संस्कृतची उजळणी – पाठ १५ वा

दोन किंवा अधिक पदे (शब्द) एकत्र येऊन एकच पद तयार होते, त्याला समास म्हणतात.

संस्कृत व्याकरणातील ‘समास‘ हा विषय म्हणजे भाषेची खरी कारागिरी आहे. समासामुळे भाषा संक्षिप्त आणि अर्थपूर्ण होते. संस्कृत व्याकरणात समासांचे मुख्यत्वे चार प्रकार मानले जातात, परंतु त्यांच्या उपप्रकारांमुळे ती संख्या सहा किंवा त्यापेक्षा जास्त होते. खालील तक्त्यात समासांचे प्रकार, त्यांचे लक्षण आणि त्यांना ठरवणारी पाणिनीय सूत्रे दिली आहेत:

संस्कृत समासांचे वर्गीकरण

सविस्तर विश्लेषण आणि गीतेतील उदाहरणे

१. अव्ययीभाव समास

यात पहिले पद अव्यय असते आणि संपूर्ण शब्द अव्यय बनतो.

• सूत्र:

अव्ययं विभक्तिसमीपसमृद्धिव्यृद्ध्यर्थाभावात्ययासम्प्रतिशब्दप्रादुर्भावपश्चाद्यथानुपूर्व्ययौगपद्यसादृश्यसम्पत्तिसाकल्यान्तवचनेषु (२.१.६).

• गीतेतील उदाहरण: यथाशक्ति किंवा यथाविधि.
  • विग्रह: विधिम् अनतिक्रम्य (विधीला न सोडता).

जेव्हा एखादे ‘अव्यय‘ खालीलपैकी कोणत्याही अर्थासाठी वापरले जाते आणि त्याचा संबंध एखाद्या ‘सुबन्त‘ (नाम/पद) शब्दाशी येतो, तेव्हा होणाऱ्या समासाला ‘अव्ययीभाव समास‘ म्हणतात. या विविध १६ अर्थांचे मराठीत विश्लेषण आणि उदाहरणे खालीलप्रमाणे आहेत.

लक्षात ठेवण्यासारखी गोष्ट: ह्या समासाचे वैशिष्ट्य म्हणजे याचे पहिले पद नेहमी अव्यय असते आणि समास झाल्यावर पूर्ण शब्द सुद्धा अव्ययच बनतो (ज्याचे रूप बदलत नाही).

२. तत्पुरुष समास

यात विभक्तींचा लोप होतो आणि दुसरे पद मुख्य असते. याचे दोन उपप्रकार खूप महत्त्वाचे आहेत: कर्मधारय आणि द्विगु.

• सूत्र: तत्पुरुषः (२.१.२२) =
• गीतेतील उदाहरण: धर्मक्षेत्रे (१.१).
  • विग्रह: धर्मस्य क्षेत्रम् (धर्माचे क्षेत्र – षष्ठी तत्पुरुष).
• कर्मधारय (उपप्रकार): महाबाहो (२.३८).
  • विग्रह: महान् च असौ बाहुः (ज्याचे बाहू विशाल आहेत असा).
• द्विगु (संख्यावाचक): त्रिलोक (११.२०).
  • विग्रह: त्रयाणां लोकानां समाहारः.

३. बहुव्रीहि समास

या समासात दोन्ही पदे गौण असतात आणि ती तिसऱ्याच कोणाचे तरी विशेषण म्हणून कार्य करतात.

• सूत्र: अनेकमन्यपदार्थे (२.२.२४) = जेव्हा दोन किंवा अधिक ‘सुबन्त‘ (नामे/पदे) एकत्र येऊन स्वतःचा मूळ अर्थ सोडून ‘दुसऱ्याच‘ (अन्य) पदाचा अर्थ किंवा विशेषण दर्शवतात, तेव्हा त्या प्रक्रियेला ‘बहुव्रीहि समास‘ म्हणतात. प्रथमा विभक्तीचा अर्थ सोडून, इतर सर्व विभक्तींच्या अर्थांमध्ये हा समास होतो.
• गीतेतील उदाहरण: हृषीकेशः (१.१५).
  • विग्रह: हृषीकाणाम् ईशः यः सः (इंद्रियांचा स्वामी आहे जो तो – भगवान श्रीकृष्ण).
• आणखी एक उदाहरण: गदाधरः.

४. द्वन्द्व समास

यात ‘आणि‘ (च) या अर्थाने दोन पदे जोडली जातात.

• सूत्र: चार्थे द्वन्द्वः (२.२.२९) = जेव्हा दोन किंवा अधिक ‘सुबन्त‘ (नामे) ‘च‘ (आणि) या अर्थाने एकत्र येतात, तेव्हा त्यांना ‘द्वन्द्व समास‘ म्हणतात. ‘च‘ या अव्ययाचे समुच्चय, अन्वाचय, इतरेतरयोग आणि समाहार असे चार अर्थ होतात. त्यांपैकी समुच्चय आणि अन्वाचय यामध्ये ‘सामर्थ्य‘ नसल्यामुळे समास होत नाही; फक्त ‘इतरेतरयोग‘ आणि ‘समाहार‘ या दोनच अर्थांमध्ये द्वन्द्व समास होतो.
• गीतेतील उदाहरण: सुखदुःखे (२.३८).
  • विग्रह: सुखं च दुःखं च (सुख आणि दुःख).

द्वन्द्वः सामासिकस्य च (१०.३३) – खुद्द भगवंतांनी म्हटले आहे की, समासांमध्ये मी ‘द्वन्द्व‘ आहे. कारण त्यात दोन्ही पदांना समान मान (Equality) दिला जातो.