संस्कृतची उजळणी – पाठ १४ वा

संस्कृत व्याकरणातील कृदन्त, ल्यबन्त आणि तद्धित हे तीन विषय म्हणजे भाषेची खरी शक्ती आहेत. शब्दांची उत्पत्ती कशी होते, हे यावरून समजते. गीतेतील अर्धे अधिक शब्द याच प्रकारांतील असतात.

१. कृदन्त (Kridanta)

व्याख्या: जेव्हा एखादा प्रत्यय थेट ‘धातू‘ला (Root) लागतो आणि त्यातून नवीन नाम किंवा विशेषण तयार होते, तेव्हा त्याला ‘कृदन्त‘ म्हणतात. (कृत् + अन्तः = ज्याच्या शेवटी ‘कृत्‘ प्रत्यय आहे तो).

• महत्त्वाचे सूत्र: ‘कृदतिङ्‘ (३.१.९३) = अस्मिन् धात्वधिकारे तिङ्वर्जितः प्रत्ययः कृत्संज्ञको भवति। कर्तव्यम्। करणीयम्। अतिङिति किम्? चीयात्। स्तूयात्। कृत्प्रदेशाः — कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६) इत्येवमादयः॥
  • विश्लेषण: धातूला लागणारे प्रत्यय दोन प्रकारचे असतात – ‘तिङ्‘ (जे क्रियापदे बनवतात, उदा. ति, तः, अन्ति) आणि ‘कृत्‘. हे सूत्र सांगते की, जे प्रत्यय तिङ् नाहीत पण धातूला लागतात, त्यांना ‘कृत्‘ संज्ञा दिली जाते.
• उदाहरण:
  • दा (धातू) + क्तव्य (प्रत्यय) = दातव्यम् (देण्यासारखे/दिले पाहिजे).
  • गीतेतील उदाहरण: “दातव्यमिति यद्दानं…” (१७.२०) – येथे ‘दातव्य‘ हे कृदन्त आहे.

२. ल्यबन्त (Lyabanta)

व्याख्या: हे कृदन्ताचाच एक उपप्रकार आहे. जेव्हा एखाद्या धातूच्या मागे ‘उपसर्ग‘ लागतो, तेव्हा ‘त्वा‘ (त्वान्त) ऐवजी ‘ल्यप्‘ प्रत्यय लावला जातो. यालाच ‘ल्यबन्त‘ म्हणतात.

• महत्त्वाचे सूत्र: ‘समानकर्तृकयोः पूर्वकाले‘ (३.४.२१) = जेव्हा एकाच कर्त्याने दोन क्रिया केल्या असतील, तेव्हा त्यातील जी क्रिया आधी (पूर्वी) घडली आहे, तिला दर्शवण्यासाठी ‘त्वा‘ (क्त्वा) किंवा ‘ल्यप्‘ प्रत्यय वापरला जातो.
• आणि ‘समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप्‘ (७.१.३७) = जर धातूच्या मागे कोणताही उपसर्ग लागलेला असेल (नकारार्थी ‘नञ्‘ सोडून), तर ‘क्त्वा‘ प्रत्ययाचा बदल ‘ल्यप्‘ मध्ये होतो.

विश्लेषण: जेव्हा एकाच कर्त्याने दोन क्रिया केल्या असतील, तेव्हा आधीच्या क्रियेला ‘त्वा‘ प्रत्यय लागतो. पण जर धातूला उपसर्ग जोडलेला असेल, तर ‘क्त्वा‘ चा बदल ‘ल्यप्‘ मध्ये होतो (ज्यातून फक्त ‘य‘ उरतो).

• उदाहरण:
  • नम (धातू) + क्त्वा = नत्वा (नमस्कार करून).
  • प्र (उपसर्ग) + नम (धातू) + ल्यप् = प्रणम्य (प्रणाम करून).
  • गीतेतील उदाहरण: “कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य॥“ (११.३५)

३. तद्धित (Taddhita)

व्याख्या: जे प्रत्यय धातूला न लागता ‘नामा‘ला (Noun) किंवा ‘प्रातिपदिका‘ला लागतात आणि त्यातून नवीन अर्थाचे शब्द तयार होतात, त्यांना ‘तद्धित‘ म्हणतात.

• महत्त्वाचे सूत्र: ‘तद्धिताः‘ (४.१.७६) = चौथ्या अध्यायाच्या पहिल्या पादातील ७६ व्या सूत्रापासून ते पाचव्या अध्यायाच्या शेवटपर्यंत जेवढे प्रत्यय येतील, त्या सर्वांना ‘तद्धित‘ म्हटले जाते.
• आणि ‘समर्थानां प्रथमाद्वा‘ (४.१.८२) = समर्थ (पदविधी करण्यास योग्य) शब्दांपैकी, सूत्रामध्ये जो शब्द प्रथमा विभक्तीत (पहिल्या स्थानी) सांगितला आहे, त्याला तद्धित प्रत्यय पर्याय करून (ऐच्छिकरीत्या) लागतात.
  • विश्लेषण: हे अधिकार सूत्र आहे. हे सांगते की समर्थ (अर्थपूर्ण) शब्दांना विविध अर्थांमध्ये (अपत्य, समूह, निवास इ.) तद्धित प्रत्यय लागतात.
• उदाहरण:
  • पाण्डु (नाम) + अण् (प्रत्यय) = पाण्डवः (पांडूचा मुलगा).
  • वासुदेव (नाम) + अण् = वासुदेवः (वसुदेवाचा मुलगा).
  • गीतेतील उदाहरण: “पश्यैतां पाण्डुपुत्राणां…” (१.३) – येथे पाण्डुपुत्र/पाण्डव हे तद्धित रूप आहे.

थोडक्यात फरक:

गीतेतील “स्थितप्रज्ञ”, “युक्त”, “कौन्तेय” यांसारखे शब्द या नियमांनीच सिद्ध होतात.