श्रीमद् भगवद् गीता अध्याय ९:
राजविद्याराजगुह्ययोग (सार आणि आशय)
१. पार्श्वभूमी आणि सर्वोच्च गुह्य ज्ञानाचा उलगडा
आठव्या
अध्यायात अक्षरब्रह्माची आणि मोक्षमार्गाची चर्चा केल्यानंतर, नवव्या अध्यायात भगवान
श्रीकृष्ण अर्जुनाला अत्यंत गोपनीय, सार्वभौम आणि प्रत्यक्ष
अनुभवास येणारे असे ‘राजविद्या राजगुह्य‘ ज्ञान देतात.
अर्जुन दोषदृष्टिरहित (अनसूयु) असल्यामुळे भगवान त्याला या परम ज्ञानाचा अधिकारी
मानतात. श्रीकृष्ण स्पष्ट करतात की, हे ज्ञान सर्व विद्यांचा
राजा, सर्व रहस्यांचा मुकुटमणी, अत्यंत
पवित्र, उत्तम फळ देणारे आणि आचरणात आणायला अतिशय सुलभ आहे.
जो या सत्यावर श्रद्धा ठेवत नाही, तो जन्म-मृत्यूच्या
संसारात वारंवार भरकटत राहतो.
२. ईश्वराचे विश्वव्यापक स्वरूप, अनन्य भक्ती
आणि सुलभता (The Core Philosophy)
या
अध्यायात भगवान श्रीकृष्ण आपल्या वैश्विक अस्तित्वाची आणि भक्तीच्या अलौकिक
शक्तीची ओळख करून देतात:
·
विश्वाचा पसारा आणि अलिप्तता: अव्यक्त रूपाने संपूर्ण चराचर
सृष्टी ईश्वरानेच व्यापलेली आहे. सर्व भूतमात्र ईश्वराच्या आश्रयाने आहेत, परंतु ईश्वर कशातही बद्ध
नाही; ज्याप्रमाणे महाबलवान वायू सर्वत्र संचार करतो तरी तो
नित्य आकाशातच स्थित असतो आणि आकाशाला चिकटत नाही (“यथाकाशस्थितो
नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान्“).
·
योगक्षेमं वहाम्यहम् (संपूर्ण शरणागतीचे फळ): जे भक्त इतर सर्व विचार सोडून केवळ
अनन्यभावाने ईश्वराचे नित्य चिंतन आणि उपासना करतात, त्यांच्या गरजांची (योग – जे नाही ते मिळवून
देणे) आणि संरक्षणाची (क्षेम – जे आहे त्याचे रक्षण करणे) संपूर्ण जबाबदारी भगवान
स्वतः उचलतात (“तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्“).
·
पत्रं पुष्पं फलं तोयम् (भक्तीचे सहज रूप): ईश्वराला संतुष्ट करण्यासाठी
कोणत्याही अवडंबराची किंवा महागड्या वस्तूंची गरज नसते. अत्यंत प्रेमाने आणि शुद्ध
अंतःकरणाने अर्पण केलेले एक पान,
फूल, फळ किंवा केवळ पाण्याचा थेंबही भगवान
अत्यंत आनंदाने स्वीकारतात (“पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति“).
·
समदृष्टी आणि सर्वांचा उद्धार: ईश्वराच्या दृष्टीने कोणीही शत्रू
किंवा प्रिय नाही; ते सर्वांप्रती समभावाने आहेत (“समोऽहं सर्वभूतेषु न
मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः“). अगदी
दुराचारी मनुष्यही जर अनन्यभावाने भगवंतांना शरण आला, तर तो
तत्काळ धर्मात्मा बनतो. भक्तीच्या मार्गावर जात, पात,
लिंग किंवा सामाजिक विषमतेचा कोणताही भेद उरत नाही.
३. वर्तमान काळाशी सांगड (व्यावहारिक दृष्टिकोन)
आजच्या
अस्वस्थ, अविश्वासू
आणि दिखाव्याच्या जगात नववा अध्याय जगण्याचा अत्यंत शांत आणि व्यावहारिक दृष्टिकोन
देतो:
·
समर्पण वृत्तीने कार्य (Work as Worship): आपण दिवसभरात जे काही खातो,
करतो, दान देतो किंवा सोसतो, ते सर्व निस्वार्थ भावनेने ईश्वराला/समाजाला अर्पण करावे (“यत्करोषि
यदश्नासि…“). यामुळे कर्माचा अहंकार नष्ट होतो
आणि कामाचा ताण येत नाही.
·
भावाची महत्ता, दिखाव्याची नव्हे: कोणत्याही नात्यात किंवा कामात
बाह्य भपक्यापेक्षा आंतरिक ‘भाव‘ आणि ‘प्रामाणिकपणा‘
श्रेष्ठ असतो. साधेपणा आणि निस्वार्थ प्रेम हेच सर्वात मोठे
सामर्थ्य आहे.
·
नकारात्मकतेवर मात व आत्मविश्वास: भूतकाळात चुका झाल्या असल्या तरी
वर्तमानात घेतलेला योग्य व दृढ संकल्प माणसाचे जीवन पूर्णपणे बदलू शकतो, ही सकारात्मक उमेद हा अध्याय
प्रत्येकाला देतो.