सर्वनाम म्हणजे काय?
‘सर्व‘ (सर्व) + ‘नाम‘ (नाव): नामाचा पुनरुच्चार टाळण्यासाठी आणि भाषेमध्ये सुलभता आणण्यासाठी नामाऐवजी जो शब्द वापरला जातो, त्याला सर्वनाम म्हणतात. (उदा. तो, ती, ते, आपण, कोण इ.)
सर्वनामाचे लिंग कसे ठरवले जाते?
संस्कृतमध्ये सर्वनामाचे स्वतःचे असे कायमस्वरूपी लिंग नसते. त्याचे लिंग खालील सूत्रावर अवलंबून असते:
“सर्वनाम ज्या नामासाठी वापरले जाते, त्या नामाचे लिंग सर्वनामाला प्राप्त होते.”
- नियम: वाक्यात सर्वनाम ज्या विशेष्य (Noun) बद्दल माहिती सांगते, त्याच विशेष्याचे लिंग, वचन आणि विभक्ती सर्वनामाला लावावी लागते.
- उदाहरण:
- जर आपल्याला ‘बालक‘ (पुल्लिंगी) बद्दल बोलायचे असेल, तर आपण ‘सः‘ (तो) म्हणतो.
- जर ‘बालिका‘ (स्त्रीलिंगी) बद्दल बोलायचे असेल, तर आपण ‘सा‘ (ती) म्हणतो.
- जर ‘फलम्‘ (नपुंसकलिंगी) बद्दल बोलायचे असेल, तर आपण ‘तत्‘ (ते) म्हणतो.
अस्मद् आणि युष्मद् यांना ‘त्रिलिंगी‘ का म्हणतात?
संस्कृत व्याकरणात ‘अस्मद्‘ (मी/आम्ही) आणि ‘युष्मद्‘ (तू/तुम्ही) ही दोन सर्वनामे अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आहेत. त्यांना त्रिलिंगी किंवा ‘समानलिंगी‘ म्हणण्यामागची कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:
१. रूपांमध्ये बदल होत नाही:
बहुतेक सर्वनामांची रूपे पुल्लिंग, स्त्रीलिंग आणि नपुंसकलिंगात बदलतात (उदा. सः, सा, तत्). परंतु, अस्मद् आणि युष्मद् यांची रूपे तीन्ही लिंगांत अगदी सारखीच राहतात.
- पुरुष बोलला तरी ‘अहं गच्छामि‘ (मी जातो) आणि स्त्री बोलली तरी ‘अहं गच्छामि‘ (मी जाते) असेच म्हणतात.
२. संदर्भानुसार अर्थ:
ही सर्वनामे वापरताना समोरची व्यक्ती कोण आहे (पुरुष, स्त्री की नपुंसक – जसे की एखादे दैवी पात्र किंवा आत्मा) यावरून त्यांचे लिंग ठरते, पण शब्द बदलत नाही.
- अस्मद् (मी): हे पुल्लिंगी, स्त्रीलिंगी आणि नपुंसकलिंगी या तिन्हीसाठी ‘अहम्‘ असेच राहते.
- युष्मद् (तू): हे देखील तिन्ही लिंगांसाठी ‘त्वम्‘ असेच राहते.
३. गीतेच्या संदर्भात महत्त्व:
गीतेमध्ये भगवान श्रीकृष्ण जेव्हा स्वतःबद्दल बोलतात (अहं सर्वस्य प्रभवो…) किंवा अर्जुनाला उद्देशून बोलतात (त्वं मा शुचः…), तेव्हा हीच सर्वनामे येतात. तिथे ‘अहम्‘ आणि ‘त्वम्‘ ही रूपे त्रिलिंगी असल्याने कोणत्याही लिंगाच्या व्यक्तीला ती स्वतःला लागू पडतात असे वाटते.
थोडक्यात सांगायचे तर:
इतर सर्वनामे लिंगानुसार स्वतःचे रूप बदलतात, पण अस्मद् आणि युष्मद् ही ‘अचल‘ राहून तिन्ही लिंगांत स्वतःचे अस्तित्व सारखेच ठेवतात, म्हणून त्यांना त्रिलिंगी म्हणतात.