श्रीमद् भगवद् गीता अध्याय ८:
अक्षरब्रह्मयोग (सार आणि आशय)
१. पार्श्वभूमी आणि
अर्जुनाचे सात मूलभूत प्रश्न
सातव्या अध्यायाच्या शेवटी भगवान
श्रीकृष्णांनी ब्रह्म, अध्यात्म, कर्म, अधिभूत,
अधिदैव, अधियज्ञ आणि अंतकाळातील स्मरण या
पारिभाषिक शब्दांचा उल्लेख केला होता. त्यावरून आठव्या अध्यायाच्या सुरुवातीलाच
अर्जुन अतिशय मूलभूत असे सात प्रश्न विचारतो— “हे
पुरुषोत्तमा, ब्रह्म म्हणजे काय? अध्यात्म
म्हणजे काय? कर्म कशाला म्हणतात? अधिभूत
आणि अधिदैव कोणाला समजावे? या शरीरात अधियज्ञ कोण आणि कसा
आहे? तसेच मृत्यूच्या वेळी संयमी पुरुषांना तुमचे ज्ञान कसे
होते?” या प्रश्नांचे निरसन करताना श्रीकृष्ण विश्वाचा
विस्तार, मृत्यूचे गूढ आणि मोक्षाचा शाश्वत मार्ग उलगडून
सांगतात.
२. ब्रह्माचे स्वरूप, अंतकाळचे
चिंतन आणि गती (The Core Philosophy)
या अध्यायात भगवान श्रीकृष्ण
अध्यात्मशास्त्रातील गूढ संकल्पना अत्यंत सोप्या भाषेत मांडतात:
·
सप्त संकल्पनांचे स्पष्टीकरण: जे कधीही नष्ट होत नाही ते ‘परम अक्षर ब्रह्म‘; जीवाचा मूळ स्वभाव म्हणजेच ‘अध्यात्म‘; प्राण्यांच्या उत्पत्तीला व वाढीला कारणीभूत असणारा विसर्ग (यज्ञरूप
क्रिया) म्हणजे ‘कर्म‘; नाशवंत भौतिक
प्रकृती म्हणजे ‘अधिभूत‘; विश्वातील
चेतनाशक्ती (हिरण्यगर्भ) म्हणजे ‘अधिदैव‘; आणि प्रत्येक देहात साक्षीरूपाने वास करणारा ईश्वर स्वतःच ‘अधियज्ञ‘ आहे.
·
अंतकाळाचे स्मरण आणि निरंतर अभ्यास: मनुष्य मृत्यूच्या वेळी ज्या भावाचे
किंवा विषयाचे चिंतन करतो, त्याला पुढील जन्मात तशीच गती प्राप्त होते (“यं यं वापि स्मरन्भावं
त्यजत्यन्ते कलेवरम्“). परंतु अंतकाळचे
स्मरण हे आयुष्यभराच्या सवयीवर अवलंबून असते. म्हणूनच भगवंतांचा अत्यंत महत्त्वाचा
उपदेश आहे: “तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च“ — सर्व काळात माझे निरंतर स्मरण कर आणि आपले विहित कर्तव्य (युद्ध) पार पाड.
·
ओंकार साधना आणि योग धारणा: सर्व इंद्रियांची द्वारे बंद करून, मनाला हृदयात स्थिर करून आणि
प्राणाला मस्तकात धारण करून जो एकाक्षर अशा ‘ॐ‘ (ओंकार) मंत्राचा जप करत आणि ईश्वराचे स्मरण करत देहत्याग करतो, तो परम गतीला प्राप्त होतो.
·
सृष्टीचे चक्र आणि दोन मार्ग: ब्रह्मदेवाचा एक दिवस (हजार युगे)
उजाडला की संपूर्ण सृष्टी अव्यक्त रूपातून व्यक्त होते आणि रात्र झाली की पुन्हा
अव्यक्तात विलीन होते. या चक्रातून सुटण्यासाठी दोन मार्ग सांगितले आहेत— ‘शुक्ल गती‘ (ज्ञान व प्रकाशाचा
देवयान मार्ग, ज्यावरून गेलेला साधक पुन्हा जन्माला येत
नाही) आणि ‘कृष्ण गती‘ (सकाम कर्माचा पितृयान
मार्ग, ज्यावरून गेलेला जीव फळ भोगून पुन्हा संसारात परत
येतो). योगी पुरुष या दोन्हींचे रहस्य जाणून नित्य योगयुक्त राहतो.
३. वर्तमान काळाशी
सांगड (व्यावहारिक दृष्टिकोन)
आजच्या अनिश्चित आणि धावपळीच्या युगात आठवा
अध्याय आपल्याला जीवनाचे अंतिम ध्येय आणि वर्तमान काळातील कर्तव्यांचा समन्वय
साधायला शिकवतो:
·
‘स्मरणासह कर्तव्य‘
(Multitasking with Mindfulness):
काम करताना किंवा व्यवसाय सांभाळताना मन विचलित न होता ध्येयाशी आणि
नैतिक मूल्यांशी जोडून ठेवणे हेच “मामनुस्मर युध्य च”
या तत्त्वाचे आधुनिक रूप आहे.
·
सवयींची ताकद (The Power of Lifelong Habits): आणीबाणीच्या किंवा शेवटच्या
क्षणी माणसाची प्रतिक्रिया ही त्याने आयुष्यभर केलेल्या सरावावर अवलंबून असते.
म्हणूनच उत्तम मानसिक शांततेसाठी चांगल्या विचारांचा आणि मूल्यांचा नित्य सराव
(अभ्यास) आवश्यक आहे.
·
नश्वरतेची जाणीव आणि अनासक्ती: विश्वातील प्रत्येक गोष्ट, पद, प्रतिष्ठा
परिवर्तनशील आणि विनाशी आहे हे समजल्यास अपयशाने खचून न जाता मन संतुलित व स्थिर
ठेवणे सहज शक्य होते.