प्राथमिक तयारी – अध्याय – ४ था

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ९ व्या अध्यायातील ४ थ्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील तिसऱ्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी अश्रद्धेची शोकांतिका सांगून आत्मज्ञानावर दृढ श्रद्धा ठेवण्याचे महत्त्व प्रतिपादित केले. आता या चौथ्या श्लोकापासून भगवान श्रीकृष्ण त्या ‘राजविद्ये‘च्या मूळ गाभ्याला हात घालतात आणि स्वतःच्या ‘अचिन्त्य, सर्वव्यापी व अलिप्त अशा ईश्वरी स्वरूपाचे गूढ रहस्य‘ अर्जुनासमोर उलगडतात. हे विश्व आणि परमात्मा यांच्यातील संबंध नेमका कसा आहे, हे सांगताना भगवान म्हणतात: ‘माझ्या अव्यक्त (इंद्रियांना अगोचर अशा) रूपाने हे संपूर्ण चराचर विश्व ओतप्रोत व्यापलेले आहे‘ (मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना); आणि ‘सर्व प्राणिमात्र माझ्यात वसलेले आहेत, परंतु मी मात्र भौतिक दृष्टीने त्यांच्यामध्ये अडकून किंवा मर्यादित होऊन राहिलेला नाही‘ (मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः). अद्वैत तत्त्वज्ञानातील हा पायाभूत सिद्धांत भगवान येथे अर्जुनाला स्पष्ट करतात.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।

मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः ॥ ४ ॥

संधी विग्रह

मया ततम् इदम् सर्वम् जगत् अव्यक्त-मूर्तिना ।

मत्-स्थानि सर्व-भूतानि न च अहम् तेषु अवस्थितः ॥ ४ ॥

३. शब्दार्थ

·        मया = माझ्याद्वारे / माझ्याकडून

·        ततम् = व्यापलेले आहे / भरून राहिलेले आहे (विस्तारलेले आहे)

·        इदम् = हे

·        सर्वम् = सर्व / संपूर्ण

·        जगत् = जग / विश्व (स्थावर आणि जंगम)

·        अव्यक्त-मूर्तिना = अव्यक्त रूपाने (चर्मचक्षूंना न दिसणाऱ्या सूक्ष्म चैतन्य स्वरूपाने)

·        मत्-स्थानि = माझ्यात स्थित आहेत / माझ्या आश्रयाने राहिलेली आहेत

·        सर्व-भूतानि = सर्व प्राणी / सर्व भूतमात्र

·        न = नाही

·        च = आणि

·        अहम् = मी

·        तेषु = त्यांच्यामध्ये

·        अवस्थितः = स्थित / अडकलेला / मर्यादित झालेला (आश्रित राहिलेला)

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे अर्जुना! माझ्या अव्यक्त (इंद्रियातीत) रूपाने हे संपूर्ण जग व्यापलेले आहे (मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना). सर्व भूतमात्र माझ्यात स्थित आहेत (मत्स्थानि सर्वभूतानि), परंतु मी त्यांच्यामध्ये स्थित (अडकलेला वा मर्यादित) नाही (न चाहं तेष्ववस्थितः).”

या श्लोकात परमात्मा आणि जग यांच्यातील संबंध तीन अत्यंत खोल सूत्रांत उलगडला आहे:

1.      अव्यक्तमूर्तिना ततम् (The Invisible Substratum): ज्याप्रमाणे पाण्याने बर्फाला किंवा दुधाने दह्याला आतून-बाहेरून व्यापलेले असते, तसेच हे संपूर्ण जग दृश्य असले तरी त्याचा मूळ आधार असणारा परमात्मा इंद्रियांना न दिसणाऱ्या ‘अव्यक्त‘ चैतन्य रूपाने त्यात व्यापून (ततम्) आहे.

2.      मत्स्थानि सर्वभूतानि (Creation Rests in the Divine): विश्वातील सर्व ग्रहतारे, प्राणी आणि पदार्थ हे स्वतंत्र नसून केवळ परमात्म्याच्या सत्तेवर आणि अस्तित्वावर तरंगत आहेत. जसा आकाशात वायू किंवा समुद्रात लाटा असतात, तशी सर्व सृष्टी ईश्वरात वसलेली आहे.

3.      न चाहं तेष्ववस्थितः (The Lord is Unattached and Transcendent): जरी सर्व सृष्टी ईश्वराच्या आधाराने असली, तरी ईश्वर त्या सृष्टीवर अवलंबून नाही! सोन्याच्या दागिन्यांचा नाश झाला तरी सोने जसे स्वतंत्र राहते, तद्वत जगातील प्राण्यांच्या उत्पत्ती, बदल किंवा नाशाचा परमात्म्यावर किंचितही प्रभाव पडत नाही; तो पूर्णपणे अलिप्त आणि स्वतंत्र आहे.

५. आचार्यांचे मत

·        आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ‘अव्यक्तमूर्तिना‘ म्हणजे ज्याचे स्वरूप इंद्रियांच्या आकलनापलीकडचे (करण-अगोचर) आहे अशा चैतन्यघनाने हे जग व्यापले आहे. रज्जूवर (दोरीवर) भासणारा साप जसा कल्पित असतो आणि दोरीच्या आधारानेच दिसतो, तद्वत हे विश्व मायेने परमात्म्यात भासते (मत्स्थानि); परंतु परमात्मा मात्र रज्जूवत् अलिप्त असल्याने तो त्या सापाच्या गुणांनी किंवा दोषांनी बांधला जात नाही (न चाहं तेष्ववस्थितः).

·        रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, परमात्मा हा संपूर्ण विश्वाचा ‘आत्मा‘ आहे आणि जग हे त्याचे ‘शरीर‘ आहे. शरीराचा आधार आत्मा असतो, पण आत्म्याचे मूळ स्वरूप हे शरीराच्या दोषांपासून नेहमी मुक्त आणि श्रेष्ठ असते.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील ईश्वराच्या विश्वव्यापी आणि अलिप्त स्वरूपाचे वर्णन करताना अत्यंत अद्भूत, डोळ्यांचे पारणे फेडणाऱ्या व रसाळ ओव्यांमध्ये सांगतात:

ऐकें पार्था हें विश्व आघवें। म्यां अव्यक्तरूपें व्यापिलें पाहावें। जैसें दुधाच्या अंगीं दुधपण राहावें। घृत होऊनी॥ नाना पाण्याचेनि विस्तारें। जैसे तरंग उमटती थोरथोरें। परि ते उदकाहुनि वेगळे नुरे। वस्तुविचारें॥ तैसें सकळ भूतजात आघवें। माझिया ठायीं वसत आहावे। परि मी तयांमाजीं न सामावे। संकुचितपणें॥ जैसें आकाशामाजीं वायु फिरे। परि वायुनें आकाश न धरे। नाना मातीमाजीं घट उसरे। परि घट मातीसी न बांधे॥ तैसें विश्वाचा मी आधारू। परि विश्वावेगळा स्वतंत्र परू। हें माझें ऐश्वर्य साचारू। जाणें अर्जुना॥

माउली म्हणतात— “हे पार्था ऐक, हे संपूर्ण विश्व माझ्या अव्यक्त रूपाने कसे व्यापलेले आहे? ज्याप्रमाणे दुधामध्ये तूप सुप्त रूपाने भरलेले असते, अथवा पाण्याच्या विस्ताराने समुद्रावर महाकाय लाटा उमटतात; परंतु तत्त्वतः विचार केला तर त्या लाटा पाण्याहून वेगळ्या नसतात. अगदी तसेच हे सर्व भूतमात्र माझ्या आश्रयाने वसलेले आहेत; परंतु मी त्यांच्यामध्ये संकुचित होऊन मर्यादित झालेलो नाही. ज्याप्रमाणे अथांग आकाशात वारा मुक्तपणे वाहतो, पण वारा आकाशाला बांधून ठेवू शकत नाही; अथवा मातीतून मडके तयार होते, पण मडक्याच्या नाशाने माती नष्ट होत नाही— तद्वत मी संपूर्ण विश्वाचा एकमेव आधार असूनही या विश्वाहून पूर्णपणे स्वतंत्र आणि अलिप्त आहे; हेच माझे अद्भूत ईश्वरी ऐश्वर्य तू समजून घे.“

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

आजच्या जीवनात जबाबदाऱ्या पार पाडताना मानसिक शांतता आणि अलिप्तता राखण्यासाठी हा श्लोक सर्वोच्च जीवनदृष्टी देतो:

·        अलिप्त राहून जबाबदारी पार पाडणे (Involvement without Attachment): कुटुंबात, व्यवसायात किंवा समाजात सर्व कामे शंभर टक्के निष्ठेने करावीत, पण त्यातील यशापयशात किंवा परिणामांत स्वतःचे मन गुंतवून न अडकवणे (न चाहं तेष्ववस्थितः).

·        अदृश्य मूल्यांचे सामर्थ्य (Value of the Unmanifest): ज्याप्रमाणे झाडाचे मूळ (अव्यक्त) दिसत नाही पण झाडाचा तोच मुख्य आधार असतो; तसेच बाह्य देखाव्यापेक्षा माणसाचे अदृश्य गुण, चारित्र्य आणि आंतरिक मूल्ये ही खरी महत्त्वाची असतात.

·        परिस्थितीपेक्षा मोठे असणे (Larger than the Situation): जीवनात संकटे किंवा समस्या कितीही मोठ्या आल्या तरी “मी या तात्पुरत्या परिस्थितीपेक्षा खूप मोठा व समर्थ आहे“, हा आत्मविश्वास मनात बाळगणे.

८. निष्कर्ष

अशा प्रकारे या चौथ्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी सर्व विश्वाला व्यापूनही स्वतःचे अलिप्त व स्वतंत्र असणारे अव्यक्त स्वरूप स्पष्ट केले आहे.