संस्कृतची उजळणी – पाठ १ ला

कार्य-कारण भाव = Why do I need to learn a dead language called Samskritam?

मराठी भाषिकांमध्ये संस्कृत भाषेची गोडी निर्माण करण्याचा आणि विशेषतः ‘श्रीमद् भगवद् गीतेच्या‘ अध्ययनाची पूर्वतयारी म्हणून, हा आपला एक प्रामाणिक प्रयत्न आहे.

जगातील सर्व भाषांमध्ये ‘संस्कृत‘ (देवांची भाषा) ही सर्वात प्रमुख, अतिशय गोड आणि दिव्य (अलौकिक) आहे.

भाषासु मुख्या मधुरा दिव्या गीर्वाणभारती । तस्यां हि काव्यं मधुरं तस्मादपि सुभाषितम् ॥

सुभाषितकाराने संस्कृत भाषेला मुख्या, मधुरा आणि दिव्या अशी तीन विशेषणे दिली आहेत. त्यामागील कारणे अशी:

• मुख्या (प्रमुख आणि श्रेष्ठ): संस्कृत ही जगातील सर्वात प्राचीन भाषांपैकी एक आहे. ती अनेक भारतीय (उदा. मराठी, हिंदी, बंगाली) आणि युरोपीय भाषांची ‘जननी‘ मानली जाते. पाणिनी ऋषींनी बनवलेले संस्कृतचे व्याकरण इतके परिपूर्ण आणि वैज्ञानिक (Scientific) आहे की, त्यामुळे ही भाषा सर्व भाषांमध्ये ‘प्रमुख‘ ठरते.
• मधुरा (गोड आणि श्रवणीय): संस्कृत भाषेतील शब्दांची रचना, उच्चार, अनुस्वार आणि विसर्ग यामुळे या भाषेला एक नैसर्गिक नाद आणि ताल प्राप्त होतो. जेव्हा संस्कृत श्लोक किंवा स्तोत्रे योग्य लयीत म्हटली जातात, तेव्हा ती कानांना अतिशय गोड आणि मनाला शांत करणारी वाटतात.
• दिव्या (अलौकिक आणि पवित्र): वेद, उपनिषदे, रामायण, महाभारत, भगवद्गीता यांसारखे महान आणि ज्ञानवर्धक ग्रंथ याच भाषेत लिहिले गेले आहेत. ज्या भाषेतून साक्षात ईश्वरी ज्ञान आणि तत्त्वज्ञान जगाला मिळाले, ती भाषा सामान्य कशी असेल? ती नक्कीच ‘दिव्य‘ आणि अलौकिक आहे.

संस्कृत भाषेचे जर्मन, रशियन आणि विशेषतः लिथुआनियन या युरोपीय भाषांशी असलेले साम्य हा भाषाविज्ञानातील (Linguistics) अत्यंत रंजक आणि महत्त्वाचा विषय आहे. असे विविध भाषा बोलणारे जनसमूह एकमेकांपासून हजारो मैल दूर असूनही त्यांच्यात इतकी जवळीक असण्यामागे काही प्रमुख ऐतिहासिक आणि भाषिक कारणे आहेत.

१. ‘इंडो-युरोपियन‘ भाषाकुळ (Indo-European Language Family) = या सर्व भाषांमधील साम्याचे सर्वात मुख्य कारण म्हणजे या सर्व भाषा एकाच भाषा कुटुंबातील आहेत. हजारो वर्षांपूर्वी युरेशियाच्या (Eurasia) मध्य भागात (बहुधा काळ्या समुद्राच्या उत्तरेकडे) एक लोकसमूह राहत होता, जे प्रोटो-इंडो-युरोपियन (Proto-Indo-European) नावाची मूळ भाषा बोलायचे. काळाच्या ओघात हे लोक अन्नाच्या आणि आश्रयाच्या शोधात वेगवेगळ्या दिशांना विखुरले गेले. त्यांची एक शाखा युरोपमध्ये गेली (ज्यातून जर्मन, रशियन, लिथुआनियन, ग्रीक, लॅटिन भाषा बनल्या) आणि दुसरी शाखा इराणमार्गे भारतात आली (ज्यातून वैदिक संस्कृत आणि पर्शियन भाषा बनल्या). म्हणजेच, या भाषा एकमेकींच्या ‘माय-लेकी‘ नसून एकाच मूळ भाषेपासून जन्मलेल्या सख्ख्या बहिणी–बहिणी आहेत.

२. लिथुआनियन भाषेचे विशेष साधर्म्य = युरोपातील सर्व भाषांमध्ये ‘लिथुआनियन‘ ही भाषा संस्कृतच्या सर्वात जवळची मानली जाते. याचे कारण असे की, इतर युरोपीय भाषा काळानुसार खूप बदलल्या, परंतु लिथुआनियन भाषेने आपली प्राचीन रूपे आणि ध्वनी हजारो वर्षे अत्यंत सुरक्षितपणे जपून ठेवले. भाषातज्ज्ञ म्हणतात की, जर तुम्हाला प्राचीन ‘इंडो-युरोपियन‘ भाषा कशी ऐकायला वाटत असेल याचा अंदाज घ्यायचा असेल, तर लिथुआनियन भाषा ऐका. तिचे व्याकरण आणि उच्चार वैदिक संस्कृतशी थक्क करणारे साम्य दर्शवतात.

३. शब्दांमधील आश्चर्यकारक साम्य (Cognates) = एकाच मूळ भाषेपासून आल्यामुळे दैनंदिन जीवनातील मूलभूत शब्द (नातेवाईक, निसर्ग, शरीराचे अवयव, अंक) या भाषांमध्ये आजही सारखेच आहेत.

४. व्याकरणातील साम्य (Grammatical Similarities) = केवळ शब्दच नाही, तर या भाषांच्या वाक्यांची रचना आणि व्याकरणही खूप मिळतेजुळते आहे. विभक्ती (Cases), संस्कृतमध्ये जशा ८ विभक्ती (प्रथमा, द्वितीया इ.) आहेत, तशाच रशियनमध्ये ६ विभक्ती आणि लिथुआनियनमध्ये ७ विभक्ती आहेत. यामुळे या भाषांमध्ये शब्दांचा क्रम कसाही ठेवला तरी वाक्याचा अर्थ बदलत नाही. उदाहरणार्थ, अहम् कृष्णम् वन्दे। = कृष्णम् वन्दे अहम् । = वन्दे अहम् कृष्णम् । तसेच लिंगभेद (Gender), संस्कृतप्रमाणेच जर्मन आणि रशियन भाषेतही तीन लिंगे (पुल्लिंग, स्त्रीलिंग, नपुंसकलिंग) स्पष्टपणे वापरली जातात. धातू (Root verbs), संस्कृतप्रमाणेच या भाषांमध्येही मूळ धातूंना प्रत्यय लावून नवीन शब्द बनवण्याची अत्यंत प्रगत पद्धत आहे.

५. सर विल्यम जोन्स यांचा ऐतिहासिक शोध = १७८६ मध्ये भारतात राहणारे ब्रिटिश न्यायाधीश आणि अभ्यासक सर विल्यम जोन्स यांनी पहिल्यांदा हे वैज्ञानिकरीत्या सिद्ध केले की संस्कृत, लॅटिन, ग्रीक आणि गॉथिक (जुनी जर्मन) या भाषांमध्ये इतके साम्य आहे की, त्यांचा उगम नक्कीच एकाच सामाईक स्रोतातून झाला असावा. येथूनच आधुनिक भाषाविज्ञानाचा (Linguistics) जन्म झाला.

थोडक्यात सांगायचे तर, भौगोलिकदृष्ट्या दूर असूनही, हजारो वर्षांपूर्वीच्या एकाच सामाईक पूर्वज भाषेचा वारसा या सर्व भाषा चालवत आहेत, म्हणूनच त्यांच्यात एवढी जवळीक आढळते. हे स्पष्ट होते की, या भाषा वरवर पाहता वेगवेगळ्या लिपींमध्ये (जसे रशियन सिरिलिकमध्ये आणि जर्मन लॅटिनमध्ये) लिहिल्या जात असल्या, तरी त्यांचा आत्मा आणि मूळ ध्वनी हजारो वर्षांपासून एकच आहेत.