संस्कृतची उजळणी – पाठ १६ वा

संस्कृत व्याकरणाचा सर्वात समृद्ध आणि रंजक भाग म्हणजे ‘लकार‘ (Tenses and Moods). क्रियापदाच्या मूळ रूपाला आपण ‘धातू‘ म्हणतो आणि त्याला लागणाऱ्या प्रत्ययांमुळे जे रूप तयार होते, त्याला ‘लकार‘ म्हणतात.

पाणिनींनी काळाचे आणि अर्थाचे वर्गीकरण करण्यासाठी ‘ल्‘ ने सुरू होणारे १० प्रत्यय सांगितले आहेत, म्हणून त्यांना ‘लकार‘ म्हणतात.

संस्कृतमधील १० लकार (The 10 Lakaaras)

महत्त्वाच्या लकारांचे सविस्तर विश्लेषण

१. लट् लकार (Present Tense):

हा वर्तमानकाळ दर्शवतो. गीतेत अर्जुन जेव्हा श्रीकृष्णाचे विश्वरुप बघतो, तेव्हा तो ते वर्णन वर्तमानकाळात करतो.

• उदाहरण: “पश्यामि देवांस्तव देव देहे…” (११.१५) – येथे ‘पश्यामि‘ हा लट् लकार आहे.

२. लृट् लकार (Future Tense):

भविष्यातील गोष्टी सांगताना याचा वापर होतो.

• उदाहरण: “परित्राणाय साधूनां… सम्भवामि युगे युगे ॥” – येथे भविष्यातील अवताराची सूचना आहे. अर्जुनाचे ‘करिष्ये वचनं तव‘ (मी तुझे वचन पाळीन) हे उत्तम उदाहरण आहे.

३. लोट् लकार (Imperative Mood):

आज्ञा, उपदेश किंवा प्रार्थना करताना हा वापरतात.

• उदाहरण: “तस्मात् उत्तिष्ठ कौन्तेय…” (२.३७) – येथे ‘उत्तिष्ठ‘ (उठ!) ही आज्ञा लोट् लकारात आहे.

४. विधिलिङ् लकार (Potential Mood):

काय करावे (Moral obligation) हे सांगण्यासाठी याचा उपयोग होतो.

• उदाहरण: “यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः…” – येथे ‘आचरेत्‘ (आचरण करावे) हे रूप अपेक्षित असते.

एक विशेष टीप (लुङ् लकार – Lung Lakaara):

भूतकाळाचा आणखी एक प्रकार म्हणजे ‘लुङ्‘ (Aorist). गीतेत याचाही वापर दिसतो.

• उदाहरण: “मा शुचः” (शोक करू नकोस). येथे ‘शुच‘ हा लुङ् लकार आहे.