श्रीमद् भगवद् गीता अध्याय ६:
आत्मसंयमयोग / ध्यानयोग (सार आणि आशय)
१. पार्श्वभूमी आणि
मनःशांतीची पूर्वतयारी
पाचव्या अध्यायात कर्मसंन्यास आणि अंतर्मुख
समदृष्टीचे रहस्य उलगडल्यानंतर,
ती उच्च स्थिती प्रत्यक्षात कशी साध्य करायची याचे प्रत्यक्ष तंत्र
(साधना) भगवान श्रीकृष्ण सहाव्या अध्यायात सांगतात. केवळ अग्नीचा त्याग करणारा
(यज्ञ न करणारा) किंवा कर्मापासून पळून जाणारा संन्यासी नसतो, तर फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्तव्य पार पाडणाराच खरा योगी आणि संन्यासी
असतो. श्रीकृष्ण स्पष्ट करतात की, साधकाच्या प्रगतीत त्याचे
स्वतःचे मन हेच सर्वात मोठे साधन आहे. म्हणूनच माणसाने स्वतःचा उद्धार स्वतःच
करावा; कारण ज्याने आपले मन जिंकले आहे त्याचे मन त्याचा परम
मित्र बनते, आणि ज्याचे मन अनावर आहे तेच मन त्याचा सर्वात
मोठा शत्रू ठरते (“आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः“).
२. ध्यानपद्धती, अभ्यास आणि
योगभ्रष्टाची गती (The Core Philosophy)
या अध्यायात भगवान श्रीकृष्ण मन स्थिर
करण्याचे वैज्ञानिक व व्यावहारिक मार्ग स्पष्ट करतात:
·
आसन आणि ध्यानाची बैठक: ध्यान करण्यासाठी जागा स्वच्छ, शांत आणि पवित्र असावी. शरीर,
मान आणि मस्तक ताठ (एका रेषेत) ठेवून, दृष्टी
नाकाच्या टोकावर स्थिर करून मन निर्भय व शांत ठेवावे.
·
युक्ताहारविहार (सुवर्णमध्य): योगाभ्यास हा अति खाणाऱ्याला किंवा
अजिबात न खाणाऱ्याला, तसेच अति झोपणाऱ्याला किंवा सतत जागे राहणाऱ्याला साध्य होत नाही. आहार,
विहार, झोप आणि कार्य या सर्वांमध्ये जो योग्य
संतुलन (सुवर्णमध्य) ठेवतो, त्याचेच दुःख या योगाने नष्ट
होते (“युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु“).
·
मनाचा चंचल स्वभाव आणि उपाय: अर्जुनाने शंका उपस्थित केली की मन
वाऱ्यासारखे अत्यंत चंचल, हट्टी आणि आवरण्यास कठीण आहे (“चञ्चलं हि मनः कृष्ण
प्रमाथि बलवद्दृढम्“). त्यावर
श्रीकृष्ण आश्वासन देतात की, हे खरे असले तरी ‘अभ्यास‘
(सतत प्रयत्न) आणि ‘वैराग्य‘
(आसक्तीचा त्याग)
या दोन उपायांनी मनाला नक्कीच नियंत्रणात आणता येते.
·
योगभ्रष्टाचे कल्याण: अर्जुन विचारतो की जर एखाद्या
साधकाचा योग अर्धवट राहिला आणि मृत्यू झाला तर त्याचे काय होते? भगवान अत्यंत प्रेमाने
सांगतात की, चांगल्या मार्गावर चालणाऱ्या कोणत्याही जीवाचा
कधीही विनाश किंवा अधोगती होत नाही (“न हि
कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति“). असा साधक पुढील जन्मात पवित्र व श्रीमंत घरात किंवा ज्ञानी योग्यांच्या
कुळात जन्म घेऊन पूर्वजन्मीच्या संस्कारांमुळे पुन्हा आत्मोद्धाराच्या मार्गावर
वेगाने पुढे जातो.
३. वर्तमान काळाशी
सांगड (व्यावहारिक दृष्टिकोन)
आजच्या आधुनिक, ताणतणाव आणि विचलनांनी (Distractions) भरलेल्या जगात सहावा अध्याय मानसिक आरोग्यासाठी (Mental
Well-being) दीपस्तंभासारखा कार्य करतो.
·
आत्मपरीक्षण (Mindfulness): दिवसभरात थोडा वेळ शांत बसून
स्वतःच्या विचारांचे निरीक्षण करणे आणि आंतरिक एकाग्रता वाढवणे हे मानसिक
आरोग्यासाठी अत्यंत गरजेचे आहे.
·
संतुलित जीवनशैली (Work-Life Balance): खाण्यापिण्याच्या अयोग्य सवयी,
अपुरी झोप आणि अति ताण टाळून दिनचर्येत समतोल राखल्यासच शरीर आणि मन
दोन्हींची कार्यक्षमता टिकून राहते.
·
सातत्य आणि सकारात्मकता: एखादे कौशल्य शिकताना किंवा ध्येय
गाठताना मन विचलित झाले तरी खचून न जाता ‘अभ्यास‘ (सतत प्रयत्न) चालू ठेवावा. केलेल्या
प्रामाणिक प्रयत्नांचे फळ कधीही वाया जात नाही, हा विश्वास
मनात कायम जागा ठेवावा.