डाव्या बाजूला निर्देशित केलेल्या गीतेतील १८ अध्यायांपैकी एका अध्यायाची निवड करा.
त्वम् = अध्याय १ ते ६ = तू जीवात्मा म्हणजे कोण? आणि प्रकृती म्हणजे काय? याचे विश्लेषण.
तत् = अध्याय ७ ते १२ = मी भगवान श्रीकृष्ण = ब्रह्मतत्व म्हणजे काय? याची व्याख्या.
असि = अध्याय १३ ते १८ = जर तू अभ्यास आणि वैराग्याची कास धरुन मोक्ष प्राप्त करशील तर तुझ्यात आणि माझ्यात काहीच अंतर नाही. कारण तू त्या अमृताचाच पुत्र आहेस.
‘तत् त्वम् असि‘ हे महावाक्य छांदोग्य उपनिषदाच्या सहाव्या अध्यायात येते. येथे ऋषी उद्दालक आपल्या पुत्राला, श्वेतकेतूला, सृष्टीचे मूळ तत्व समजावून सांगताना नऊ वेळा या वाक्याचा उपदेश करतात. हे वाक्य ‘उपदेश वाक्य‘ मानले जाते, कारण गुरू शिष्याला त्याच्या खऱ्या स्वरूपाची ओळख करून देत आहेत.
शब्दार्थ
या महावाक्यात तीन मुख्य पदे आहेत:
- तत् (That): ते परब्रह्म किंवा ईश्वर (जे सृष्टीचे कारण आहे).
- त्वम् (Thou/You): तू म्हणजेच जीवात्मा (शरीर आणि बुद्धीच्या पलीकडील चैतन्य).
- असि (Art/Are): आहेस (दोहोंमधील ऐक्य दर्शवणारे क्रियापद).
आचार्यांचे मत
आदि शंकराचार्य म्हणतात की, जोपर्यंत मनुष्य स्वतःला शरीर मानतो, तोपर्यंत त्याला दु:ख होते. ‘तत् त्वम् असि‘ या वाक्याद्वारे जेव्हा ‘अहं ब्रह्मास्मि‘ (मी ब्रह्म आहे) हा अनुभव येतो, तेव्हाच अज्ञानाचा नाश होतो. ब्रह्म हे सत्य असून जगत हे मिथ्या आहे आणि जीव हा ब्रह्मापेक्षा वेगळा नाही.
ज्ञानेश्वरी (ज्ञानेश्वर माउलींचे विचार)
माउलींनी ज्ञानेश्वरीत या ऐक्याचे अतिशय सुंदर वर्णन केले आहे. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे अलंकाकारात सोनेच असते किंवा लाटांमध्ये पाणीच असते, त्याप्रमाणे या विश्वात आणि आपल्या अंतर्यामी ते एकच तत्व भरलेले आहे.
“तैसे सर्व हे मीच आहे | मजवेगळे काही न पाहे ||”
म्हणजेच, जे काही ‘ते‘ (तत्) आहे, तेच ‘तू‘ (त्वम्) आहेस.
व्यावहारिक दृष्टिकोन
दैनंदिन जीवनात ‘तत् त्वम् असि‘चा अर्थ असा की, आपण केवळ हा देह किंवा मर्यादित बुद्धी नसून अनंत शक्तीचे स्रोत आहोत. हे वाक्य आपल्याला आत्मविश्वासाची प्रेरणा देते आणि ‘सर्वांभूती परमेश्वर‘ पाहण्याची दृष्टी देते. जेव्हा आपण इतरांकडे पाहतो, तेव्हा त्यांच्यातील ‘तत्‘ आणि आपल्यातील ‘त्वम्‘ हे एकच आहे, ही भावना सामाजिक समरसता निर्माण करते. ‘तत् त्वम् असि‘ हे केवळ तत्वज्ञान नसून ती एक अनुभूती आहे.