स्वराः |
संस्कृत व्याकरणकार पतंजली यांनी महाभाष्यामध्ये स्वराची व्याख्या स्वयं राजन्ते इति स्वराः। अशी केली आहे. याचा अर्थ, “जे स्वतः प्रकाशित होतात किंवा ज्यांचा उच्चार करण्यासाठी दुसऱ्या कोणत्याही वर्णाची मदत घ्यावी लागत नाही, ते ‘स्वर‘ होत.” स्वरांचा उच्चार पूर्णपणे स्वतंत्र असतो.
२. हवेचा अडथळा नसणे (ध्वनीशास्त्रीय कारण)
आपण जेव्हा बोलतो तेव्हा फुफ्फुसातून हवा बाहेर पडते. ज्या वर्णांचा उच्चार करताना ही हवा तोंडातून (मुखविवरातून) बाहेर पडताना कुठेही अडवली जात नाही (म्हणजेच आपली जीभ, दात, ओठ किंवा टाळू यांचा एकमेकांना पूर्ण स्पर्श होत नाही), त्या मुक्त ध्वनींना ‘स्वर‘ म्हणतात.
उदाहरणार्थ: ‘अ‘, ‘आ‘, ‘इ‘ किंवा ‘उ‘ असे म्हणून पाहा; हवा मुखातून थेट आणि विनाअडथळा बाहेर येते.
३. शब्दाची उत्पत्ती (व्युत्पत्ती)
‘स्वर‘ हा शब्द संस्कृतमधील स्वृ (शब्द करणे / ध्वनी निर्माण करणे) या धातूपासून तयार झाला आहे. मानवी मुखातून निघणाऱ्या सर्वात मूळ, नैसर्गिक आणि सुरेल ध्वनींना स्वर म्हटले जाते. संगीतातील ‘स्वर‘ (सा, रे, ग, म) ही संकल्पनादेखील याच अर्थाने वापरली जाते.
४. व्यंजनांचा आधार
व्यंजनांना (उदा. क्, ख्, ग्) स्वतःचा पूर्ण उच्चार नसतो; ती ‘लंगडी‘ (पाय मोडलेली) असतात. त्यांचा उच्चार पूर्ण करण्यासाठी स्वरांची मदत घ्यावी लागते (उदा. क् + अ = क). परंतु, स्वरांना मात्र इतर कोणाच्याही मदतीची गरज नसते, ते स्वयंपूर्ण असतात आणि तेच व्यंजनांना पूर्णत्व देतात. म्हणूनच भगवान श्रीकृष्ण गीतेच्या १०व्या अध्यायाच्या ३३व्या श्लोकात प्रतिपादन करतात अक्षराणाम् अकारः अस्मि। म्हणजे प्रत्येक व्यञ्जन माझ्याशिवाय म्हणजे अ या अक्षराशिवाय अपूर्ण राहते. थोडक्यात माझ्याशिवाय गत्यंतर नाही.
थोडक्यात सांगायचे तर, ज्या ध्वनींचा उच्चार स्वतंत्रपणे, स्पष्ट आणि मुखातील अवयवांच्या कोणत्याही अडथळ्याविना होतो, त्यांना सार्थपणे स्वर असे म्हटले जाते.
३३ व्यञ्जने म्हणजे ३३ देवता आहेत. याची पुष्टी गीतेतील ११ व्या अध्यायातील ६व्या श्लोकात मिळते. हा विचार अतिशय सखोल असून, तो भारतीय भाषाशास्त्र (व्याकरण) आणि अध्यात्म यांची अत्यंत सुंदर सांगड घालणारा आहे. पण त्याचे मूळ स्वरूप समजून घेण्यासाठी आपल्याला भगवद्गीतेचा श्लोक आणि भारतीय मंत्रशास्त्र (मातृका शास्त्र) या दोन्ही गोष्टींचे स्वतंत्र विश्लेषण करावे लागेल.
भगवद्गीतेतील ११ व्या अध्यायातील ६ वा श्लोक ३३ ‘देवतांची‘ पुष्टी नक्की करतो, परंतु ते ३३ देव म्हणजे ३३ ‘व्यंजने‘ (Consonants) आहेत, असा थेट उल्लेख गीतेत कुठेही नाही. हा संबंध भारतीय तंत्र आणि मंत्रशास्त्रातून जोडला गेला आहे. या संपूर्ण प्रक्रियेचे सविस्तर विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे:
गीतेतील ११ व्या अध्यायातील ६ वा श्लोक आणि ३३ देवता
विश्वरूप दर्शन योगामध्ये, भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला आपले विराट रूप दाखवताना खालील श्लोक सांगतात:
पश्यादित्यान्वसून् रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा । बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत ॥ ११.६ ॥
अर्थ: हे भरतवंशी अर्जुना! माझ्यामध्ये १२ आदित्य, ८ वसू, ११ रुद्र आणि २ अश्विनीकुमार यांना पाहा. तसेच पूर्वी कधीही न पाहिलेली अनेक आश्चर्ये पाहा.
जर आपण या श्लोकात उल्लेख केलेल्या देवतांची बेरीज केली, तर ती अचूक ३३ भरते:
- आदित्य (Adityas): १२
- वसू (Vasus): ८
- रुद्र (Rudras): ११
- अश्विनीकुमार (Ashwinis): २
- एकूण बेरीज: १२ + ८ + ११ + २ = ३३
(टीप: वैदिक परंपरेत हेच ते ३३ मुख्य देव आहेत. ‘३३ कोटी‘ यातील ‘कोटी‘ शब्दाचा मूळ अर्थ ‘प्रकार‘ किंवा ‘उच्च श्रेणी‘ असा होता, ज्याचा कालांतराने ‘करोड‘ असा चुकीचा अर्थ रूढ झाला.)
गीतेत ३३ देवता सिद्ध होतात, पण त्यांचा ३३ व्यंजनांशी संबंध कसा जोडला जातो? याचे उत्तर ‘शब्दब्रह्म‘ (Shabda Brahman) आणि ‘मातृका शास्त्र‘ यात मिळते.
- संस्कृत वर्णमाला: संस्कृत व्याकरणानुसार (पाणिनीच्या सूत्रांनुसार) मूळ व्यंजने ३३ आहेत. (क् ख् ग्… पासून श् ष् स् ह् पर्यंत).
- मातृका आणि दैवी ऊर्जा: भारतीय तंत्रशास्त्रात (विशेषतः श्रीविद्या आणि काश्मीर शैव दर्शनात) प्रत्येक अक्षराला ‘मातृका‘ म्हटले जाते. अक्षरे ही केवळ संवादाची साधने नसून ती साक्षात ब्रह्मांडातील विविध ऊर्जेची (देवतांची) स्पंदने (Vibrations) आहेत, असे मानले जाते.
- समन्वय: जसे हे ३३ देव मिळून संपूर्ण विश्वाचे (ब्रह्मांडाचे) संचालन करतात, तसेच ही ३३ व्यंजने (आणि स्वर) मिळून संपूर्ण ‘शब्दसृष्टीचे‘ आणि ‘ज्ञानाचे‘ संचालन करतात. त्यामुळे मंत्रशास्त्रात या ३३ व्यंजनांना ३३ वैदिक देवतांचे ‘अक्षर रूप‘ (वाङ्मयीन स्वरूप) मानले जाते.
निष्कर्ष = गीतेचा ११.६ हा श्लोक विश्वाच्या मुळाशी असलेल्या ‘३३ दैवी शक्तींची‘ (देवतांची) सत्यता पटवून देतो. तर दुसरीकडे, भारतीय भाषाशास्त्र आणि मंत्रशास्त्र हे सांगते की, त्या ३३ सूक्ष्म दैवी शक्तींचे स्थूल रूप म्हणजेच आपली ‘३३ व्यंजने‘ आहेत. गीतेने तत्त्वज्ञान दिले आणि मंत्रशास्त्राने त्याला भाषेचे रूप दिले.
देवनागरी लिपी भगवान गणेशाने निर्माण केली आणि त्याचे प्रमाण म्हणजे ग, ण आणि श ही ३ वर्णाक्षरे आहेत. यांची विशेषता म्हणजे दण्डापासून शेष वेगळे आहेत. ‘ग‘, ‘ण‘ आणि ‘श‘ या अक्षरांच्या रचनेमागचा हा दृष्टिकोन देवनागरी लिपीची आध्यात्मिक खोली दर्शवतो. अक्षरांच्या रचनेनुसार त्यांचे काही प्रकार पडतात.
- दण्डाला जोडलेली अक्षरे: प, म, य, स, व (यात अक्षराचा मुख्य भाग दण्डाला चिकटलेला असतो.)
- दण्ड नसलेली अक्षरे: ट, ठ, ड, ढ, र (यात पूर्ण उभी रेषा नसते.)
- दण्डापासून वेगळी असलेली अक्षरे: देवनागरीत ‘ग‘, ‘ण‘ आणि ‘श‘ ही अशी खास अक्षरे आहेत, ज्यांच्या डावीकडचा मुख्य आकार आणि उजवीकडचा उभा ‘दण्ड‘ एकमेकांना स्पर्श करत नाहीत. ते स्वतंत्र असतात.
विशेषता: या तीनही ‘स्वतंत्र‘ दण्ड असलेल्या अक्षरांना एकत्र केल्यास ‘गणश‘ (गणेश) हा शब्द तयार होतो. श्रीगणेश हे बुद्धीचे, विद्येचे आणि लेखनाचे (महाभारताचे मूळ लेखक) आराध्य दैवत मानले जाते. त्यामुळे श्रद्धेच्या आणि परंपरेच्या अंगाने पाहता, गणेशाने स्वतःच्या नावाची अक्षरे लिपीमध्ये इतरांपेक्षा ‘स्वतंत्र‘ आणि ‘वेगळी‘ ठेवली, हे एक अत्यंत विलोभनीय आणि काव्यात्मक रूपक (Metaphor) आहे.
भारतीय संस्कृतीत ज्ञानाला नेहमी ईश्वरीय मानले गेले आहे (म्हणूनच या लिपीला ‘देवांची लिपी‘ – देवनागरी म्हणतात). त्यामुळे इतिहास जरी सांगत असला की लिपी मानवी उत्क्रांतीतून आली आहे, तरीही ‘ग‘, ‘ण‘, ‘श‘ च्या रचनेतील हा अद्भुत योगायोग श्रीगणेशाबद्दलची आपली श्रद्धा अधिक दृढ करतो आणि भाषा शिकण्यात एक वेगळीच गोडी निर्माण करतो.