श्रीमद् भगवद् गीतेचा
पहिला अध्याय (अर्जुनविषादयोग) हा मुख्यत्वे युद्धभूमीवरील परिस्थितीचे वर्णन आणि
अर्जुनाच्या मानसिक आंदोलनांचे चित्रण करणारा आहे. या अध्यायातील छंदांची आणि
व्याकरणाची काही ठळक वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:
१. पहिल्या
अध्यायातील छंद: अनुष्टुभ्
गीतेच्या पहिल्या अध्यायात
एकूण ४७ श्लोक आहेत आणि हे सर्वच्या सर्व ४७ श्लोक केवळ ‘अनुष्टुभ्‘ छंदात रचलेले आहेत. या अध्यायात त्रिष्टुभ् किंवा इतर कोणताही छंद वापरलेला नाही.
ठळक
वैशिष्ट्ये:
- संवादात्मक आणि प्रवाही: अनुष्टुभ्
हा कथाकथन (Narrative) आणि वर्णनासाठी सर्वात सोयीस्कर छंद आहे. संजय
धृतराष्ट्राला युद्धभूमीचा ‘आँखो देखा हाल‘ सांगत आहे, त्यामुळे तिथे वेगवान आणि प्रवाही नादाची गरज होती.
- रचना: यात एकूण ४ चरण
(पाद) असतात आणि प्रत्येक चरणात ८ अक्षरे असतात (८ x
४ = ३२ अक्षरे).
- शांत आणि गंभीर लय: अर्जुनाचा वाढणारा विषाद आणि सैन्याचे शिस्तबद्ध वर्णन
मांडण्यासाठी अनुष्टुभ् छंदाची संथ आणि गंभीर लय अगदी अचूक ठरते.
२. पहिल्या
अध्यायातील आर्ष प्रयोगांचा वापर
महर्षी व्यासांनी गीतेची
रचना करताना पाणिनीय व्याकरणाच्या अत्यंत कठोर नियमांपेक्षा छंदाचा नाद, लय आणि श्रुतीला अधिक महत्त्व दिले आहे. पहिल्या अध्यायात याचे काही ठळक आर्ष
प्रयोग (Arsha
Prayoga) पाहायला मिळतात:
- संधी नियमांची शिथिलता (प्रकृत्या
अन्तःपादम्):
संस्कृतमध्ये दोन शब्द एकत्र आल्यावर संधी अनिवार्य असते. पण पहिल्या अध्यायात अनेक श्लोकांमध्ये दोन चरणांच्या मध्ये (पहिल्या आणि दुसऱ्या पादाच्या मध्ये) संधी जाणीवपूर्वक टाळलेली दिसते, जेणेकरून वाचताना योग्य ठिकाणी विराम घेता येईल. (उदा. मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय – इथे ‘पाण्डवाश्चैव‘ आणि ‘किम्‘ मध्ये कोणताही संधी नाही). - ‘मामकाः‘ हा आर्ष/वैदिक शब्द:
पहिल्याच श्लोकात ‘मामकाः‘ (माझे) हा शब्द वापरला आहे. पाणिनीच्या ‘तस्येदम्‘ सूत्रानुसार ‘मामक‘ हा शब्द साधतो, पण त्याचा बहुवचनातील वापर आणि विशेषतः ‘मामकाः‘ हे रूप प्राचीन वैदिक परंपरेतील (आर्ष) मानले जाते. - रथोपस्थ (श्लोक १.४७):
‘रथोपस्थ उपाविशत्‘ यामध्ये ‘रथस्य उपस्थे‘ (रथाच्या मागील भागात) à ‘रथोपस्थे‘ असायला हवे, पण तिथे सप्तमीच्या ‘ए‘ चा लोप करून केलेला हा एक स्पष्ट आर्ष प्रयोग आहे.