‘विभक्ती‘ हे प्रकरण म्हणजे संस्कृत व्याकरणाचा प्राण आहे. नामाला लागणाऱ्या या प्रत्ययांमुळेच वाक्यातील शब्दांचा एकमेकांशी काय संबंध आहे (उदा. कर्ता, कर्म, करण इ.) हे स्पष्ट होते. विभक्ती कोष्टक हे ३ वचन आणि ८ विभक्ती (संबोधनासह) अशा ३ × ८ मॅट्रिक्स मध्ये मांडले जाते. आपण सर्वात मूलभूत आणि महत्त्वाचे असे ‘अ‘कारान्त पुल्लिंगी ‘देव‘ शब्दाचे कोष्टक बघुया, कारण गीतेतील बहुतांश पुल्लिंगी शब्द याचप्रमाणे चालतात.
‘अ‘कारान्त पुल्लिंगी ‘देव‘ शब्द (३ × ८ मॅट्रिक्स)
विभक्ती | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | अर्थ (कारकार्थ) |
प्रथमा | देवः | देवौ | देवाः | देव (कर्ता) |
द्वितीया | देवम् | देवौ | देवान् | देवाला (कर्म) |
तृतीया | देवेन | देवाभ्याम् | देवैः | देवाने (करण/साधन) |
चतुर्थी | देवाय | देवाभ्याम् | देवेभ्यः | देवासाठी (संप्रदान) |
पञ्चमी | देवात् | देवाभ्याम् | देवेभ्यः | देवापासून (अपादान) |
षष्ठी | देवस्य | देवयोः | देवाणाम् | देवाचा/ची/चे (संबंध) |
सप्तमी | देवे | देवयोः | देवेषु | देवामध्ये/वर (अधिकरण) |
संबोधन | हे देव | हे देवौ | हे देवाः | हे देवा! (हाक मारणे) |
गीतेतील काही उदाहरणे आणि विभक्ती
१. प्रथमा (कर्ता): “धृतराष्ट्र उवाच” (१.१) – धृतराष्ट्र हा शब्द ‘देवः‘ प्रमाणे प्रथमा एकवचनात आहे.
२. द्वितीया (कर्म): “तं तथा कृपयाविष्टम्” (२.१) – येथे ‘तम्‘ (त्याला) ही द्वितीया आहे.
३. तृतीया (साधन): “यज्ञेन दानं तपसा…” – ‘यज्ञेन‘ (यज्ञाने) ही तृतीया आहे.
४. षष्ठी (संबंध): “धर्मस्य ग्लानिर्भवति…” (४.७) – ‘धर्मस्य‘ (धर्माचा) ही षष्ठी आहे.
५. सप्तमी (ठिकाण): “धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे…” (१.१) – येथे दोन्ही शब्दांना ‘देवे‘ प्रमाणे सप्तमी लागली आहे (कुरुक्षेत्रावर).
विशेष टीप:
- संस्कृतमध्ये एकूण ८ विभक्ती असल्या तरी पाणिनीय व्याकरणात ‘संबोधन‘ हे प्रथमेचाच एक भाग मानले जाते.
- नामाचे लिंग (पुल्लिंगी, स्त्रीलिंगी, नपुंसकलिंगी) आणि त्याचा अंत होणारा वर्ण (अ, आ, इ, ई इ.) यानुसार कोष्टके बदलतात.
विभक्तीमुळेच संस्कृतमधील शब्दांचा क्रम बदलला तरी अर्थ बदलत नाही (उदा. ‘रामः आम्रं खादति‘ किंवा ‘आम्रं खादति रामः‘ दोन्हीचा अर्थ एकच). ही लवचिकता ‘संस्कृतचे वैशिष्ट्य‘ म्हणून नक्कीच सिद्ध करते.