प्राथमिक तयारी – अध्याय – ५ वा

श्रीमद् भगवद् गीता अध्याय ५: कर्मसंन्यासयोग (सार आणि आशय)

१. पार्श्वभूमी आणि संन्यास विरुद्ध कर्मयोग

चौथ्या अध्यायाच्या शेवटी भगवान श्रीकृष्णांनी ज्ञानाने संशय सोडून कर्मासाठी उभे राहण्यास सांगितले, तर त्याच वेळी ज्ञानकर्मसंन्यासाचीही महती गायली. यामुळे अर्जुनाच्या मनात पुन्हा द्वंद्व निर्माण होते. अर्जुन विचारतो, “हे कृष्णा, तुम्ही एका बाजूला कर्मांचा संन्यास (त्याग) करायला सांगता आणि दुसऱ्या बाजूला कर्मयोगाची (कर्म करण्याची) प्रशंसा करता; तर या दोघांपैकी माझ्या हिताचा निश्चित मार्ग कोणता?” या प्रश्नावर श्रीकृष्ण स्पष्ट करतात की संन्यास (ज्ञानमार्ग) आणि कर्मयोग (निष्काम कर्म) हे दोन्ही मोक्ष देणारेच आहेत, परंतु सामान्य माणसासाठी कर्मसंन्यासापेक्षा ‘कर्मयोग‘ आचरणात आणायला अधिक सुलभ आणि श्रेष्ठ आहे.

२. सांख्य आणि कर्मयोगाचे ऐक्य (The Core Philosophy)

या अध्यायात भगवान श्रीकृष्ण बाह्य संन्यास आणि आंतरिक निष्कामता यांतील सूक्ष्म भेद स्पष्ट करतात:

·        संन्यास आणि कर्माचे अद्वैत: सांख्य (ज्ञान) आणि योग (कर्म) यांना अज्ञानी लोक वेगळे मानतात. परंतु ज्ञानी मनुष्य जाणतो की, या दोघांचे अंतिम ध्येय एकच आहे (“एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति“). कर्माचा आधार घेतल्याशिवाय केवळ संन्यास स्वीकारणे अत्यंत कठीण असते.

·        पद्मपत्रमिवाम्भसा (कमळपत्राचे उदाहरण): जो मनुष्य सर्व कर्मे ईश्वराला अर्पण करून, फळाची आसक्ती सोडून आचरण करतो, त्याला पाप किंवा बंधने शिवत नाहीत; ज्याप्रमाणे पाण्यामध्ये असूनही कमळाच्या पानाला पाण्याचा एक थेंबही चिकटत नाही (“लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा“).

·        समदृष्टी आणि ब्रह्मनिर्वाण: आत्मज्ञानी पुरुष विद्या आणि विनयसंपन्न ब्राह्मण, गाय, हत्ती, कुत्रा किंवा चांडाल या सर्वांकडे समान दृष्टीने (आत्मरूपाने) पाहतो (“पण्डिताः समदर्शिनः“). अशी समबुद्धी असणारा मनुष्य जिवंतपणीच संसारावर विजय मिळवून शांत अशा ‘ब्रह्मनिर्वाण‘ स्थितीला प्राप्त होतो.

·        काम-क्रोधावर विजय: सुख आणि दुःखाचे मूळ बाह्य विषयांमध्ये नसून आत्म्यामध्ये आहे. इंद्रियांच्या भोगातून मिळणारे सुख हे दुःखाला जन्म देणारे आणि विनाशी असते. त्यामुळे शरीरात प्राण असेपर्यंत जो काम आणि क्रोधाच्या वेगावर नियंत्रण मिळवतो, तोच खरा सुखी आणि खरा योगी ठरतो.

३. वर्तमान काळाशी सांगड (व्यावहारिक दृष्टिकोन)

आजच्या धकाधकीच्या आणि भौतिकवादी युगात पाचवा अध्याय आपल्याला कामाच्या व्यापातून मुक्ती न घेता, व्यापात राहूनही मानसिक शांती कशी मिळवावी हे शिकवतो:

·        कामाचा त्याग नव्हे, तर आसक्तीचा त्याग: जबाबदाऱ्यांपासून पळून जाणे म्हणजे अध्यात्म नव्हे. कर्तव्ये प्रामाणिकपणे पार पाडताना यशापयशाचा अवाजवी ताण न घेणे हीच खरी जीवनकला आहे.

·        सर्वसमावेशक दृष्टी (Inclusivity): बाह्य पद, प्रतिष्ठा किंवा भेदभाव बाजूला ठेवून प्रत्येक सहकाऱ्याला व व्यक्तीला समान न्यायाने व आदराने वागवण्याची शिकवण हा अध्याय देतो.