अथ प्रथमोऽध्यायः – श्लोक – २ रा

सञ्जयः =

१. मूळ माहिती (Basic Morphological Analysis)

• प्रातिपदिक (Base Word): सञ्जय
• अन्त (Ending): अकारान्त (शब्दाच्या शेवटी ‘अ‘ स्वर आहे)
• लिंग (Gender): पुल्लिङ्ग (Masculine)
• विभक्ति (Case): प्रथमा विभक्ति (Nominative Case)
• वचन (Number): एकवचन (Singular)

२. समास विश्लेषण (Compound Analysis)

‘सञ्जय‘ हा शब्द एक सामासिक शब्द आहे. तो सम् आणि जय या दोन शब्दांनी मिळून बनला आहे.

• सम् = चांगल्या प्रकारे / पूर्णपणे (हा एक उपसर्ग किंवा ‘प्रादि‘ आहे).
• जय = विजय (हे ‘जि‘ धातूला ‘अच्‘ प्रत्यय लावून बनलेले कृदन्त/धातुसाधित आहे).

समासाचा प्रकार = प्रादि तत्पुरुष समास (किंवा गति समास)

• विग्रह (Dissolution): सम्यक् जयति इति सञ्जयः । (जो पूर्णपणे विजय मिळवतो तो).
• पाणिनीय सूत्र: ‘कुगतिप्रादयः‘ (२.२.१८)
• अर्थ: या सूत्रानुसार ‘सम्‘ सारख्या प्रादीचा (उपसर्गाचा) समर्थ सुबन्त किंवा कृदन्त शब्दासोबत (जसे ‘जय‘) नित्य समास होतो.

३. रूपसिद्धी (Grammatical Derivation of ‘सञ्जयः‘)

‘सञ्जय‘ या मूळ प्रातिपदिकापासून ‘सञ्जयः‘ हे प्रथमा विभक्ती एकवचनाचे रूप कसे तयार होते, याची पाणिनीच्या सूत्रांनुसार प्रक्रिया (Step-by-step derivation) खालीलप्रमाणे आहे:

पायरी १: प्रातिपदिक संज्ञा प्राप्त होणे

• सूत्र: ‘कृत्तद्धितसमासाश्च‘ (१.२.४६)
• स्पष्टीकरण: हा एक सामासिक शब्द असल्यामुळे या सूत्रानुसार ‘सञ्जय‘ या शब्दाला ‘प्रातिपदिक‘ (Base) ही संज्ञा प्राप्त होते.

पायरी २: विभक्ती प्रत्यय लावणे

• सूत्र: ‘स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्…‘ (४.१.२)
• स्पष्टीकरण: प्रातिपदिकाच्या पुढे विभक्तीचे प्रत्यय लागतात. आपल्याला प्रथमा विभक्ती, एकवचनाचे रूप हवे आहे, त्यामुळे या सूत्रानुसार ‘सुँ‘ (सु) हा प्रत्यय लागतो.
• स्थिति: सञ्जय + सुँ

पायरी ३: इत् संज्ञा आणि लोप

• सूत्र: ‘उपदेशेऽजनुनासिक इत्‘ (१.३.२) आणि ‘तस्य लोपः‘ (१.३.९)
• स्पष्टीकरण: ‘सुँ‘ या प्रत्ययातील ‘उँ‘ हा अनुनासिक स्वर आहे. व्याकरणाच्या प्रक्रियेत अशा स्वराला ‘इत्‘ संज्ञा मिळते आणि त्याचा लोप (तो गाळला जातो) होतो. त्यामुळे फक्त ‘स्‘ शिल्लक राहतो.
• स्थिति: सञ्जय + स्

पायरी ४: सकाराचा ‘रु‘ आदेश (रुत्व)

• सूत्र: ‘ससजुषो रुः‘ (८.२.६६)
• स्पष्टीकरण: जेव्हा एखाद्या पदाच्या शेवटी ‘स्‘ असतो, तेव्हा त्या ‘स्‘ च्या जागी ‘रु‘ हा आदेश होतो.
• स्थिति: सञ्जय + रु

पायरी ५: ‘रु‘ मधील उकाराचा लोप

• सूत्र: पुन्हा ‘उपदेशेऽजनुनासिक इत्‘ (१.३.२) आणि ‘तस्य लोपः‘ (१.३.९)
• स्पष्टीकरण: ‘रु‘ मधील ‘उ‘ ची इत् संज्ञा होऊन त्याचा लोप होतो आणि फक्त ‘र्‘ (हलन्त र्) शिल्लक राहतो.
• स्थिति: सञ्जय + र्

पायरी ६: ‘र्‘ चे विसर्गात रूपांतर (विसर्गसंधी)

• सूत्र: ‘खरवसानयोर्विसर्जनीयः‘ (८.३.१५)
• स्पष्टीकरण: जर ‘र्‘ च्या पुढे कोणताही वर्ण नसेल (म्हणजेच अवसान/वाक्याचा शेवट असेल) किंवा ‘खर्‘ प्रत्याहारातील वर्ण असेल, तर त्या ‘र्‘ चा विसर्ग ( ः ) होतो. येथे ‘र्‘ च्या पुढे काहीही नाही, त्यामुळे र् चा विसर्ग होतो.
• अंतिम स्थिति: सञ्जयः

अशा प्रकारे, व्याकरणाच्या अत्यंत काटेकोर आणि वैज्ञानिक प्रक्रियेतून ‘सञ्जय‘ या सामासिक प्रातिपदिकाचे प्रथमा एकवचनात ‘सञ्जयः‘ हे रूप सिद्ध होते.

उवाच =

१. मूळ माहिती (Basic Morphological Analysis)

• मूळ धातू (Root): वच् (vac)
• अर्थ (Meaning of Root): परिभाषणे (बोलणे, सांगणे – To speak)
• गण (Conjugational Class): अदादिगण (२ रा गण)
• पद (Pada): परस्मैपदी (Parasmaipadī)
• लकार (Tense/Mood): लिट् लकार (परोक्ष भूतकाळ – Perfect Tense)

(हा काळ अशा घटनांसाठी वापरतात ज्या डोळ्यांदेखत घडलेल्या नाहीत आणि खूप प्राचीन आहेत. उदा. रामायण, महाभारतातील कथा सांगताना ‘उवाच‘ खूपदा येते).

• पुरुष (Person): प्रथम पुरुष (Third Person)
• वचन (Number): एकवचन (Singular)

२. विकरणाविषयी स्पष्टीकरण (Explanation of Vikaraṇa)

• ‘वच्‘ धातू हा अदादिगणाचा असल्यामुळे वर्तमानकाळात (लट् लकार) ‘शप्‘ विकरणाचा लोप होतो.
• परंतु ‘उवाच‘ हे रूप ‘लिट्‘ लकाराचे आहे. पाणिनीय व्याकरणात ‘लिट्‘ प्रत्यय हे ‘आर्धधातुक‘ (Ardhadhatuka) मानले जातात (‘लिट् च‘ ३.४.११५ या सूत्रानुसार).
• सार्वधातुक विकरणे (जसे की शप्, श्यन्, श्नु इत्यादी) केवळ ‘सार्वधातुक‘ प्रत्यय पुढे असतानाच लागतात. त्यामुळे ‘उवाच‘ या रूपात कोणतेही विकरण (Infix) लागत नाही. धातूला थेट प्रत्यय लागून द्वित्व (reduplication) प्रक्रियेने हे रूप तयार होते.

३. रूपसिद्धी (Grammatical Derivation of ‘उवाच‘)

‘वच्‘ या मूळ धातूपासून ‘उवाच‘ हे रूप कसे सिद्ध होते, याची पाणिनीच्या सूत्रांनुसार अत्यंत शास्त्रशुद्ध पायरी-दर-पायरी (Step-by-step) प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे:

पायरी १: ‘लिट्‘ लकाराची योजना

• सूत्र: ‘परोक्षे लिट्‘ (३.२.११५)
• स्पष्टीकरण: डोळ्यांदेखत न घडलेल्या आणि फार जुन्या (अनद्यतन) भूतकाळातील क्रियेचा बोध करण्यासाठी धातूच्या पुढे ‘लिट्‘ लकार येतो.
• स्थिति: वच् + लिट्

पायरी २: प्रथम पुरुष एकवचनाचा प्रत्यय आणि ‘णल्‘ आदेश

• सूत्र: ‘तिप्तस्झिसिप्थस्थ…‘ (३.४.७८) आणि ‘परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुसणल्वमाः‘ (३.४.८२)
• स्पष्टीकरण: प्रथम पुरुष एकवचनाचा मूळ प्रत्यय ‘तिप्‘ आहे. परंतु लिट् लकारात ‘तिप्‘ च्या जागी ‘णल्‘ हा आदेश होतो. ‘णल्‘ मधील ‘ण्‘ आणि ‘ल्‘ हे इत्-संज्ञक (लोप पावणारे) असल्याने फक्त ‘अ‘ शिल्लक राहतो.
• स्थिति: वच् + अ (णल्)

पायरी ३: धातूचे द्वित्व (Reduplication)

• सूत्र: ‘लिटि धातोरनभ्यासस्य‘ (६.१.८)
• स्पष्टीकरण: ‘लिट्‘ लकाराचा प्रत्यय पुढे असताना धातूची द्विरुक्ती (दोनदा उच्चार/duplication) होते.
• स्थिति: वच् + वच् + अ

पायरी ४: ‘अभ्यास‘ संज्ञा आणि व्यंजनाचा लोप

• सूत्र: ‘पूर्वेऽभ्यासः‘ (६.१.४) आणि ‘हलादिः शेषः‘ (७.४.६०)
• स्पष्टीकरण: द्विरुक्तीमध्ये जो पहिला ‘वच्‘ आहे, त्याला ‘अभ्यास‘ (Abhyasa) म्हणतात. ‘हलादिः शेषः‘ सूत्रानुसार अभ्यासातील फक्त पहिले व्यंजन (व्) आणि स्वर (अ) उरतो, शेवटच्या व्यंजनाचा (च्) लोप होतो.
• स्थिति: व + वच् + अ

पायरी ५: अभ्यासाचे संप्रसारण (Samprasarana – ‘व्‘ चा ‘उ‘ होणे)

• सूत्र: ‘लिट्यभ्यासस्योभयेषाम्‘ (६.१.१७) आणि ‘सम्प्रसारणाच्च‘ (६.१.१०८)
• स्पष्टीकरण: पाणिनीच्या नियमानुसार लिट् लकारात वच्, यज् इत्यादी धातूंच्या ‘अभ्यासाला‘ संप्रसारण होते. संप्रसारण म्हणजे ‘व्‘ च्या जागी ‘उ‘ हा स्वर येणे. (‘व‘ मधील ‘व्‘ चा ‘उ‘ होतो आणि पुढील ‘अ‘ चा लोप होतो).
• स्थिति: उ + वच् + अ

पायरी ६: उपधेची वृद्धी (Vṛddhi of the penultimate vowel)

• सूत्र: ‘अत उपधायाः‘ (७.२.११६)
• स्पष्टीकरण: ‘णल्‘ प्रत्ययातील ‘ण्‘ ची इत् संज्ञा झाल्यामुळे तो प्रत्यय ‘णित्‘ आहे. जेव्हा ‘णित्‘ प्रत्यय पुढे असतो, तेव्हा धातूच्या उपधेत (शेवटच्या वर्णाच्या आधीच्या ऱ्हस्व स्वरात – इथे ‘वच्‘ मधील ‘अ‘) ‘वृद्धी‘ होते. म्हणजेच ‘अ‘ चा ‘आ‘ होतो. (वच् –> वाच्).
• स्थिति: उ + वाच् + अ

पायरी ७: वर्णांचे संमेलन (अंतिम जोडणी)

• शेवटी उ + वाच् + अ हे सर्व वर्ण एकमेकांत मिसळून ‘उवाच‘ हे रूप तयार होते.
• अंतिम स्थिति: उवाच (अर्थ: तो/ती म्हणाला/म्हणाली – He/She said).

अशा प्रकारे अष्टाध्यायीच्या सूत्रांच्या एका परिपूर्ण आणि सुंदर साखळीतून ‘उवाच‘ या सुप्रसिद्ध क्रियापदाची निर्मिती होते.

दृष्ट्वा =

‘दृष्ट्वा‘ हे नाम (प्रातिपदिक) नसून ते एक ‘अव्यय‘ (Indeclinable) आहे. संस्कृत व्याकरणात जे शब्द कोणत्याही लिंग, वचन किंवा विभक्तीनुसार बदलत नाहीत, त्यांना ‘अव्यय‘ म्हणतात (सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु…). त्यामुळे ‘दृष्ट्वा‘ या शब्दाला अकारान्त/उकारान्त, लिंग, वचन किंवा विभक्ती लागू होत नाही. तसेच हा सामासिक शब्द (समास) नसून हा एका धातूपासून तयार झालेला कृदन्त (Kridanta) शब्द आहे.

याची पाणिनीय सूत्रांनुसार अत्यंत काटेकोर प्रकिया खालीलप्रमाणे आहे.

१. मूळ माहिती (Basic Morphological Analysis)

• मूळ धातू (Root): दृशिर् (दृश्)
• अर्थ: प्रेक्षणे (पाहणे – To see)
• गण: भ्वादिगण (१ ला गण)
• पद: परस्मैपदी
• प्रत्यय (Suffix): क्त्वा (पूर्वकालवाचक धातूसाधित अव्यय)
• पदप्रकार (Word Type): कृदन्त अव्यय (Gerund)
• अर्थ (Meaning): पाहून (Having seen)

२. रूपसिद्धी (Grammatical Derivation of ‘दृष्ट्वा‘)

‘दृश्‘ या मूळ धातूपासून ‘दृष्ट्वा‘ हे अव्यय कसे तयार होते, याची पाणिनीच्या सूत्रांनुसार पायरी-दर-पायरी (Step-by-step) प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे:

पायरी १: ‘क्त्वा‘ प्रत्ययाची योजना

• सूत्र: ‘समानकर्तृकयोः पूर्वकाले‘ (३.४.२१)
• स्पष्टीकरण: जेव्हा एकाच कर्त्याने दोन क्रिया केल्या असतील, तेव्हा आधी घडलेल्या (पूर्वकालवाचक) क्रियेचा बोध करणाऱ्या धातूला ‘क्त्वा‘ हा प्रत्यय लागतो. (उदा. राम रावणं दृष्ट्वा बाणं मुञ्चति – राम रावणाला पाहून बाण सोडतो).
• स्थिति: दृश् + क्त्वा

पायरी २: ‘क्‘ ची इत् संज्ञा आणि लोप

• सूत्र: ‘लशक्वतद्धिते‘ (१.३.८) आणि ‘तस्य लोपः‘ (१.३.९)
• स्पष्टीकरण: ‘क्त्वा‘ प्रत्ययाच्या सुरुवातीला असलेल्या ‘क्‘ (क-वर्ग) या व्यंजनाला ‘लशक्वतद्धिते‘ या सूत्राने ‘इत्‘ संज्ञा मिळते व त्याचा लोप होतो. केवळ ‘त्वा‘ शिल्लक राहतो. (हा ‘क्‘ प्रत्यय कित् असल्यामुळे ‘क्ङ्गिति च‘ या सूत्राने धातूतील स्वराची गुण/वृद्धी होत नाही, ‘ऋ‘ तसाच राहतो).
• स्थिति: दृश् + त्वा

पायरी ३: शकाराचा षकार होणे (षत्व विधान)

• सूत्र: ‘व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः‘ (८.२.३६)
• स्पष्टीकरण: या सूत्रानुसार ‘दृश्‘ मधील ‘श्‘ च्या पुढे झल् प्रत्याहारातील वर्ण (इथे ‘त्‘) आल्यास, ‘श्‘ या तालव्य व्यंजनाच्या जागी ‘ष्‘ (मूर्धन्य व्यंजन) हा आदेश होतो.
• स्थिति: दृष् + त्वा

पायरी ४: तकाराचा टकार होणे (ष्टुत्व संधी)

• सूत्र: ‘ष्टुना ष्टुः‘ (८.४.४१)
• स्पष्टीकरण: जेव्हा ‘स्‘ किंवा ‘त्-वर्गातील‘ व्यंजनाच्या पुढे/मागे ‘ष्‘ किंवा ‘ट्-वर्गातील‘ व्यंजन येते, तेव्हा ‘त्-वर्गा‘चे रूपांतर ‘ट्-वर्गा‘त होते. इथे ‘ष्‘ च्या पुढे ‘त्वा‘ मधील ‘त्‘ आला आहे, त्यामुळे ‘त्‘ च्या जागी ‘ट्‘ होतो. (त –> ट).
• स्थिति: दृष् + ट्वा = दृष्ट्वा.

अंतिम जोडणी:

दृष् आणि ट्वा एकत्र जोडले जाऊन ‘दृष्ट्वा‘ हे रूप सिद्ध होते.

३. लिंग, विभक्ती, वचन आणि समास याबद्दलचा खुलासा

• अव्यय संज्ञा: ‘क्त्वातोसुन्कसुन्‘ (१.१.४०) या सूत्रानुसार ‘क्त्वा‘ प्रत्यय लागून तयार झालेले शब्द ‘अव्यय‘ ठरतात.
• विभक्ति आणि वचन का नाही?: ‘अव्ययादाप्सुपः‘ (२.४.८२) या सूत्रानुसार अव्ययांच्या पुढे येणाऱ्या सर्व सुप्-प्रत्ययांचा (विभक्ति आणि वचनांच्या प्रत्ययांचा) पूर्णपणे लोप होतो. त्यामुळे त्यांची विभक्तीची रूपे चालत नाहीत.
• समास का नाही?: समासासाठी किमान दोन वेगवेगळी समर्थ पदे (शब्दांची रूपे) एकत्र येणे गरजेचे असते (उदा. राम + कृष्ण = रामकृष्ण). इथे ‘दृश्‘ हा धातू आहे आणि ‘क्त्वा‘ हा प्रत्यय आहे. धातू आणि प्रत्यय एकत्र येऊन ‘कृदन्त‘ (प्राथमिक शब्द) तयार होतो, समास नाही.

अशा प्रकारे अत्यंत तर्कशुद्ध नियमांतून ‘दृष्ट्वा‘ या पूर्वकालवाचक अव्ययाची निर्मिती होते.

तु =

पाणिनीय व्याकरणाच्या दृष्टिकोनातून ‘अव्यय‘ आणि विशेषतः ‘तु‘ या अव्ययाचे विश्लेषण करणे अत्यंत महत्त्वपूर्ण आहे. सर्वात आधी आपण ‘अव्यय‘ म्हणजे काय हे समजून घेऊ आणि नंतर ‘तु‘ या शब्दाचे सखोल विश्लेषण करू.

१. अव्यय म्हणजे काय? (What is an Avyaya?)

संस्कृतमध्ये शब्दांचे प्रामुख्याने दोन प्रकार पडतात: ‘व्यय‘ (ज्यांच्या रूपात बदल होतो, उदा. रामः, रामौ, रामाः) आणि ‘अव्यय‘ (ज्यांच्या रूपात कधीही बदल होत नाही).

अव्ययाची व्याख्या:

ज्या शब्दांच्या रूपात लिंग, वचन आणि विभक्तीनुसार कोणताही बदल होत नाही, ते शब्द जसेच्या तसे राहतात, त्यांना ‘अव्यय‘ (Indeclinable) असे म्हणतात.

याविषयी एक प्रसिद्ध श्लोक आहे: सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु । वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम् ॥

अर्थ: जे तिन्ही लिंगांमध्ये (पुल्लिंग, स्त्रीलिंग, नपुंसकलिंग), सर्व विभक्तींमध्ये (प्रथमा ते सप्तमी) आणि सर्व वचनांमध्ये (एकवचन, द्विवचन, बहुवचन) समान राहते, ज्याचा ‘व्यय‘ (ऱ्हास/बदल) होत नाही, त्याला ‘अव्यय‘ म्हणतात.

२. अव्ययासंबंधी महत्त्वाची पाणिनीय सूत्रे

पाणिनीच्या अष्टाध्यायीमध्ये अव्यय ठरवण्यासाठी आणि त्यांच्या प्रक्रियेसाठी काही प्रमुख सूत्रे दिली आहेत:

१. स्वरादिनिपातमव्ययम् (१.१.३७)

• अर्थ: ‘स्वर्‘ इत्यादी शब्द (स्वरादि गण) आणि ‘निपात‘ या शब्दांना ‘अव्यय‘ ही संज्ञा प्राप्त होते.

२. चादयोऽसत्त्वे (१.४.५७)

• अर्थ: जेव्हा ‘च‘, ‘वा‘, ‘तु‘, ‘एव‘ इत्यादी (चादि गण) शब्द एखाद्या ‘सत्त्व‘ (द्रव्य किंवा वस्तू) चा बोध करत नाहीत, तेव्हा त्यांना ‘निपात‘ असे म्हणतात. (आणि वर पाहिल्याप्रमाणे निपात हे अव्यय असतात).

३. तद्धितश्चासर्वविभक्तिः (१.१.३८)

• अर्थ: ज्या तद्धित प्रत्ययांची रूपे सर्व विभक्तींमध्ये चालत नाहीत (उदा. ‘तसिल्‘ प्रत्यय लागून बनलेले ‘अततः‘, ‘कुतः‘ इत्यादी शब्द), त्यांनाही अव्यय म्हणतात.

४. कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६)

• अर्थ: कृदन्त, तद्धितान्त आणि समास यांना प्रातिपदिक संज्ञा मिळते. अव्यये ही देखील प्रातिपदिके मानली जातात.

५. अव्ययादाप्सुपः (२.४.८२) – (सर्वात महत्त्वाचे सूत्र)

• अर्थ: अव्ययांच्या पुढे येणाऱ्या ‘आप्‘ (स्त्रीलिंगी प्रत्यय) आणि ‘सुप्‘ (विभक्तीचे २१ प्रत्यय) यांचा पूर्णपणे लोप (गायब) होतो. म्हणूनच अव्ययांची ‘राम‘ किंवा ‘माला‘ सारखी रूपे चालत नाहीत.

३. ‘तु‘ या अव्ययाचे सखोल विश्लेषण: आता आपण ‘तु‘ (Tu) या शब्दाकडे वळूया.

अ) मूळ व्याकरणिक ओळख (Grammatical Profile)

• शब्द: तु
• प्रकार: निपात à अव्यय
• गण: चादि गण (च, वा, ह, अह, एव… या गटातील एक शब्द).
• लिंग, वचन, विभक्ती: लागू होत नाही (अव्यय असल्यामुळे).

ब) ‘तु‘ चे विविध अर्थ आणि उपयोग (Meanings)

‘तु‘ या अव्ययाचा वापर वाक्यात प्रामुख्याने खालील अर्थांनी होतो:

1.        भेद किंवा विरोध दर्शवणे (But / On the other hand): जेव्हा दोन गोष्टींमधील फरक किंवा विरोध दाखवायचा असतो.

o   उदा: रामः गच्छति, श्यामः तु पठति। (राम जातो, पण श्याम अभ्यास करतो.)

2.        निश्चय किंवा अवधारण (Indeed / Surely):

एखाद्या गोष्टीवर जोर देण्यासाठी.

o   उदा: सः तु मूर्खः एव। (तो तर मूर्खच आहे.)

3.        पादपूरणार्थ (Expletive / Filler):

संस्कृत श्लोकांमध्ये (काव्यात) वृत्ताची किंवा छंदाची अक्षरसंख्या पूर्ण करण्यासाठी ‘तु‘ चा वापर केवळ ‘फिलर‘ म्हणून केला जातो. तिथे त्याचा विशेष अर्थ नसतो.

क) रूपसिद्धी (Derivation of ‘तु‘)

पाणिनीय प्रक्रियेनुसार ‘तु‘ शब्दाची सिद्धी खालीलप्रमाणे होते:

१. निपात आणि अव्यय संज्ञा:

‘तु‘ हा शब्द ‘चादि‘ गणात येतो. ‘चादयोऽसत्त्वे‘ (१.४.५७) या सूत्राने त्याला ‘निपात‘ संज्ञा मिळते. त्यानंतर ‘स्वरादिनिपातमव्ययम्‘ (१.१.३७) या सूत्राने निपात असल्यामुळे त्याला ‘अव्यय‘ संज्ञा मिळते.

२. प्रातिपदिक संज्ञा आणि विभक्ति प्रत्यय:

हे एक अर्थपूर्ण पद असल्यामुळे त्याला प्रातिपदिक संज्ञा मिळते. त्यानंतर प्रथमा विभक्ति, एकवचनाचा प्रत्यय लावला जातो.

• स्थिति: तु + सुँ (‘स्वौजसमौट्…‘ सूत्रानुसार)

३. प्रत्ययाचा लोप:

येथे ‘अव्ययादाप्सुपः‘ (२.४.८२) हे महत्त्वाचे सूत्र लागू होते. ‘तु‘ हे अव्यय असल्यामुळे, त्याच्यापुढे आलेल्या ‘सुँ‘ या विभक्ती प्रत्ययाचा संपूर्ण लोप होतो.

• अंतिम स्थिति: तु

(विभक्ती प्रत्यय लागून तो गाळला गेल्यामुळे ‘तु‘ ला ‘पद‘ (सुप्तिङन्तं पदम्) ही संज्ञा मिळते आणि ते वाक्यात वापरण्यासाठी योग्य ठरते, पण त्याचे रूप मात्र बदलत नाही).

निष्कर्ष: ‘तु‘ हे एक चादि गणातील निपात-अव्यय आहे, जे प्रामुख्याने वाक्यात ‘पण‘, ‘परंतु‘, किंवा ‘तर‘ असा भेद/निश्चय दर्शवण्यासाठी वापरले जाते आणि ‘अव्ययादाप्सुपः‘ सूत्रामुळे ते कायम आपल्या मूळ ‘तु‘ याच रूपात राहते.

पाण्डवानीकम् =

गीतेमधील मूळ आणि शुद्ध सामासिक शब्द ‘पाण्डवानीकम्‘ असा आहे, जो ‘पाण्डव + अनीकम्‘ असा दीर्घ संधी होऊन बनतो.

पाण्डवानीकम् =

१. मूळ माहिती (Basic Morphological Analysis)

• प्रातिपदिक (Base Word): पाण्डवानीक
• अन्त (Ending): अकारान्त (शब्दाच्या शेवटी ‘अ‘ स्वर आहे)
• लिंग (Gender): नपुंसकलिङ्ग (Neuter) – कारण ‘अनीक‘ (सेना) हा शब्द नपुंसकलिंगी आहे.
• विभक्ति (Case): द्वितीया विभक्ति (Accusative Case). गीतेच्या श्लोकात ‘सेनेला पाहून‘ असा अर्थ असल्याने येथे ‘कर्म‘ म्हणून द्वितीया विभक्ति आहे. (हा शब्द प्रथमा विभक्तितही असाच दिसतो, पण संदर्भानुसार ही द्वितीया आहे).
• वचन (Number): एकवचन (Singular)

२. समास विश्लेषण (Compound Analysis)

‘पाण्डवानीकम्‘ हा शब्द एक सामासिक शब्द आहे. तो ‘पाण्डव‘ आणि ‘अनीक‘ या दोन शब्दांनी मिळून बनला आहे.

• पाण्डव: पांडूचे पुत्र (तद्धितान्त शब्द).
• अनीक: सेना किंवा सैन्य.

समासाचा प्रकार: षष्ठी तत्पुरुष समास

• विग्रह (Dissolution): पाण्डवानाम् अनीकम् इति पाण्डवानीकम् । (पांडवांची सेना).
• पाणिनीय सूत्र: ‘षष्ठी‘ (२.२.८)
• अर्थ: या सूत्रानुसार षष्ठी विभक्तीत असलेल्या पदाचा (पाण्डवानाम्) समर्थ सुबन्त पदाशी (अनीक) समास होतो.
• समासातील संधी: समास झाल्यावर दोन्ही पदांमधील विभक्ती प्रत्ययांचा लोप होतो आणि ‘पाण्डव + अनीक‘ उरते. येथे ‘अकः सवर्णे दीर्घः‘ (६.१.१०१) या सूत्राने ‘अ + अ = आ‘ अशी ‘दीर्घ स्वरसंधी‘ होऊन ‘पाण्डवानीक‘ हे मूळ प्रातिपदिक तयार होते.

३. रूपसिद्धी (Grammatical Derivation of ‘पाण्डवानीकम्‘)

‘पाण्डवानीक‘ या नपुंसकलिंगी प्रातिपदिकापासून ‘पाण्डवानीकम्‘ हे द्वितीया विभक्ति एकवचनाचे रूप कसे तयार होते, याची पाणिनीच्या सूत्रांनुसार प्रक्रिया (Step-by-step derivation) खालीलप्रमाणे आहे:

पायरी १: प्रातिपदिक संज्ञा प्राप्त होणे

• सूत्र: ‘कृत्तद्धितसमासाश्च‘ (१.२.४६)
• स्पष्टीकरण: हा एक सामासिक शब्द असल्यामुळे या सूत्रानुसार ‘पाण्डवानीक‘ या संपूर्ण शब्दाला ‘प्रातिपदिक‘ (Base) ही संज्ञा प्राप्त होते.

पायरी २: विभक्ती प्रत्यय लावणे

• सूत्र: ‘स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्…‘ (४.१.२)
• स्पष्टीकरण: प्रातिपदिकाच्या पुढे विभक्तीचे प्रत्यय लागतात. वाक्यात हे ‘कर्म‘ (Object) असल्याने द्वितीया विभक्ती, एकवचनाचा प्रत्यय म्हणून या सूत्रानुसार ‘अम्‘ हा प्रत्यय लावला जातो.
• स्थिति: पाण्डवानीक + अम्

पायरी ३: पूर्वरूप एकादेश (स्वरांचे एकत्रीकरण)

• सूत्र: ‘अमि पूर्वः‘ (६.१.१०७)
• स्पष्टीकरण: या अत्यंत महत्त्वाच्या सूत्रानुसार, जेव्हा ‘अक्‘ प्रत्याहारातील वर्ण (अ, इ, उ, ऋ, ऌ) याच्या पुढे ‘अम्‘ प्रत्ययातील ‘अ‘ येतो, तेव्हा त्या दोन्ही स्वरांच्या जागी आधीचा स्वर म्हणजेच ‘पूर्वरूप‘ (आधी जे असेल तेच) राहतो.
• येथे ‘पाण्डवानीक‘ मधील शेवटचा ‘अ‘ आणि ‘अम्‘ मधील ‘अ‘ एकत्र येऊन त्यांचा केवळ एकच ‘अ‘ राहतो. (म्हणजेच अ + अ = अ).
• अंतिम स्थिति: पाण्डवानीकम्

(नोंद: जर हा शब्द प्रथमा विभक्ती एकवचनात असता, तर ‘सुँ‘ प्रत्यय लागून ‘अतोऽम्‘ (७.१.२४) या सूत्राने ‘सुँ‘ च्या जागी ‘अम्‘ आदेश झाला असता आणि त्यानंतर पुन्हा ‘अमि पूर्वः‘ लागून हेच रूप तयार झाले असते).

अशा प्रकारे, पाणिनीय व्याकरणाच्या शास्त्रशुद्ध प्रक्रियेतून ‘पाण्डवानीकम्‘ हे नपुंसकलिंगी, द्वितीया विभक्ति एकवचनाचे रूप सिद्ध होते.

व्यूढम् =

१. मूळ माहिती (Basic Morphological Analysis)

• मूळ शब्द (प्रातिपदिक): व्यूढ (vyūḍha)
• अन्त (Ending): अकारान्त (शब्दाच्या शेवटी ‘अ‘ स्वर आहे).
• विशेषण-विशेष्य भाव: हे एक ‘कर्मणि भूतकालवाचक धातुसाधित विशेषण‘ (Past Passive Participle) आहे. गीतेत हे ‘अनीकम्‘ (सेना) या शब्दाचे विशेषण म्हणून आले आहे.
• लिंग (Gender): नपुंसकलिङ्ग (Neuter) – कारण त्याचे विशेष्य ‘अनीकम्‘ हे नपुंसकलिंगी आहे.
• विभक्ति (Case): द्वितीया विभक्ति (Accusative Case). (कर्माने व्यापलेले असल्यामुळे द्वितीया).
• वचन (Number): एकवचन (Singular).

२. समास विश्लेषण (Compound Analysis)

‘व्यूढ‘ हा शब्द उपसर्ग आणि धातू यांच्या संयोगातून बनलेला एक सामासिक शब्द आहे.

• पदे: ‘वि‘ (उपसर्ग) + ‘ऊढ‘ (कृदन्त पद).
• समासाचा प्रकार: प्रादि तत्पुरुष समास (किंवा गति समास).
• विग्रह: विशेषेण ऊढम् इति व्यूढम् । (विशिष्ट प्रकारे किंवा व्यूहरचनेत उभे केलेले).
• पाणिनीय सूत्र: ‘कुगतिप्रादयः‘ (२.२.१८)
• स्पष्टीकरण: या सूत्रानुसार ‘वि‘ सारख्या प्रादीचा (उपसर्गाचा) ‘ऊढ‘ सारख्या समर्थ सुबन्त/कृदन्त शब्दासोबत नित्य समास होतो.

३. ‘व्यूढ‘ प्रातिपदिकाची निर्मिती (Derivation of the Base Word)

‘वि + वह्‘ या मूळ धातूपासून ‘व्यूढ‘ हा शब्द कसा बनतो, ही पाणिनीय व्याकरणातील अत्यंत रंजक आणि प्रगत प्रक्रिया आहे.

• धातू: वह् (प्रापणे – वाहून नेणे / विशिष्ट जागी नेऊन ठेवणे, भ्वादिगण).
• प्रत्यय: ‘क्त‘ (हा ‘निष्ठा‘ प्रत्यय असून भूतकाळाचा अर्थ दर्शवतो – सूत्र: ‘निष्ठा‘ ३.२.१०२).

प्रक्रिया (Step-by-step):

१. वह् + क्त : ‘क्त‘ प्रत्ययातील ‘क्‘ चा लोप होऊन ‘त‘ उरतो.

२. उ + अ + ह् + त : ‘वचिस्वपियजादीनां किति‘ (६.१.१५) या सूत्रानुसार ‘वह्‘ मधील ‘व्‘ ला संप्रसारण होते (म्हणजेच ‘व्‘ च्या जागी ‘उ‘ हा स्वर येतो).

३. उह् + त : ‘सम्प्रसारणाच्च‘ (६.१.१०८) या सूत्राने संप्रसारण ‘उ‘ च्या पुढील ‘अ‘ चा लोप होतो.

४. उढ् + त : ‘हो ढः‘ (८.२.३१) या सूत्रानुसार ‘ह्‘ च्या जागी ‘ढ्‘ आदेश होतो.

५. उढ् + ध : ‘झषस्तथोर्धोऽधः‘ (८.२.४०) या सूत्रानुसार ‘ढ्‘ च्या पुढे आलेल्या ‘त‘ च्या जागी ‘ध‘ होतो.

६. उढ् + ढ : ‘ष्टुना ष्टुः‘ (८.४.४१) या ष्टुत्व संधीच्या नियमानुसार ‘ढ्‘ च्या पुढे ‘ध‘ आल्याने ‘ध‘ चा ‘ढ‘ होतो.

७. उ + ढ : ‘ढो ढे लोपः‘ (८.३.१३) या सूत्रानुसार दोन ‘ढ‘ एकत्र आल्यावर पहिल्या ‘ढ‘ चा लोप होतो.

८. ऊढ : ‘ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः‘ (६.३.१११) या सूत्रानुसार ‘ढ‘ चा लोप झाल्यावर त्याच्या आधी असलेल्या स्वराचा (इथे ‘उ‘ चा) दीर्घ होतो. त्यामुळे उ + ढ = ऊढ हे रूप सिद्ध होते.

उपसर्ग आणि संधी:

९. आता समासामुळे ‘वि‘ हा उपसर्ग ‘ऊढ‘ ला जोडला जातो.

• वि + ऊढ = व्यूढ * सूत्र: ‘इको यणचि‘ (६.१.७७). या यण् संधीनुसार ‘इ‘ च्या पुढे ‘ऊ‘ (विजातीय स्वर) आल्याने ‘इ‘ चा ‘य्‘ होतो. (व् + य् + ऊढ = व्यूढ).

अशा प्रकारे ‘व्यूढ‘ हे अकारान्त प्रातिपदिक सिद्ध होते.

४. रूपसिद्धी (Grammatical Derivation of ‘व्यूढम्‘)

आता ‘व्यूढ‘ या नपुंसकलिंगी प्रातिपदिकापासून ‘व्यूढम्‘ हे द्वितीया विभक्ति एकवचनाचे रूप कसे तयार होते, याची प्रक्रिया पाहू:

१. प्रातिपदिक संज्ञा:

• सूत्र: ‘कृत्तद्धितसमासाश्च‘ (१.२.४६)
• ‘व्यूढ‘ हा कृदन्त (आणि सामासिक) शब्द असल्यामुळे याला प्रातिपदिक संज्ञा मिळते.

२. विभक्ती प्रत्यय:

• सूत्र: ‘स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्…‘ (४.१.२)
• हे विशेषण नपुंसकलिंगी आणि द्वितीया विभक्तित असल्यामुळे या सूत्राने ‘अम्‘ हा प्रत्यय लावला जातो.
• स्थिति: व्यूढ + अम्

३. पूर्वरूप एकादेश (स्वरांची जोडणी):

• सूत्र: ‘अमि पूर्वः‘ (६.१.१०७)
• स्पष्टीकरण: जेव्हा ‘अक्‘ प्रत्याहारातील वर्ण (इथे ‘व्यूढ‘ मधील शेवटचा ‘अ‘) याच्या पुढे ‘अम्‘ प्रत्ययातील ‘अ‘ येतो, तेव्हा त्या दोन्ही ‘अ‘ मिळून आधीचा स्वर (पूर्वरूप ‘अ‘) तसाच राहतो. (थोडक्यात अ + अ = अ).
• अंतिम सिद्धी: व्यूढम्

अशा प्रकारे, व्याकरणाच्या अत्यंत काटेकोर, वैज्ञानिक आणि तर्कशुद्ध साखळीतून ‘वि + वह् + क्त‘ यापासून ‘व्यूढम्‘ हे अचूक आणि परिपूर्ण रूप सिद्ध होते.

दुर्योधनः =

१. मूळ माहिती (Basic Morphological Analysis)

• प्रातिपदिक (Base Word): दुर्योधन (Duryodhana)
• अन्त (Ending): अकारान्त (शब्दाच्या शेवटी ‘अ‘ स्वर आहे)
• लिंग (Gender): पुल्लिङ्ग (Masculine)
• विभक्ति (Case): प्रथमा विभक्ति (Nominative Case)
• वचन (Number): एकवचन (Singular)

२. समास आणि शब्द निर्मिती विश्लेषण (Compound and Word Formation)

‘दुर्योधन‘ हा शब्द उपसर्ग (Prefix) आणि कृदन्त (Verbal derivative) यांच्या संयोगातून तयार झालेला एक सामासिक शब्द आहे. तो दुर् आणि योधन या दोन शब्दांनी मिळून बनला आहे.

• दुर्: हा एक उपसर्ग (प्रादि / अव्यय) आहे, ज्याचा अर्थ ‘कठीण‘, ‘वाईट‘ किंवा ‘दुष्ट‘ असा होतो.
• योधन: युद्ध किंवा युद्ध करण्याची क्रिया. (हे ‘युध्‘ [युद्ध करणे] या धातूला ‘ल्युट्‘ प्रत्यय लावून बनलेले कृदन्त नाम आहे. ‘ल्युट्‘ मधील ‘यु‘ चा ‘युवोरनाकौ‘ (७.१.१) या सूत्राने ‘अन्‘ (अन) असा आदेश होतो आणि धातूतील उकाराचा गुण होऊन ‘योधन‘ शब्द तयार होतो).

समासाचा प्रकार: व्याकरणकारांनी ‘दुर्योधन‘ या शब्दाचे दोन प्रकारे सामासिक विश्लेषण केले आहे:

१. बहुव्रीहि समास:

• विग्रह: दुष्टं योधनं यस्य सः । (ज्याची युद्ध करण्याची पद्धत अत्यंत दुष्ट किंवा क्रूर आहे असा तो).
• स्पष्टीकरण: येथे ‘दुर्‘ आणि ‘योधन‘ हे दोन्ही शब्द स्वतःचा मूळ अर्थ सोडून ‘कौरवांचा ज्येष्ठ बंधू‘ या तिसऱ्याच व्यक्तीचा बोध करतात, म्हणून हा बहुव्रीहि समास मानला जातो.

२. प्रादि तत्पुरुष समास (किंवा उपपद):

• विग्रह: दुःखेन योध्यते (सह) इति दुर्योधनः । (ज्याला युद्धात हरवणे किंवा ज्याच्याशी युद्ध करणे अत्यंत कठीण आहे असा तो).

३. रूपसिद्धी (Grammatical Derivation of ‘दुर्योधनः‘)

‘दुर्योधन‘ या मूळ अकारान्त प्रातिपदिकापासून ‘दुर्योधनः‘ हे प्रथमा विभक्ती एकवचनाचे रूप कसे तयार होते, याची पाणिनीच्या सूत्रांनुसार शास्त्रशुद्ध प्रक्रिया (Step-by-step derivation) खालीलप्रमाणे आहे:

पायरी १: प्रातिपदिक संज्ञा प्राप्त होणे

• सूत्र: ‘कृत्तद्धितसमासाश्च‘ (१.२.४६)
• स्पष्टीकरण: हा एक कृदन्त आणि सामासिक शब्द असल्यामुळे या सूत्रानुसार ‘दुर्योधन‘ या शब्दाला ‘प्रातिपदिक‘ (Base) ही संज्ञा प्राप्त होते.

पायरी २: विभक्ती प्रत्यय लावणे

• सूत्र: ‘स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्…‘ (४.१.२)
• स्पष्टीकरण: प्रातिपदिकाच्या पुढे विभक्तीचे प्रत्यय लागतात. आपल्याला प्रथमा विभक्ती, एकवचनाचे रूप हवे आहे, त्यामुळे या सूत्रानुसार ‘सुँ‘ (सु) हा प्रत्यय लागतो.
• स्थिति: दुर्योधन + सुँ

पायरी ३: इत् संज्ञा आणि लोप

• सूत्र: ‘उपदेशेऽजनुनासिक इत्‘ (१.३.२) आणि ‘तस्य लोपः‘ (१.३.९)
• स्पष्टीकरण: ‘सुँ‘ या प्रत्ययातील ‘उँ‘ हा अनुनासिक स्वर आहे. व्याकरणाच्या प्रक्रियेत अशा स्वराला ‘इत्‘ संज्ञा मिळते आणि त्याचा लोप (तो गाळला जातो) होतो. त्यामुळे केवळ ‘स्‘ शिल्लक राहतो.
• स्थिति: दुर्योधन + स्

पायरी ४: सकाराचा ‘रु‘ आदेश (रुत्व)

• सूत्र: ‘ससजुषो रुः‘ (८.२.६६)
• स्पष्टीकरण: जेव्हा एखाद्या पदाच्या शेवटी ‘स्‘ असतो, तेव्हा त्या ‘स्‘ च्या जागी ‘रु‘ (रुँ) हा आदेश होतो.
• स्थिति: दुर्योधन + रु

पायरी ५: ‘रु‘ मधील उकाराचा लोप

• सूत्र: पुन्हा ‘उपदेशेऽजनुनासिक इत्‘ (१.३.२) आणि ‘तस्य लोपः‘ (१.३.९)
• स्पष्टीकरण: ‘रु‘ मधील ‘उ‘ ची इत् संज्ञा होऊन त्याचा लोप होतो आणि फक्त ‘र्‘ (हलन्त र्) शिल्लक राहतो.
• स्थिति: दुर्योधन + र्

पायरी ६: ‘र्‘ चे विसर्गात रूपांतर (विसर्गसंधी)

• सूत्र: ‘खरवसानयोर्विसर्जनीयः‘ (८.३.१५)
• स्पष्टीकरण: जर ‘र्‘ च्या पुढे कोणताही वर्ण नसेल (म्हणजेच अवसान/वाक्याचा शेवट असेल) किंवा ‘खर्‘ प्रत्याहारातील वर्ण असेल, तर त्या ‘र्‘ चा विसर्ग ( ः ) होतो. येथे ‘र्‘ च्या पुढे काहीही नाही, त्यामुळे ‘र्‘ चा विसर्ग होतो.
• अंतिम स्थिति: दुर्योधनः

अशा प्रकारे, पाणिनीय व्याकरणाच्या अत्यंत काटेकोर प्रक्रियेतून ‘दुर्योधन‘ या प्रातिपदिकाचे प्रथमा एकवचनात ‘दुर्योधनः‘ हे सुबन्त रूप सिद्ध होते.

तदा =

सर्वात आधी आपण ‘अव्यय‘ म्हणजे काय हे समजून घेऊ, अव्ययाची सूत्रे पाहू आणि त्यानंतर ‘तदा‘ या शब्दाची निर्मिती कशी झाली ते शास्त्रशुद्ध पद्धतीने पाहू.

१. अव्यय म्हणजे काय? (What is an Avyaya?)

संस्कृतमध्ये शब्दांचे प्रामुख्याने दोन प्रकार पडतात: ‘व्यय‘ (ज्यांच्या रूपात लिंग, वचन, विभक्तीनुसार बदल होतो, उदा. रामः, रामौ, रामाः) आणि ‘अव्यय‘ (ज्यांच्या रूपात कधीही बदल होत नाही).

अव्ययाची व्याख्या: ज्या शब्दांच्या रूपात लिंग, वचन आणि विभक्तीनुसार कोणताही बदल होत नाही, ते शब्द कायम जसेच्या तसे राहतात, त्यांना ‘अव्यय‘ (Indeclinable) असे म्हणतात. (न व्ययम् इति अव्ययम् – ज्याचा व्यय/बदल होत नाही ते). याविषयी संस्कृत व्याकरणामध्ये एक अत्यंत प्रसिद्ध श्लोक आहे:

सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु । वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम् ॥

अर्थ: जे तिन्ही लिंगांमध्ये (पुल्लिंग, स्त्रीलिंग, नपुंसकलिंग), सर्व विभक्तींमध्ये (प्रथमा ते सप्तमी) आणि सर्व वचनांमध्ये (एकवचन, द्विवचन, बहुवचन) समान राहते, ज्याच्यात कोणताही बदल होत नाही, त्याला ‘अव्यय‘ म्हणतात.

२. अव्ययासंबंधी महत्त्वाची पाणिनीय सूत्रे

पाणिनीच्या अष्टाध्यायीमध्ये कोणते शब्द ‘अव्यय‘ आहेत हे ठरवण्यासाठी आणि त्यांच्या प्रक्रियेसाठी काही प्रमुख सूत्रे दिली आहेत:

१. स्वरादिनिपातमव्ययम् (१.१.३७)

• अर्थ: ‘स्वर्‘ इत्यादी शब्द (स्वरादि गण) आणि ‘निपात‘ (Nipata – उदा. च, वा, तु, अपि) या शब्दांना ‘अव्यय‘ ही संज्ञा प्राप्त होते.

२. तद्धितश्चासर्वविभक्तिः (१.१.३८)

• अर्थ: जे ‘तद्धित‘ प्रत्यय लागून तयार झालेले शब्द आहेत, परंतु ज्यांची रूपे सर्व विभक्तींमध्ये चालत नाहीत (जसे ‘तदा‘, ‘यदा‘, ‘कुत्र‘), त्यांनाही ‘अव्यय‘ म्हटले जाते.

३. कृन्मेजन्तः (१.१.३९) आणि क्त्वातोसुन्कसुन् (१.१.४०)

• अर्थ: म्, ए, ऐ, ओ, औ शेवटी असणारे कृदन्त शब्द (उदा. कर्तुम्) आणि क्त्वा, तोसुन्, कसुन् प्रत्यय लागून बनलेले शब्द (उदा. गत्वा, दृष्ट्वा) यांना अव्यय संज्ञा मिळते.

४. अव्ययादाप्सुपः (२.४.८२) – (सर्वात महत्त्वाचे सूत्र)

• अर्थ: अव्ययांच्या पुढे येणाऱ्या ‘आप्‘ (स्त्रीलिंगी प्रत्यय) आणि ‘सुप्‘ (विभक्तीचे २१ प्रत्यय) यांचा पूर्णपणे लोप (गायब) होतो. म्हणूनच अव्ययांची ‘राम‘ किंवा ‘माला‘ सारखी रूपे चालत नाहीत.

३. ‘तदा‘ या अव्ययाचे सखोल विश्लेषण: आता आपण ‘तदा‘ (Tadā) या शब्दाकडे वळूया.

अ) मूळ व्याकरणिक ओळख (Grammatical Profile)

• शब्द: तदा
• प्रकार: तद्धितान्त कालवाचक अव्यय (Time-denoting Indeclinable)
• अर्थ: तेव्हा, त्या वेळी (Then, at that time).
• मूळ प्रातिपदिक: ‘तद्‘ (ते – सर्वनाम).
• लिंग, वचन, विभक्ति: लागू होत नाही (अव्यय असल्यामुळे).

ब) रूपसिद्धी (Grammatical Derivation of ‘तदा‘)

‘तद्‘ या मूळ सर्वनामापासून ‘तदा‘ हे अव्यय कसे तयार होते, याची पाणिनीय प्रक्रियेनुसार साखळी खालीलप्रमाणे आहे:

पायरी १: मूळ शब्द आणि ‘दाप्‘ प्रत्ययाची योजना

• सूत्र: ‘सर्वैकान्यकिंयत्तदः काले दाप्‘ (५.३.१५)
• स्पष्टीकरण: पाणिनीच्या या सूत्रानुसार, जेव्हा सर्व, एक, अन्य, किम्, यद् आणि तद् या सर्वनामांचा उपयोग ‘काल‘ (वेळ) दर्शवण्यासाठी करायचा असतो, तेव्हा त्यांना ‘दाप्‘ (दा) हा तद्धित प्रत्यय लागतो.
• ‘दाप्‘ मधील ‘प्‘ ची इत् संज्ञा होऊन लोप होतो आणि फक्त ‘दा‘ उरतो.
• स्थिती: तद् + दा = त् + अ + द् + दा

पायरी २: ‘तद्‘ मधील ‘द्‘ चा ‘अ‘ होणे

• सूत्र: ‘त्यदादीनामः‘ (७.२.१०२)
• स्पष्टीकरण: या सूत्रानुसार, ‘त्यद्‘, ‘तद्‘ इत्यादी सर्वनामांच्या पुढे प्रत्यय आल्यास त्यांच्या शेवटच्या वर्णाचा (इथे ‘द्‘ चा) ‘अ‘ होतो.
• स्थिती: त् + अ + अ + दा

पायरी ३: स्वरांचे एकत्रीकरण (पररूप संधी)

• सूत्र: ‘अतो गुणे‘ (६.१.९७)
• स्पष्टीकरण: ‘त‘ मधील ‘अ‘ आणि पुढे आलेला ‘अ‘ या दोघांच्या जागी ‘पररूप‘ एकादेश (पुढचा ‘अ‘) होतो. त्यामुळे ‘त‘ तसाच राहतो.
• स्थिती: त् + (अ + अ) + दा = त् + (अ) + दा = त + दा = तदा

पायरी ४: अव्यय संज्ञा आणि विभक्तीचा लोप

• सूत्र १: ‘तद्धितश्चासर्वविभक्तिः‘ (१.१.३८) या सूत्रानुसार ‘तदा‘ हा तद्धित प्रत्ययान्त शब्द असून तो सर्व विभक्तीत चालत नसल्याने त्याला ‘अव्यय‘ संज्ञा मिळते.
• सूत्र २: ‘स्वौजसमौट्…‘ नुसार याला प्रथमा एकवचनाचा ‘सुँ‘ प्रत्यय लागतो. (तदा + सुँ).
• सूत्र ३: ‘अव्ययादाप्सुपः‘ (२.४.८२) या सूत्रानुसार ‘तदा‘ हे अव्यय असल्यामुळे त्याच्यापुढे आलेल्या ‘सुँ‘ या विभक्ती प्रत्ययाचा संपूर्ण लोप होतो.

अंतिम स्थिती: तदा

अशा प्रकारे, व्याकरणाच्या अत्यंत काटेकोर प्रक्रियेतून ‘तद्‘ या सर्वनामाला ‘दाप्‘ प्रत्यय लागून ‘तदा‘ हे कालवाचक अव्यय सिद्ध होते आणि ‘अव्ययादाप्सुपः‘ मुळे ते कायम अविकारी राहते.

आचार्यम् =

१. मूळ माहिती (Basic Morphological Analysis)

• प्रातिपदिक (Base Word): आचार्य
• अन्त (Ending): अकारान्त (शब्दाच्या शेवटी ‘अ‘ स्वर आहे)
• लिंग (Gender): पुल्लिङ्ग (Masculine)
• विभक्ति (Case): द्वितीया विभक्ति (Accusative Case) – कर्माचा बोध करण्यासाठी.
• वचन (Number): एकवचन (Singular)

२. शब्द निर्मिती विश्लेषण (Word Formation Analysis)

‘आचार्य‘ हा शब्द मुळात ‘समास‘ नसून तो एक ‘कृदन्त‘ (धातुसाधित) शब्द आहे. (जरी ‘आ‘ या उपसर्गामुळे काही व्याकरणकार या प्रक्रियेला ‘प्रादि तत्पुरुष‘ समासाच्या कक्षेत धरतात, तरी याची मुख्य निर्मिती धातू आणि प्रत्यय यांच्या संयोगातून होते).

हा शब्द उपसर्ग, धातू आणि प्रत्यय यांनी कसा बनतो ते पाहूया:

• उपसर्ग: ‘आङ्‘ (फक्त ‘आ‘ शिल्लक राहतो – याचा अर्थ ‘पूर्णपणे‘ किंवा ‘व्यापकपणे‘).
• धातू: ‘चर्‘ (चरणे, आचरण करणे किंवा चालणे – भ्वादिगण).
• प्रत्यय: ‘ण्यत्‘ (पाणिनीच्या ‘ऋहलोर्ण्यत्‘ (३.१.१२४) या सूत्रानुसार व्यंजनान्त धातूंना ‘ण्यत्‘ हा कृत्य प्रत्यय लागतो).

‘आचार्य‘ प्रातिपदिक निर्मितीची प्रक्रिया:

१. आ + चर् + ण्यत्: ‘ण्यत्‘ प्रत्ययातील ‘ण्‘ आणि ‘त्‘ ची इत् संज्ञा होऊन त्यांचा लोप होतो आणि केवळ ‘य‘ शिल्लक राहतो.

२. वृद्धी (Vṛddhi): ‘ण्यत्‘ हा प्रत्यय ‘णित्‘ (ज्यात ‘ण्‘ चा लोप झाला आहे असा) असल्यामुळे, ‘अत उपधायाः‘ (७.२.११६) या सूत्रानुसार धातूच्या उपधेत असलेल्या ‘अ‘ ची वृद्धी होऊन त्याचा ‘आ‘ होतो. (म्हणजेच ‘चर्‘ चे ‘चार्‘ होते).

३. जोडणी: आ + चार् + य = आचार्य (अकारान्त पुल्लिङ्गी प्रातिपदिक).

• अर्थ: आचिनोति अर्थान् आचिनोति बुद्धिमिति वा आचार्यः । (निरुक्त) – जो शास्त्रांचे अर्थ गोळा करून शिष्यांना देतो आणि स्वतः उत्तम आचरण करतो तो आचार्य.

३. रूपसिद्धी (Grammatical Derivation of ‘आचार्यम्‘)

‘आचार्य‘ या मूळ अकारान्त प्रातिपदिकापासून ‘आचार्यम्‘ हे द्वितीया विभक्ति एकवचनाचे रूप कसे तयार होते, याची पाणिनीच्या सूत्रांनुसार शास्त्रशुद्ध प्रक्रिया (Step-by-step derivation) खालीलप्रमाणे आहे.

पायरी १: प्रातिपदिक संज्ञा प्राप्त होणे

• सूत्र: ‘कृत्तद्धितसमासाश्च‘ (१.२.४६)
• स्पष्टीकरण: हा एक कृदन्त शब्द असल्यामुळे या सूत्रानुसार ‘आचार्य‘ या शब्दाला ‘प्रातिपदिक‘ (Base) ही संज्ञा प्राप्त होते.

पायरी २: विभक्ती प्रत्यय लावणे

• सूत्र: ‘स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्…‘ (४.१.२)
• स्पष्टीकरण: प्रातिपदिकाच्या पुढे विभक्तिचे प्रत्यय लागतात. आपल्याला द्वितीया विभक्ति, एकवचनाचे रूप (कर्म) हवे आहे, त्यामुळे या सूत्रानुसार ‘अम्‘ हा प्रत्यय लागतो.
• स्थिति: आचार्य + अम्

पायरी ३: पूर्वरूप एकादेश (स्वरांची जोडणी)

• सूत्र: ‘अमि पूर्वः‘ (६.१.१०७)
• स्पष्टीकरण: पाणिनीच्या या अत्यंत महत्त्वाच्या सूत्रानुसार, जेव्हा ‘अक्‘ प्रत्याहारातील वर्ण (अ, इ, उ, ऋ, ऌ) याच्या पुढे ‘अम्‘ प्रत्ययातील ‘अ‘ येतो, तेव्हा त्या दोन्ही स्वरांच्या जागी आधीचा स्वर म्हणजेच ‘पूर्वरूप‘ (आधी जे असेल तेच) राहतो.
• येथे ‘आचार्य‘ मधील शेवटचा ‘अ‘ आणि ‘अम्‘ मधील ‘अ‘ एकत्र येतात आणि त्या दोघांच्या जागी केवळ एकच ‘अ‘ शिल्लक राहतो. (म्हणजेच अ + अ = अ).
• अंतिम स्थिति: आचार्यम्

अशा प्रकारे, व्याकरणाच्या अत्यंत काटेकोर प्रक्रियेतून ‘आचार्य‘ या कृदन्त प्रातिपदिकाचे द्वितीया विभक्ति एकवचनात ‘आचार्यम्‘ (आचार्यांना / गुरुला) हे सुबन्त रूप सिद्ध होते.

उपसङ्गम्य =

सुबन्त रूप पाणिनीय व्याकरणाच्या दृष्टिकोनातून ‘उपसङ्गम्य‘ या सखोल विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे. सर्वात आधी आपण ‘अव्यय‘ म्हणजे काय हे समजून घेऊ आणि त्यानंतर ‘उपसङ्गम्य‘ या शब्दाची निर्मिती कशी झाली ते शास्त्रशुद्ध पद्धतीने पाहू.

१. अव्यय म्हणजे काय? (What is an Avyaya?)

संस्कृतमध्ये शब्दांचे प्रामुख्याने दोन प्रकार पडतात: ‘व्यय‘ (ज्यांच्या रूपात लिंग, वचन, विभक्तीनुसार बदल होतो) आणि ‘अव्यय‘ (ज्यांच्या रूपात कधीही बदल होत नाही).

अव्ययाची व्याख्या: ज्या शब्दांच्या रूपात लिंग, वचन आणि विभक्तीनुसार कोणताही बदल होत नाही, ते शब्द कायम जसेच्या तसे (अविकारी) राहतात, त्यांना ‘अव्यय‘ (Indeclinable) असे म्हणतात.

याविषयी एक प्रसिद्ध श्लोक आहे: सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु । वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम् ॥

अर्थ: जे तिन्ही लिंगांमध्ये, सर्व विभक्तींमध्ये आणि सर्व वचनांमध्ये समान राहते, ज्याचा ‘व्यय‘ (ऱ्हास/बदल) होत नाही, त्याला ‘अव्यय‘ म्हणतात.

२. अव्ययासंबंधी महत्त्वाची पाणिनीय सूत्रे

अष्टाध्यायीमध्ये अव्यय ठरवण्यासाठी आणि त्यांच्या प्रक्रियेसाठी काही प्रमुख सूत्रे आहेत:

१. स्वरादिनिपातमव्ययम् (१.१.३७)

• अर्थ: ‘स्वर्‘ इत्यादी शब्द (स्वरादि गण) आणि ‘निपात‘ (उदा. च, वा, तु) या शब्दांना ‘अव्यय‘ ही संज्ञा प्राप्त होते.

२. कृन्मेजन्तः (१.१.३९)

• अर्थ: ज्या कृदन्त (धातुसाधित) शब्दांच्या शेवटी ‘म्‘, ‘ए‘, ‘ऐ‘, ‘ओ‘, ‘औ‘ हे वर्ण येतात (उदा. गन्तुम्, कर्तुम्), ते अव्यय मानले जातात.

३. क्त्वातोसुन्कसुन् (१.१.४०)

• अर्थ: ‘क्त्वा‘, ‘तोसुन्‘ आणि ‘कसुन्‘ हे प्रत्यय लागून बनलेले शब्द अव्यय असतात. (उदा. गत्वा, दृष्ट्वा).

४. अव्ययादाप्सुपः (२.४.८२) – (सर्वात महत्त्वाचे सूत्र)

• अर्थ: अव्ययांच्या पुढे येणाऱ्या ‘आप्‘ (स्त्रीलिंगी प्रत्यय) आणि ‘सुप्‘ (विभक्तीचे २१ प्रत्यय) यांचा पूर्णपणे लोप (गायब) होतो. म्हणूनच अव्ययांची ‘राम‘ किंवा ‘माला‘ सारखी रूपे चालत नाहीत.

३. ‘उपसङ्गम्य‘ या ल्यबन्त अव्ययाचे सखोल विश्लेषण

अ) मूळ व्याकरणिक ओळख (Grammatical Profile)

• शब्द: उपसङ्गम्य
• प्रकार: पूर्वकालवाचक ल्यबन्त अव्यय (Gerund with prefix)
• अर्थ: जवळ जाऊन (Having approached / Having gone near).
• उपसर्ग: उप (जवळ) + सम् (चांगल्या प्रकारे)
• मूळ धातू: गम् (जाणे – भ्वादिगण)
• प्रत्यय: ल्यप् (क्त्वा प्रत्ययाचा बदललेला पर्याय)

ब) रूपसिद्धी (Grammatical Derivation of ‘उपसङ्गम्य‘)

‘गम्‘ या मूळ धातूपासून ‘उपसङ्गम्य‘ हे अव्यय कसे तयार होते, याची पाणिनीय प्रक्रियेनुसार साखळी खालीलप्रमाणे आहे:

पायरी १: ‘क्त्वा‘ प्रत्ययाची योजना

• सूत्र: ‘समानकर्तृकयोः पूर्वकाले‘ (३.४.२१)
• स्पष्टीकरण: एकाच कर्त्याने दोन क्रिया केल्यास आधी घडलेल्या क्रियेला ‘क्त्वा‘ प्रत्यय लागतो.
• स्थिति: गम् + क्त्वा

पायरी २: उपसर्गांचा संयोग आणि समास

• येथे ‘गम्‘ धातूच्या आधी ‘उप‘ आणि ‘सम्‘ हे दोन उपसर्ग जोडले जातात.
• सूत्र: ‘कुगतिप्रादयः‘ (२.२.१८) या सूत्राने ‘प्रादि तत्पुरुष‘ (गति) समास होतो.
• स्थिति: उप + सम् + गम् + क्त्वा

पायरी ३: ‘क्त्वा‘ च्या जागी ‘ल्यप्‘ आदेश

• सूत्र: ‘समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप्‘ (७.१.३७)
• स्पष्टीकरण: या अत्यंत महत्त्वाच्या सूत्रानुसार, जेव्हा धातूच्या आधी एखादा उपसर्ग (नञ् सोडून) येतो आणि त्यांचा समास होतो, तेव्हा ‘क्त्वा‘ प्रत्ययाच्या जागी ‘ल्यप्‘ हा आदेश होतो. * ‘ल्यप्‘ मधील ‘ल्‘ (लशक्वतद्धिते (१.३.८)) आणि ‘प्‘ (हलन्त्यम् (१.३.३)) ची ‘इत्‘ संज्ञा होऊन लोप होतो. केवळ ‘य‘ शिल्लक राहतो.
• स्थिति: उप + सम् + गम् + य = उप + सम् + गम्य

पायरी ४: मकाराचा अनुस्वार होणे

• सूत्र: ‘मोऽनुस्वारः‘ (८.३.२३)
• स्पष्टीकरण: ‘सम्‘ मधील ‘म्‘ (पदाच्या शेवटी असलेला म्) च्या पुढे ‘ग‘ हे व्यंजन आल्यामुळे त्या ‘म्‘ चा अनुस्वार (ं) होतो.
• स्थिति: उप + सं + गम्य

पायरी ५: अनुस्वाराचा परसवर्ण (संधी)

• सूत्र: ‘अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः‘ (८.४.५८)
• स्पष्टीकरण: अनुस्वाराच्या पुढे जर ‘यय्‘ प्रत्याहारातील व्यंजन (इथे ‘ग‘) आले, तर अनुस्वाराच्या जागी पुढच्या व्यंजनाच्या वर्गातील पाचवे अनुनासिक अक्षर (परसवर्ण) येते. ‘ग‘ हा क-वर्गात (क् ख् ग् घ् ङ्) येतो, म्हणून अनुस्वाराचा ‘ङ्‘ होतो.
• स्थिति: उप + सङ् + गम्य = उपसङ्गम्य

पायरी ६: अव्यय संज्ञा आणि विभक्तीचा लोप

• सूत्र: ‘कृत्तद्धितसमासाश्च‘ (१.२.४६) ने प्रातिपदिक संज्ञा.
• ‘स्वौजसमौट्…‘ नुसार प्रथमा एकवचनाचा ‘सुँ‘ प्रत्यय लागतो. (उपसङ्गम्य + सुँ).
• सूत्र: ‘अव्ययादाप्सुपः‘ (२.४.८२) या सूत्रानुसार ‘उपसङ्गम्य‘ हे अव्यय असल्यामुळे त्याच्यापुढे आलेल्या ‘सुँ‘ या विभक्ती प्रत्ययाचा संपूर्ण लोप होतो.

अंतिम सिद्धी: उपसङ्गम्य

अशा प्रकारे, व्याकरणाच्या अत्यंत काटेकोर प्रक्रियेतून ‘गम्‘ धातूला उपसर्ग लागून आणि ‘क्त्वा‘ चा ‘ल्यप्‘ होऊन ‘उपसङ्गम्य‘ हे अविकारी ल्यबन्त अव्यय सिद्ध होते.

राजा =

पाणिनीय व्याकरणाच्या अष्टाध्यायीच्या दृष्टिकोनातून ‘ राजन् ‘ हा ‘नकारान्त‘ (व्यंजनान्त/हलन्त) शब्द आहे. ‘राजा‘ हा शब्द समास नाही. तो एका मूळ धातूपासून प्रत्यय लागून तयार झालेला (कृदन्त/उणादि) शब्द आहे.

१. मूळ माहिती (Basic Morphological Analysis)

• मूळ शब्द (प्रातिपदिक): राजन्
• अन्त (Ending): नकारान्त (शब्दाच्या शेवटी ‘न्‘ हे हलन्त व्यंजन आहे).
• लिंग (Gender): पुल्लिङ्ग (Masculine)
• विभक्ति (Case): प्रथमा विभक्ति (Nominative Case)
• वचन (Number): एकवचन (Singular)

२. ‘राजन्‘ या मूळ प्रातिपदिकाची निर्मिती आणि समास स्पष्टीकरण

• समास का नाही?: समासासाठी किमान दोन वेगवेगळे अर्थपूर्ण शब्द एकत्र येणे गरजेचे असते (उदा. राजपुरुषः = राज्ञः पुरुषः). पण ‘राजा‘ हा एकच स्वतंत्र शब्द आहे, त्यामुळे येथे समास नाही.
• शब्द कसा तयार झाला?: * हा शब्द ‘राज्‘ (दीप्तौ – प्रकाशणे / राज्य करणे, भ्वादिगण) या धातूपासून तयार झाला आहे.
• उणादि सूत्र ‘कनिन् युवृषितक्षिराजिधन्विद्युप्रतिदिवः‘ (१.१५४) यानुसार ‘राज्‘ धातूला ‘कनिन्‘ हा प्रत्यय लागतो.
• ‘कनिन्‘ मधील क् आणि इ चा लोप होऊन फक्त ‘अन्‘ शिल्लक राहतो.
• राज् + अन् = राजन् (हे मूळ नकारान्त प्रातिपदिक तयार होते).

३. रूपसिद्धी (Grammatical Derivation of ‘राजा‘)

‘राजन्‘ या मूळ नकारान्त प्रातिपदिकापासून प्रथमा एकवचनाचे ‘राजा‘ हे रूप कसे तयार होते, याची पाणिनीच्या सूत्रांनुसार अत्यंत रंजक आणि तर्कशुद्ध साखळी खालीलप्रमाणे आहे:

पायरी १: प्रातिपदिक संज्ञा आणि विभक्ति प्रत्यय

• सूत्र: ‘कृत्तद्धितसमासाश्च‘ (१.२.४६) ने प्रातिपदिक संज्ञा.
• सूत्र: ‘स्वौजसमौट्…‘ (४.१.२) या सूत्रानुसार प्रथमा विभक्ती एकवचनाचा प्रत्यय म्हणून ‘सुँ‘ लावला जातो.
• स्थिति: राजन् + सुँ

पायरी २: इत् संज्ञा आणि ‘सुँ‘ चा लोप

• सूत्र: ‘उपदेशेऽजनुनासिक इत्‘ (१.३.२) आणि ‘तस्य लोपः‘ (१.३.९)
• स्पष्टीकरण: ‘सुँ‘ मधील अनुनासिक ‘उँ‘ चा लोप होऊन फक्त ‘स्‘ शिल्लक राहतो.
• स्थिति: राजन् + स्

पायरी ३: उपधेची वृद्धी / दीर्घ होणे (अतिशय महत्त्वाचे सूत्र)

• सूत्र: ‘सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ‘ (६.४.८)
• स्पष्टीकरण: पाणिनीच्या या सूत्रानुसार, जेव्हा ‘सुँ‘ सारखा सर्वनामस्थान प्रत्यय पुढे असतो, तेव्हा नकारान्त शब्दाच्या ‘उपधेत‘ (शेवटच्या अक्षराच्या आधीच्या स्वरात) दीर्घ होतो.
• इथे ‘राजन्‘ मधील ‘ज‘ मध्ये असलेल्या ऱ्हस्व ‘अ‘ चा दीर्घ ‘आ‘ होतो. (राजन् –> राजान्).
• स्थिति: राजान् + स्

पायरी ४: सकाराचा (स्) लोप

• सूत्र: ‘हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्‘ (६.१.६८)
• स्पष्टीकरण: या सूत्रानुसार, जर शब्दाच्या शेवटी हलन्त व्यंजन (इथे ‘न्‘) असेल आणि त्याच्यापुढे ‘सुँ‘ चा ‘स्‘ आला असेल, तर त्या ‘स्‘ चा पूर्णपणे लोप होतो.
• स्थिति: राजान्

पायरी ५: शेवटच्या नकाराचा (न्) लोप

• सूत्र: ‘नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य‘ (८.२.७)
• स्पष्टीकरण: ‘राजान्‘ या प्रातिपदिकाच्या शेवटी असलेला ‘न्‘ व्याकरणाच्या या सूत्रानुसार गाळला (लोप) जातो.
• अंतिम स्थिति: राजा

अशा प्रकारे, व्याकरणाच्या अत्यंत काटेकोर प्रक्रियेतून ‘राजन्‘ या नकारान्त मूळ शब्दाचा ‘न्‘ गाळला जाऊन आणि उपधेचा दीर्घ होऊन प्रथमा एकवचनात ‘राजा‘ हे सुबन्त रूप सिद्ध होते.

वचनम् =

पाणिनीय व्याकरणाच्या अष्टाध्यायीनुसार ‘वचनम्‘ हा शब्द समास नसून तो एका धातूपासून बनलेला ‘कृदन्त‘ (धातुसाधित) शब्द आहे. (समासात दोन स्वतंत्र अर्थपूर्ण शब्द एकत्र येतात, तर येथे एका मूळ धातूला प्रत्यय लागला आहे).

१. मूळ माहिती (Basic Morphological Analysis)

• प्रातिपदिक (Base Word): वचन (vacana)
• अन्त (Ending): अकारान्त (शब्दाच्या शेवटी ‘अ‘ स्वर आहे)
• लिंग (Gender): नपुंसकलिङ्ग (Neuter)
• विभक्ति (Case): द्वितीया विभक्ति (Accusative Case) – वाक्यात बहुतांश वेळा हे ‘कर्म‘ (उदा. वचनम् अब्रवीत् – वचन बोलला) म्हणून येते. (हे रूप प्रथमा विभक्ती एकवचनातही असेच असते).
• वचन (Number): एकवचन (Singular)

२. ‘वचन‘ प्रातिपदिकाची निर्मिती (Word Formation – Kṛdanta)

‘वचन‘ हा कृदन्त शब्द कसा तयार झाला, याची प्रक्रिया पाहूया:

• मूळ धातू: वच् (परिभाषणे – बोलणे / सांगणे, अदादिगण).
• प्रत्यय: ‘ल्युट्‘ (भाववाचक नाम किंवा साधन दर्शवण्यासाठी धातूला हा प्रत्यय लागतो).

पाणिनीय प्रक्रिया:

१. वच् + ल्युट् : ‘ल्युट्‘ प्रत्ययातील ‘ल्‘ आणि ‘ट्‘ ची इत् संज्ञा होऊन त्यांचा लोप होतो आणि केवळ ‘यु‘ शिल्लक राहतो.

२. वच् + अन : ‘युवोरनाकौ‘ (७.१.१) या अतिशय महत्त्वाच्या सूत्रानुसार, ‘यु‘ च्या जागी ‘अन्‘ (अन) हा आदेश होतो.

३. वच् + अन = वचन. हा अकारान्त नपुंसकलिंगी शब्द तयार होतो.

३. रूपसिद्धी (Grammatical Derivation of ‘वचनम्‘)

‘वचन‘ या अकारान्त नपुंसकलिंगी प्रातिपदिकापासून ‘वचनम्‘ हे द्वितीया विभक्ति एकवचनाचे रूप कसे तयार होते, याची पाणिनीच्या सूत्रांनुसार साखळी खालीलप्रमाणे आहे.

पायरी १: प्रातिपदिक संज्ञा प्राप्त होणे

• सूत्र: ‘कृत्तद्धितसमासाश्च‘ (१.२.४६)
• स्पष्टीकरण: हा एक ‘कृदन्त‘ शब्द असल्यामुळे या सूत्रानुसार ‘वचन‘ या शब्दाला ‘प्रातिपदिक‘ (Base) ही संज्ञा प्राप्त होते.

पायरी २: विभक्ती प्रत्यय लावणे

• सूत्र: ‘स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्…‘ (४.१.२)
• स्पष्टीकरण: प्रातिपदिकाच्या पुढे विभक्तीचे प्रत्यय लागतात. आपल्याला द्वितीया विभक्ति (कर्म), एकवचनाचे रूप हवे आहे, त्यामुळे या सूत्रानुसार ‘अम्‘ हा प्रत्यय लावला जातो.

(नोंद: जर हे प्रथमा विभक्तीत असते, तर ‘सुँ‘ प्रत्यय लागून ‘अतोऽम्‘ (७.१.२४) या सूत्राने ‘सुँ‘ च्या जागी ‘अम्‘ झाला असता).

• स्थिति: वचन + अम्

पायरी ३: पूर्वरूप एकादेश (स्वरांची जोडणी)

• सूत्र: ‘अमि पूर्वः‘ (६.१.१०७)
• स्पष्टीकरण: पाणिनीच्या या सूत्रानुसार, जेव्हा ‘अक्‘ प्रत्याहारातील वर्ण (अ, इ, उ, ऋ, ऌ) याच्या पुढे ‘अम्‘ प्रत्ययातील ‘अ‘ येतो, तेव्हा त्या दोन्ही स्वरांच्या जागी आधीचा स्वर म्हणजेच ‘पूर्वरूप‘ (आधी जे असेल तेच) राहतो.
• येथे ‘वचन‘ मधील शेवटचा ‘अ‘ आणि ‘अम्‘ मधील ‘अ‘ एकत्र येतात आणि त्या दोघांच्या जागी केवळ एकच ‘अ‘ शिल्लक राहतो. (थोडक्यात अ + अ = अ).

अंतिम स्थिति: वचनम्

अशा प्रकारे, व्याकरणाच्या अत्यंत काटेकोर प्रक्रियेतून ‘वच्‘ धातूला ‘ल्युट्‘ प्रत्यय लागून ‘वचन‘ हा शब्द बनतो आणि त्याला द्वितीया विभक्तिचा ‘अम्‘ प्रत्यय लागून ‘वचनम्‘ हे रूप सिद्ध होते.

अब्रवीत्  =

पाणिनीय व्याकरणाच्या अष्टाध्यायीनुसार ‘अब्रवीत्‘ आणि ‘उवाच‘ यांचा संबंध काय आहे. वरवर पाहता हे दोन वेगळे धातू वाटतात (एक ‘ब्रू‘ आणि दुसरा ‘वच्‘), पण पाणिनीय व्याकरणात ते एकमेकांशी एका विशिष्ट सूत्राने जोडले गेले आहेत.

१. मूळ माहिती (Basic Morphological Analysis)

• मूळ धातू (Root): ब्रू (brū) – मूळ पाठात ‘ब्रूञ्‘ असा आहे.
• अर्थ (Meaning): व्यक्तायां वाचि (स्पष्ट बोलणे / सांगणे – To speak).
• गण (Conjugational Class): अदादिगण (२ रा गण).
• पद (Pada): उभयपदी (हा धातू परस्मैपदी आणि आत्मनेपदी दोन्हीकडे चालतो. उदा. अब्रवीत्/अब्रूत. पण येथे हे रूप ‘परस्मैपदी‘ आहे).
• लकार (Tense/Mood): लङ् लकार (अनद्यतन भूतकाळ – Imperfect Past Tense). आजच्या दिवसापूर्वी घडलेली घटना सांगण्यासाठी.
• पुरुष (Person): प्रथम पुरुष (Third Person).
• वचन (Number): एकवचन (Singular).

२. विकरणाविषयी स्पष्टीकरण (Explanation of Vikaraṇa)

१. शप् लोप: हा धातू अदादिगणाचा असल्यामुळे, ‘अदिप्रभृतिभ्यः शपः‘ (२.४.७२) या सूत्रानुसार ‘शप्‘ (अ) या सार्वधातुक विकरणाचा पूर्णपणे लोप (लुक्) होतो. त्यामुळे धातू आणि प्रत्यय थेट जोडले जातात.

२. ईट् आगम (सर्वांत महत्त्वाचा बदल): ‘ब्रू‘ या धातूचे एक खास वैशिष्ट्य आहे. ‘ब्रुव ईट्‘ (७.३.९३) या पाणिनीय सूत्रानुसार, जेव्हा ‘ब्रू‘ धातूच्या पुढे हलादी (व्यंजनाने सुरू होणारा) आणि पित् (ज्यात ‘प्‘ ची इत् संज्ञा झाली आहे असा) प्रत्यय येतो, तेव्हा त्या प्रत्ययाच्या आधी ‘ईट्‘ (ई) हा जास्तीचा स्वर (आगम) जोडला जातो.

३. रूपसिद्धी (Grammatical Derivation of ‘अब्रवीत्‘)

‘ब्रू‘ धातूपासून ‘अब्रवीत्‘ हे रूप कसे सिद्ध होते, याची शास्त्रशुद्ध साखळी खालीलप्रमाणे आहे:

पायरी १: लङ् लकार आणि प्रथम पुरुष प्रत्यय

• सूत्र: ‘अनद्यतने लङ्‘ (३.२.१११) ने लङ् लकार येतो. त्यानंतर ‘तिप्… ‘ (३.४.७८) ने प्रथम पुरुष एकवचनाचा ‘तिप्‘ प्रत्यय लागतो.
• स्थिति: ब्रू + तिप्

पायरी २: ‘इ‘ चा लोप आणि भूतकाळी ‘अट्‘ आगम

• सूत्र १: ‘इतश्च‘ (३.४.१००) या सूत्रानुसार लङ् लकारात ‘तिप्‘ मधील ‘इ‘ चा लोप होतो. (फक्त ‘त्‘ उरतो).
• सूत्र २: ‘लुङ्लङ्लृङ्क्ष्वडुदात्तः‘ (६.४.७१) या सूत्रानुसार भूतकाळातील रूप बनवताना धातूच्या सुरुवातीला ‘अट्‘ (अ) जोडला जातो.
• स्थिति: अ + ब्रू + त्

(येथे विकरण ‘शप्‘ येते, पण ‘अदिप्रभृतिभ्यः शपः‘ ने त्याचा लोप होतो).

पायरी ३: ‘ईट्‘ आगम (महत्त्वाची पायरी)

• सूत्र: ‘ब्रुव ईट्‘ (७.३.९३)
• स्पष्टीकरण: ‘त्‘ (तिप् चा उरलेला भाग) हा हलादी-पित् प्रत्यय असल्याने त्याच्या आधी ‘ई‘ (ईट्) जोडला जातो.
• स्थिति: अ + ब्रू + ई + त्

पायरी ४: धातूचा गुण होणे (ऊ चा ओ)

• सूत्र: ‘सार्वधातुकार्धधातुकयोः‘ (७.३.८४)
• स्पष्टीकरण: पुढे सार्वधातुक प्रत्यय (ईत्) असल्याने धातूच्या शेवटी असलेल्या ‘ऊ‘ चा गुण होऊन ‘ओ‘ होतो. (ब्रू –> ब्रो).
• स्थिति: अ + ब्रो + ई + त्

पायरी ५: अयादि संधी (ओ चा अव्)

• सूत्र: ‘एचोऽयवायावः‘ (६.१.७८)
• स्पष्टीकरण: ‘ओ‘ च्या पुढे ‘ई‘ (स्वर) आल्यामुळे ‘ओ‘ च्या जागी ‘अव्‘ हा आदेश होतो. (ब्रो –> ब्रव्).
• स्थिति: अ + ब्र् + अव् + ई + त्

अंतिम जोडणी: अ + ब्रवीत् = अब्रवीत् (अर्थ: तो म्हणाला / He said).

४. ‘अब्रवीत्‘ आणि ‘उवाच‘ यांचा परस्पर संबंध (‘ब्रुवो वचिः‘ सूत्र)

‘उवाच‘ हे रूप कोणत्या सूत्राने तयार होते आणि त्याचा ‘ब्रू‘ शी काय संबंध आहे?

‘ब्रू‘ हा धातू संस्कृतमध्ये ‘अपूर्ण‘ (Defective) मानला जातो. त्याची रूपे केवळ ४ सार्वधातुक लकारांमध्ये (लट्, लोट्, लङ्, विधिलिङ्) चालतात. ‘ब्रू‘ धातूचे स्वतःचे लिट् लकार (परोक्ष भूतकाळ) किंवा लृट् लकार (भविष्यकाळ) अस्तित्वातच नाही! मग जर एखाद्याला ‘तो म्हणाला‘ असे परोक्ष भूतकाळात (Lit Lakara) सांगायचे असेल तर काय करायचे? यासाठी पाणिनीने एक सुंदर सूत्र दिले आहे:

सूत्र: ‘ब्रुवो वचिः‘ (२.४.५३)

अर्थ: जेव्हा आर्धधातुक प्रत्यय (उदा. ‘लिट्‘ लकाराचे प्रत्यय) पुढे येतात, तेव्हा ‘ब्रू‘ या धातूच्या जागी ‘वच्‘ हा धातू आदेश म्हणून येतो. (Substitution).

त्यामुळे, जेव्हा ‘ब्रू‘ धातूला ‘लिट्‘ (परोक्ष भूतकाळ) लावला जातो, तेव्हा ‘ब्रुवो वचिः‘ सूत्राने ‘ब्रू‘ च्या जागी आपोआप ‘वच्‘ येतो. आणि त्यानंतर ‘वच्‘ धातूचे द्वित्व (reduplication) आणि संप्रसारण (व चा उ) होऊन ‘उवाच‘ हे रूप तयार होते (ज्याचे सविस्तर विश्लेषण आपण आधी पाहिले आहे).

थोडक्यात निष्कर्ष: ‘अब्रवीत्‘ हे ‘ब्रू‘ धातूचे मूळ ‘लङ् लकाराचे‘ रूप आहे, तर ‘उवाच‘ हे ‘वच्‘ धातूचे रूप असले, तरी व्याकरणाच्या नियमानुसार ते ‘ब्रू‘ धातूचेच ‘लिट् लकाराचे‘ प्रतिनिधी-रूप मानले जाते.

सञ्जयः उवाच । याचे कोणत्या सूत्रांनुसार सञ्जय उवाच । असे परिवर्तन होते?

जेव्हा ‘सञ्जयः‘ या पदाच्या पुढे ‘उवाच‘ हे पद येते, तेव्हा विसर्गाचा (ः) लोप (गायब होणे) होतो. ही प्रक्रिया पाणिनीच्या विसर्ग संधीच्या नियमांनुसार अत्यंत तर्कशुद्ध पद्धतीने घडते. या परिवर्तनामागे प्रामुख्याने ‘लोपः शाकल्यस्य‘ हे सूत्र कारणीभूत आहे. याची संपूर्ण साखळी (प्रक्रिया) खालीलप्रमाणे आहे:

१. मूळ स्थिति –

• सञ्जयः + उवाच
• येथे ‘सञ्जयः‘ च्या शेवटी विसर्ग आहे (ज्याच्या आधी ‘अ‘ हा स्वर आहे) आणि पुढे ‘उवाच‘ मधील ‘उ‘ हा स्वर आहे.

२. सूत्रांनुसार परिवर्तन प्रक्रिया (Step-by-step Derivation)

पायरी १: विसर्गाचे ‘रु‘ (र्) मध्ये रूपांतर

• मूळ पद ‘सञ्जयस्‘ (प्रथमा एकवचन) असते.
• सूत्र: ‘ससजुषो रुः‘ (८.२.६६) या सूत्रानुसार पदाच्या शेवटी असलेल्या ‘स्‘ चा ‘रु‘ (र्) होतो.
• स्थिति: सञ्जय + र् + उवाच

पायरी २: ‘र्‘ च्या जागी ‘य्‘ (यकार) आदेश

• सूत्र: ‘भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि‘ (८.३.१७)
• स्पष्टीकरण: या सूत्रानुसार, जर ‘र्‘ च्या आधी ‘अ‘ किंवा ‘आ‘ असेल आणि ‘र्‘ च्या पुढे ‘अश्‘ प्रत्याहारातील वर्ण (सर्व स्वर किंवा मृदू व्यंजने) असेल, तर त्या ‘र्‘ च्या जागी ‘य्‘ हा आदेश होतो.
• येथे ‘र्‘ च्या आधी ‘य‘ मधील ‘अ‘ आहे आणि पुढे ‘उवाच‘ मधील ‘उ‘ (स्वर/अश्) आहे. त्यामुळे ‘र्‘ चा ‘य्‘ होतो.
• स्थिति: सञ्जयय् + उवाच

पायरी ३: ‘य्‘ चा लोप (गायब होणे) – सर्वांत महत्त्वाचा टप्पा

• सूत्र: ‘लोपः शाकल्यस्य‘ (८.३.१९)
• स्पष्टीकरण: शाकल्य ऋषींच्या मते, जर पदाच्या शेवटी ‘य्‘ किंवा ‘व्‘ असेल (ज्याच्या आधी अ/आ आहे) आणि पुढे ‘अश्‘ वर्ण (स्वर/मृदू व्यंजन) आला असेल, तर त्या ‘य्‘ चा लोप होतो.
• येथे ‘सञ्जयय्‘ मधील शेवटचा ‘य्‘ गाळला जातो.
• स्थिति: सञ्जय + उवाच

३. एक महत्त्वाचा प्रश्न: पुढे गुणसंधी का होत नाही?

आता ‘सञ्जय‘ मधील ‘अ‘ आणि ‘उवाच‘ मधील ‘उ‘ समोरासमोर आले आहेत. मग ‘अ + उ = ओ‘ (आद्गुणः) अशी संधी होऊन ‘सञ्जयोवाच‘ असे रूप का होत नाही?

• सूत्र: ‘पूर्वत्रासिद्धम्‘ (८.२.१)
• स्पष्टीकरण: पाणिनीच्या अष्टाध्यायीचे पहिले सव्वासात अध्याय (सपादसप्ताध्यायी) हे ‘सिद्ध‘ (मजबूत) मानले जातात आणि शेवटचे तीन पाद (त्रिपादी) हे आधीच्या सूत्रांसाठी ‘असिद्ध‘ (घडलेच नाहीत असे) मानले जातात.
• ‘लोपः शाकल्यस्य‘ (८.३.१९) हे त्रिपादीतील सूत्र आहे आणि गुणसंधी करणारे ‘आद्गुणः‘ (६.१.८७) हे आधीचे सूत्र आहे.
• त्यामुळे गुणसंधीच्या सूत्राला ‘य्‘ चा लोप झालेला दिसतच नाही; त्याला तिथे अजूनही ‘सञ्जयय् + उवाच‘ असेच दिसते. मध्यात ‘य्‘ असल्यामुळे तिथे स्वरांची गुणसंधी होऊ शकत नाही.

निष्कर्ष:

या सर्व नियमांमुळे कोणत्याही पुढील संधीविना हे दोन्ही शब्द वेगळे राहतात आणि “सञ्जयः उवाच” चे परिवर्तन होऊन “सञ्जय उवाच“ असे शुद्ध रूप तयार होते.

पाण्डवानीकम् याचे परिवर्तन पाण्डवानीकं हे कोणत्या सूत्रांनुसार होते?

‘पाण्डवानीकम्‘ या शब्दाचे ‘पाण्डवानीकं‘ असे परिवर्तन पाणिनीच्या एका अत्यंत प्रसिद्ध सूत्रामुळे होते.

१. कारणीभूत सूत्र: ‘मोऽनुस्वारः‘

• पाणिनीय सूत्र: ‘मोऽनुस्वारः‘ (८.३.२३)
• सूत्राचा अर्थ (नियम): मान्तस्य पदस्य अनुस्वारः स्यात् हलि ।

म्हणजेच, जर एखाद्या पदाच्या (शब्दाच्या) शेवटी ‘म्‘ (हलन्त मकार) असेल आणि त्याच्या पुढे कोणतेही व्यंजन (हल्) आले असेल, तर त्या शेवटच्या ‘म्‘ चे रूपांतर ‘अनुस्वार‘ ( ं ) मध्ये होते.

२. सूत्राचे उपयोजन (Application of the Rule)

गीतेच्या श्लोकातील मूळ स्थिति पाहूया:

• स्थिति: पाण्डवानीकम् + व्यूढम्
• येथे ‘पाण्डवानीकम्‘ या पदाच्या शेवटी ‘म्‘ (हलन्त व्यंजन) आहे.
• त्याच्या अगदी पुढे ‘व्यूढम्‘ या शब्दाची सुरुवात ‘व्‘ या व्यंजनाने (हल्) झाली आहे.

पाणिनीच्या ‘मोऽनुस्वारः‘ नियमानुसार, ‘म्‘ च्या पुढे व्यंजन आल्यामुळे, ‘पाण्डवानीकम्‘ मधील शेवटच्या ‘म्‘ चा लोप होऊन तो आधीच्या अक्षरावर (क वर) अनुस्वार ( ं ) म्हणून जाऊन बसतो.

परिणाम:

पाण्डवानीकम् + व्यूढम् = पाण्डवानीकं व्यूढम्

३. एक महत्त्वाचा अपवाद (संयोग)

जर ‘पाण्डवानीकम्‘ च्या पुढे व्यंजनाऐवजी एखादा स्वर (अच्) आला असता, तर हा नियम लागू झाला नसता.

• उदा. जर वाक्य ‘पाण्डवानीकम् अपश्यत्‘ असे असते, तर तिथे ‘म्‘ च्या पुढे ‘अ‘ हा स्वर आल्यामुळे अनुस्वार न होता, केवळ संयोग होऊन ‘पाण्डवानीकमपश्यत्‘ असे झाले असते. (जसे आपण आधी ‘वचनमब्रवीत्‘  मध्ये पाहिले).

निष्कर्ष:

पुढच्या शब्दाची सुरुवात व्यंजनाने (‘व्‘) झाल्यामुळे, ‘मोऽनुस्वारः‘ या सूत्रानुसार “पाण्डवानीकम्” चे परिवर्तन अचूकपणे “पाण्डवानीकं” असे होते.

व्यूढम् याचे परिवर्तन व्यूढं हे कोणत्या सूत्रांनुसार होते?

‘पाण्डवानीकम्‘ प्रमाणेच, ‘व्यूढम्‘ या पदाचे ‘व्यूढं‘ असे परिवर्तनही पाणिनीच्या त्याच एका सुप्रसिद्ध सूत्रामुळे होते.

१. कारणीभूत सूत्र: ‘मोऽनुस्वारः‘

• पाणिनीय सूत्र: ‘मोऽनुस्वारः‘ (८.३.२३)
• सूत्राचा अर्थ (नियम): मान्तस्य पदस्य अनुस्वारः स्यात् हलि । म्हणजेच, जर एखाद्या पदाच्या (शब्दाच्या) शेवटी ‘म्‘ (हलन्त मकार) असेल आणि त्याच्या पुढे कोणतेही व्यंजन (हल्) आले असेल, तर त्या शेवटच्या ‘म्‘ चे रूपांतर ‘अनुस्वार‘ ( ं ) मध्ये होते.

२. सूत्राचे उपयोजन (Application of the Rule)

गीतेच्या श्लोकातील मूळ स्थिति पाहूया:

• स्थिति: व्यूढम् + दुर्योधनः (तदा)
• येथे ‘व्यूढम्‘ या पदाच्या शेवटी ‘म्‘ (हलन्त व्यंजन) आहे.
• त्याच्या अगदी पुढे ‘दुर्योधनः‘ या शब्दाची सुरुवात ‘द्‘ या व्यंजनाने (हल्) झाली आहे.

पाणिनीच्या ‘मोऽनुस्वारः‘ नियमानुसार, ‘म्‘ च्या पुढे व्यंजन आल्यामुळे, ‘व्यूढम्‘ मधील शेवटच्या ‘म्‘ चा लोप होऊन तो आधीच्या अक्षरावर (ढ वर) अनुस्वार ( ं ) म्हणून जाऊन बसतो.