श्रीमद् भगवद् गीता अध्याय
१ श्लोक २ चे पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार विश्लेषण
|
मूळ श्लोक |
सञ्जय उवाच
। दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा । आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत् ॥ १ – २ ॥ |
|
पदच्छेद , सन्धी व समास विग्रह सहित |
सञ्जयः उवाच
। दृष्ट्वा तु
पाण्डवानीकम् व्यूढम् दुर्योधनः तदा । आचार्यम् उपसङ्गम्य राजा वचनम् अब्रवीत् ॥ १ – २
॥ |
|
सञ्जयः = १. मूळ माहिती (Basic Morphological Analysis)
२. समास विश्लेषण (Compound Analysis) ‘सञ्जय‘
हा शब्द एक सामासिक शब्द आहे. तो सम् आणि जय या दोन शब्दांनी
मिळून बनला आहे.
समासाचा प्रकार = प्रादि तत्पुरुष समास (किंवा गति समास)
३. रूपसिद्धी (Grammatical Derivation of ‘सञ्जयः‘) ‘सञ्जय‘
या मूळ प्रातिपदिकापासून ‘सञ्जयः‘ हे प्रथमा विभक्ती एकवचनाचे रूप कसे तयार होते, याची पाणिनीच्या
सूत्रांनुसार प्रक्रिया (Step-by-step derivation) खालीलप्रमाणे
आहे:
पायरी १: प्रातिपदिक संज्ञा
प्राप्त होणे
पायरी २: विभक्ती प्रत्यय
लावणे
पायरी ३: इत् संज्ञा आणि
लोप
पायरी ४: सकाराचा ‘रु‘ आदेश (रुत्व)
पायरी ५: ‘रु‘ मधील उकाराचा लोप
पायरी ६: ‘र्‘ चे विसर्गात रूपांतर (विसर्गसंधी)
अशा प्रकारे, व्याकरणाच्या अत्यंत
काटेकोर आणि वैज्ञानिक प्रक्रियेतून ‘सञ्जय‘ या सामासिक प्रातिपदिकाचे प्रथमा एकवचनात ‘सञ्जयः‘
हे रूप सिद्ध होते. |
|
उवाच = १. मूळ माहिती (Basic Morphological Analysis)
(हा काळ अशा
घटनांसाठी वापरतात ज्या डोळ्यांदेखत घडलेल्या नाहीत आणि खूप प्राचीन आहेत. उदा.
रामायण, महाभारतातील कथा सांगताना ‘उवाच‘
खूपदा येते).
२. विकरणाविषयी स्पष्टीकरण
(Explanation of Vikaraṇa)
३. रूपसिद्धी (Grammatical Derivation of ‘उवाच‘) ‘वच्‘
या मूळ धातूपासून ‘उवाच‘ हे रूप कसे सिद्ध होते, याची पाणिनीच्या
सूत्रांनुसार अत्यंत शास्त्रशुद्ध पायरी-दर-पायरी (Step-by-step) प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे: पायरी १: ‘लिट्‘ लकाराची योजना
पायरी २: प्रथम पुरुष
एकवचनाचा प्रत्यय आणि ‘णल्‘ आदेश
पायरी ३: धातूचे द्वित्व (Reduplication)
पायरी ४: ‘अभ्यास‘ संज्ञा आणि व्यंजनाचा लोप
पायरी ५: अभ्यासाचे
संप्रसारण (Samprasarana – ‘व्‘ चा ‘उ‘ होणे)
पायरी ६: उपधेची वृद्धी (Vṛddhi
of the penultimate vowel)
पायरी ७: वर्णांचे संमेलन
(अंतिम जोडणी)
अशा प्रकारे
अष्टाध्यायीच्या सूत्रांच्या एका परिपूर्ण आणि सुंदर साखळीतून ‘उवाच‘ या सुप्रसिद्ध
क्रियापदाची निर्मिती होते. |
|
दृष्ट्वा = ‘दृष्ट्वा‘ हे नाम (प्रातिपदिक) नसून ते एक ‘अव्यय‘
(Indeclinable) आहे. संस्कृत व्याकरणात जे शब्द कोणत्याही लिंग,
वचन किंवा विभक्तीनुसार बदलत नाहीत, त्यांना
‘अव्यय‘ म्हणतात (सदृशं
त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु…). त्यामुळे ‘दृष्ट्वा‘ या शब्दाला अकारान्त/उकारान्त, लिंग, वचन किंवा विभक्ती लागू होत नाही. तसेच हा
सामासिक शब्द (समास) नसून हा एका धातूपासून तयार झालेला कृदन्त (Kridanta)
शब्द आहे. याची पाणिनीय सूत्रांनुसार
अत्यंत काटेकोर प्रकिया खालीलप्रमाणे आहे. १. मूळ माहिती (Basic Morphological Analysis)
२. रूपसिद्धी (Grammatical Derivation of ‘दृष्ट्वा‘) ‘दृश्‘
या मूळ धातूपासून ‘दृष्ट्वा‘ हे अव्यय कसे तयार होते, याची पाणिनीच्या
सूत्रांनुसार पायरी-दर-पायरी (Step-by-step) प्रक्रिया
खालीलप्रमाणे आहे: पायरी १: ‘क्त्वा‘ प्रत्ययाची योजना
पायरी २: ‘क्‘ ची इत् संज्ञा आणि लोप
पायरी ३: शकाराचा षकार होणे
(षत्व विधान)
पायरी ४: तकाराचा टकार होणे
(ष्टुत्व संधी)
अंतिम जोडणी: दृष् आणि ट्वा एकत्र जोडले
जाऊन ‘दृष्ट्वा‘ हे रूप सिद्ध होते. ३. लिंग, विभक्ती, वचन आणि समास याबद्दलचा खुलासा
अशा प्रकारे अत्यंत
तर्कशुद्ध नियमांतून ‘दृष्ट्वा‘ या पूर्वकालवाचक अव्ययाची निर्मिती होते. |
|
तु = पाणिनीय व्याकरणाच्या
दृष्टिकोनातून ‘अव्यय‘ आणि विशेषतः ‘तु‘ या अव्ययाचे विश्लेषण
करणे अत्यंत महत्त्वपूर्ण आहे. सर्वात आधी आपण ‘अव्यय‘
म्हणजे काय हे समजून घेऊ आणि नंतर ‘तु‘
या शब्दाचे सखोल विश्लेषण करू. १. अव्यय म्हणजे काय? (What is an Avyaya?) संस्कृतमध्ये शब्दांचे
प्रामुख्याने दोन प्रकार पडतात: ‘व्यय‘ (ज्यांच्या रूपात बदल
होतो, उदा. रामः, रामौ, रामाः) आणि ‘अव्यय‘ (ज्यांच्या रूपात कधीही
बदल होत नाही). अव्ययाची व्याख्या: ज्या शब्दांच्या रूपात लिंग, वचन आणि विभक्तीनुसार
कोणताही बदल होत नाही, ते शब्द जसेच्या तसे राहतात,
त्यांना ‘अव्यय‘ (Indeclinable) असे म्हणतात. याविषयी एक प्रसिद्ध श्लोक
आहे: सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु
सर्वासु च विभक्तिषु । वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम् ॥ अर्थ: जे तिन्ही
लिंगांमध्ये (पुल्लिंग, स्त्रीलिंग, नपुंसकलिंग), सर्व
विभक्तींमध्ये (प्रथमा ते सप्तमी) आणि सर्व वचनांमध्ये (एकवचन, द्विवचन, बहुवचन) समान राहते, ज्याचा ‘व्यय‘ (ऱ्हास/बदल)
होत नाही, त्याला ‘अव्यय‘ म्हणतात. २. अव्ययासंबंधी महत्त्वाची
पाणिनीय सूत्रे पाणिनीच्या
अष्टाध्यायीमध्ये अव्यय ठरवण्यासाठी आणि त्यांच्या प्रक्रियेसाठी काही प्रमुख
सूत्रे दिली आहेत: १. स्वरादिनिपातमव्ययम् (१.१.३७)
२. चादयोऽसत्त्वे (१.४.५७)
३. तद्धितश्चासर्वविभक्तिः (१.१.३८)
४. कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६)
५. अव्ययादाप्सुपः (२.४.८२) – (सर्वात महत्त्वाचे सूत्र)
३. ‘तु‘ या अव्ययाचे सखोल
विश्लेषण: आता आपण ‘तु‘ (Tu) या शब्दाकडे वळूया. अ) मूळ व्याकरणिक ओळख (Grammatical Profile)
ब) ‘तु‘ चे विविध अर्थ आणि उपयोग (Meanings) ‘तु‘ या अव्ययाचा वापर वाक्यात प्रामुख्याने खालील अर्थांनी होतो: 1.
भेद किंवा विरोध दर्शवणे (But / On the other hand): जेव्हा दोन गोष्टींमधील फरक किंवा विरोध
दाखवायचा असतो. o उदा: रामः गच्छति, श्यामः तु पठति। (राम
जातो, पण श्याम अभ्यास करतो.) 2.
निश्चय किंवा अवधारण (Indeed / Surely): एखाद्या गोष्टीवर जोर
देण्यासाठी. o उदा: सः तु मूर्खः एव। (तो तर मूर्खच आहे.) 3.
पादपूरणार्थ (Expletive / Filler): संस्कृत श्लोकांमध्ये
(काव्यात) वृत्ताची किंवा छंदाची अक्षरसंख्या पूर्ण करण्यासाठी ‘तु‘ चा वापर केवळ ‘फिलर‘ म्हणून
केला जातो. तिथे त्याचा विशेष अर्थ नसतो. क) रूपसिद्धी (Derivation of ‘तु‘) पाणिनीय प्रक्रियेनुसार ‘तु‘ शब्दाची सिद्धी खालीलप्रमाणे होते: १. निपात आणि अव्यय संज्ञा: ‘तु‘ हा शब्द ‘चादि‘ गणात येतो. ‘चादयोऽसत्त्वे‘ (१.४.५७) या सूत्राने त्याला ‘निपात‘ संज्ञा मिळते. त्यानंतर ‘स्वरादिनिपातमव्ययम्‘
(१.१.३७) या सूत्राने निपात असल्यामुळे त्याला ‘अव्यय‘ संज्ञा मिळते. २. प्रातिपदिक संज्ञा आणि विभक्ति
प्रत्यय: हे एक अर्थपूर्ण पद
असल्यामुळे त्याला प्रातिपदिक संज्ञा मिळते. त्यानंतर प्रथमा विभक्ति, एकवचनाचा प्रत्यय लावला
जातो.
३. प्रत्ययाचा लोप: येथे ‘अव्ययादाप्सुपः‘
(२.४.८२) हे महत्त्वाचे सूत्र लागू होते. ‘तु‘ हे अव्यय असल्यामुळे, त्याच्यापुढे आलेल्या ‘सुँ‘ या विभक्ती प्रत्ययाचा संपूर्ण लोप होतो.
(विभक्ती
प्रत्यय लागून तो गाळला गेल्यामुळे ‘तु‘ ला ‘पद‘ (सुप्तिङन्तं पदम्)
ही संज्ञा मिळते आणि ते वाक्यात वापरण्यासाठी योग्य ठरते, पण
त्याचे रूप मात्र बदलत नाही). निष्कर्ष: ‘तु‘ हे एक चादि गणातील निपात-अव्यय आहे, जे
प्रामुख्याने वाक्यात ‘पण‘, ‘परंतु‘,
किंवा ‘तर‘ असा
भेद/निश्चय दर्शवण्यासाठी वापरले जाते आणि ‘अव्ययादाप्सुपः‘
सूत्रामुळे ते कायम आपल्या मूळ ‘तु‘ याच रूपात राहते. |
|
पाण्डवानीकम् = गीतेमधील मूळ आणि शुद्ध
सामासिक शब्द ‘पाण्डवानीकम्‘
असा आहे, जो ‘पाण्डव + अनीकम्‘
असा दीर्घ संधी होऊन बनतो. पाण्डवानीकम् = १. मूळ माहिती (Basic Morphological Analysis)
२. समास विश्लेषण (Compound Analysis) ‘पाण्डवानीकम्‘
हा शब्द एक सामासिक शब्द आहे. तो ‘पाण्डव‘
आणि ‘अनीक‘ या दोन
शब्दांनी मिळून बनला आहे.
समासाचा प्रकार: षष्ठी तत्पुरुष समास
३. रूपसिद्धी (Grammatical Derivation of ‘पाण्डवानीकम्‘) ‘पाण्डवानीक‘
या नपुंसकलिंगी प्रातिपदिकापासून ‘पाण्डवानीकम्‘
हे द्वितीया विभक्ति एकवचनाचे रूप कसे तयार होते, याची पाणिनीच्या सूत्रांनुसार प्रक्रिया (Step-by-step
derivation) खालीलप्रमाणे आहे: पायरी १: प्रातिपदिक संज्ञा
प्राप्त होणे
पायरी २: विभक्ती प्रत्यय
लावणे
पायरी ३: पूर्वरूप एकादेश
(स्वरांचे एकत्रीकरण)
(नोंद: जर हा
शब्द प्रथमा विभक्ती एकवचनात असता, तर ‘सुँ‘ प्रत्यय लागून ‘अतोऽम्‘ (७.१.२४) या सूत्राने ‘सुँ‘ च्या जागी ‘अम्‘ आदेश झाला
असता आणि त्यानंतर पुन्हा ‘अमि पूर्वः‘ लागून हेच रूप तयार झाले असते). अशा प्रकारे, पाणिनीय व्याकरणाच्या
शास्त्रशुद्ध प्रक्रियेतून ‘पाण्डवानीकम्‘ हे नपुंसकलिंगी, द्वितीया विभक्ति एकवचनाचे रूप
सिद्ध होते. |
|
व्यूढम् = १. मूळ माहिती (Basic Morphological Analysis)
२. समास विश्लेषण (Compound Analysis) ‘व्यूढ‘
हा शब्द उपसर्ग आणि धातू यांच्या संयोगातून बनलेला एक सामासिक
शब्द आहे.
३. ‘व्यूढ‘ प्रातिपदिकाची निर्मिती (Derivation of the Base Word) ‘वि + वह्‘
या मूळ धातूपासून ‘व्यूढ‘ हा शब्द कसा बनतो, ही पाणिनीय व्याकरणातील अत्यंत रंजक आणि प्रगत प्रक्रिया
आहे.
प्रक्रिया (Step-by-step): १. वह् + क्त : ‘क्त‘ प्रत्ययातील ‘क्‘ चा लोप होऊन ‘त‘ उरतो. २. उ + अ + ह् + त : ‘वचिस्वपियजादीनां किति‘
(६.१.१५) या सूत्रानुसार ‘वह्‘ मधील ‘व्‘
ला संप्रसारण होते (म्हणजेच ‘व्‘ च्या जागी ‘उ‘ हा स्वर
येतो). ३. उह् + त : ‘सम्प्रसारणाच्च‘
(६.१.१०८) या सूत्राने संप्रसारण ‘उ‘ च्या पुढील ‘अ‘ चा लोप होतो. ४. उढ् + त : ‘हो ढः‘ (८.२.३१) या सूत्रानुसार ‘ह्‘ च्या जागी ‘ढ्‘ आदेश होतो. ५. उढ् + ध : ‘झषस्तथोर्धोऽधः‘
(८.२.४०) या सूत्रानुसार ‘ढ्‘ च्या पुढे आलेल्या ‘त‘ च्या जागी ‘ध‘ होतो. ६. उढ् + ढ : ‘ष्टुना ष्टुः‘ (८.४.४१) या ष्टुत्व संधीच्या नियमानुसार ‘ढ्‘ च्या पुढे ‘ध‘ आल्याने ‘ध‘ चा ‘ढ‘ होतो. ७. उ + ढ : ‘ढो ढे लोपः‘ (८.३.१३) या सूत्रानुसार दोन ‘ढ‘ एकत्र आल्यावर पहिल्या ‘ढ‘ चा लोप होतो. ८. ऊढ : ‘ढ्रलोपे पूर्वस्य
दीर्घोऽणः‘ (६.३.१११) या सूत्रानुसार ‘ढ‘ चा लोप झाल्यावर त्याच्या आधी असलेल्या स्वराचा (इथे ‘उ‘ चा) दीर्घ होतो. त्यामुळे उ + ढ = ऊढ हे रूप
सिद्ध होते. उपसर्ग आणि संधी: ९. आता समासामुळे ‘वि‘ हा उपसर्ग ‘ऊढ‘ ला जोडला
जातो.
अशा प्रकारे ‘व्यूढ‘ हे अकारान्त प्रातिपदिक सिद्ध होते. ४. रूपसिद्धी (Grammatical Derivation of ‘व्यूढम्‘) आता ‘व्यूढ‘ या नपुंसकलिंगी प्रातिपदिकापासून ‘व्यूढम्‘
हे द्वितीया विभक्ति एकवचनाचे रूप कसे तयार होते, याची प्रक्रिया पाहू: १. प्रातिपदिक संज्ञा:
२. विभक्ती प्रत्यय:
३. पूर्वरूप एकादेश
(स्वरांची जोडणी):
अशा प्रकारे, व्याकरणाच्या अत्यंत
काटेकोर, वैज्ञानिक आणि तर्कशुद्ध साखळीतून ‘वि + वह् + क्त‘ यापासून ‘व्यूढम्‘
हे अचूक आणि परिपूर्ण रूप सिद्ध होते. |
|
दुर्योधनः = १. मूळ माहिती (Basic Morphological Analysis)
२. समास आणि शब्द निर्मिती
विश्लेषण (Compound and Word
Formation) ‘दुर्योधन‘
हा शब्द उपसर्ग (Prefix) आणि कृदन्त (Verbal
derivative) यांच्या संयोगातून तयार झालेला एक सामासिक शब्द आहे. तो दुर् आणि योधन या दोन शब्दांनी मिळून
बनला आहे.
समासाचा प्रकार: व्याकरणकारांनी
‘दुर्योधन‘
या शब्दाचे दोन प्रकारे सामासिक विश्लेषण केले आहे: १. बहुव्रीहि समास:
२. प्रादि तत्पुरुष समास
(किंवा उपपद):
३. रूपसिद्धी (Grammatical Derivation of ‘दुर्योधनः‘) ‘दुर्योधन‘
या मूळ अकारान्त प्रातिपदिकापासून ‘दुर्योधनः‘
हे प्रथमा विभक्ती एकवचनाचे रूप कसे तयार होते, याची पाणिनीच्या सूत्रांनुसार शास्त्रशुद्ध प्रक्रिया (Step-by-step
derivation) खालीलप्रमाणे आहे: पायरी १: प्रातिपदिक संज्ञा
प्राप्त होणे
पायरी २: विभक्ती प्रत्यय
लावणे
पायरी ३: इत् संज्ञा आणि
लोप
पायरी ४: सकाराचा ‘रु‘ आदेश (रुत्व)
पायरी ५: ‘रु‘ मधील उकाराचा लोप
पायरी ६: ‘र्‘ चे विसर्गात रूपांतर (विसर्गसंधी)
अशा प्रकारे, पाणिनीय व्याकरणाच्या
अत्यंत काटेकोर प्रक्रियेतून ‘दुर्योधन‘ या प्रातिपदिकाचे प्रथमा एकवचनात ‘दुर्योधनः‘
हे सुबन्त रूप सिद्ध होते. |
|
तदा = सर्वात आधी आपण ‘अव्यय‘ म्हणजे काय हे समजून
घेऊ, अव्ययाची सूत्रे पाहू आणि त्यानंतर ‘तदा‘ या शब्दाची निर्मिती
कशी झाली ते शास्त्रशुद्ध पद्धतीने पाहू. १. अव्यय म्हणजे काय? (What is an Avyaya?) संस्कृतमध्ये शब्दांचे
प्रामुख्याने दोन प्रकार पडतात: ‘व्यय‘ (ज्यांच्या रूपात लिंग,
वचन, विभक्तीनुसार बदल होतो, उदा. रामः, रामौ, रामाः) आणि
‘अव्यय‘
(ज्यांच्या
रूपात कधीही बदल होत नाही). अव्ययाची व्याख्या: ज्या
शब्दांच्या रूपात लिंग, वचन आणि विभक्तीनुसार कोणताही बदल होत नाही, ते
शब्द कायम जसेच्या तसे राहतात, त्यांना ‘अव्यय‘ (Indeclinable) असे म्हणतात. (न व्ययम् इति अव्ययम् – ज्याचा व्यय/बदल होत नाही ते). याविषयी
संस्कृत व्याकरणामध्ये एक अत्यंत प्रसिद्ध श्लोक आहे: सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु
सर्वासु च विभक्तिषु । वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम् ॥ अर्थ: जे तिन्ही
लिंगांमध्ये (पुल्लिंग, स्त्रीलिंग, नपुंसकलिंग), सर्व
विभक्तींमध्ये (प्रथमा ते सप्तमी) आणि सर्व वचनांमध्ये (एकवचन, द्विवचन, बहुवचन) समान राहते, ज्याच्यात कोणताही बदल होत नाही, त्याला ‘अव्यय‘ म्हणतात. २. अव्ययासंबंधी महत्त्वाची
पाणिनीय सूत्रे पाणिनीच्या
अष्टाध्यायीमध्ये कोणते शब्द ‘अव्यय‘ आहेत हे ठरवण्यासाठी आणि
त्यांच्या प्रक्रियेसाठी काही प्रमुख सूत्रे दिली आहेत: १. स्वरादिनिपातमव्ययम् (१.१.३७)
२. तद्धितश्चासर्वविभक्तिः (१.१.३८)
३. कृन्मेजन्तः (१.१.३९) आणि क्त्वातोसुन्कसुन् (१.१.४०)
४. अव्ययादाप्सुपः (२.४.८२) – (सर्वात महत्त्वाचे सूत्र)
३. ‘तदा‘ या अव्ययाचे सखोल
विश्लेषण: आता आपण ‘तदा‘ (Tadā) या शब्दाकडे वळूया. अ) मूळ व्याकरणिक ओळख (Grammatical Profile)
ब) रूपसिद्धी (Grammatical Derivation of ‘तदा‘) ‘तद्‘
या मूळ सर्वनामापासून ‘तदा‘ हे अव्यय कसे तयार होते, याची पाणिनीय
प्रक्रियेनुसार साखळी खालीलप्रमाणे आहे: पायरी १: मूळ शब्द आणि ‘दाप्‘ प्रत्ययाची योजना
पायरी २: ‘तद्‘ मधील ‘द्‘ चा ‘अ‘ होणे
पायरी ३: स्वरांचे
एकत्रीकरण (पररूप संधी)
पायरी ४: अव्यय संज्ञा आणि
विभक्तीचा लोप
अंतिम स्थिती: तदा अशा प्रकारे, व्याकरणाच्या अत्यंत
काटेकोर प्रक्रियेतून ‘तद्‘ या
सर्वनामाला ‘दाप्‘ प्रत्यय लागून
‘तदा‘ हे कालवाचक अव्यय सिद्ध होते आणि ‘अव्ययादाप्सुपः‘ मुळे ते कायम अविकारी
राहते. |
|
आचार्यम् = १. मूळ माहिती (Basic Morphological Analysis)
२. शब्द निर्मिती विश्लेषण
(Word Formation Analysis) ‘आचार्य‘ हा शब्द मुळात ‘समास‘ नसून
तो एक ‘कृदन्त‘
(धातुसाधित) शब्द आहे. (जरी ‘आ‘ या उपसर्गामुळे काही व्याकरणकार या प्रक्रियेला
‘प्रादि तत्पुरुष‘ समासाच्या कक्षेत
धरतात, तरी याची मुख्य निर्मिती धातू आणि प्रत्यय यांच्या
संयोगातून होते). हा शब्द उपसर्ग, धातू आणि प्रत्यय यांनी
कसा बनतो ते पाहूया:
‘आचार्य‘
प्रातिपदिक निर्मितीची प्रक्रिया: १. आ + चर् + ण्यत्: ‘ण्यत्‘ प्रत्ययातील ‘ण्‘ आणि ‘त्‘ ची इत् संज्ञा होऊन त्यांचा लोप होतो आणि केवळ
‘य‘ शिल्लक राहतो. २. वृद्धी (Vṛddhi):
‘ण्यत्‘ हा प्रत्यय ‘णित्‘
(ज्यात ‘ण्‘ चा लोप
झाला आहे असा) असल्यामुळे, ‘अत उपधायाः‘ (७.२.११६) या सूत्रानुसार धातूच्या उपधेत
असलेल्या ‘अ‘ ची वृद्धी होऊन त्याचा ‘आ‘ होतो.
(म्हणजेच ‘चर्‘ चे ‘चार्‘ होते). ३. जोडणी: आ + चार् + य = आचार्य (अकारान्त पुल्लिङ्गी
प्रातिपदिक).
३. रूपसिद्धी (Grammatical Derivation of ‘आचार्यम्‘) ‘आचार्य‘ या मूळ अकारान्त प्रातिपदिकापासून ‘आचार्यम्‘
हे द्वितीया विभक्ति एकवचनाचे रूप कसे तयार होते, याची पाणिनीच्या सूत्रांनुसार शास्त्रशुद्ध प्रक्रिया (Step-by-step
derivation) खालीलप्रमाणे आहे. पायरी १: प्रातिपदिक संज्ञा
प्राप्त होणे
पायरी २: विभक्ती प्रत्यय
लावणे
पायरी ३: पूर्वरूप एकादेश
(स्वरांची जोडणी)
अशा प्रकारे, व्याकरणाच्या अत्यंत
काटेकोर प्रक्रियेतून ‘आचार्य‘ या
कृदन्त प्रातिपदिकाचे द्वितीया विभक्ति एकवचनात ‘आचार्यम्‘
(आचार्यांना / गुरुला) हे सुबन्त रूप सिद्ध होते. |
|
उपसङ्गम्य = सुबन्त रूप पाणिनीय व्याकरणाच्या
दृष्टिकोनातून ‘उपसङ्गम्य‘
या सखोल विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे. सर्वात आधी आपण ‘अव्यय‘ म्हणजे काय हे समजून
घेऊ आणि त्यानंतर ‘उपसङ्गम्य‘ या
शब्दाची निर्मिती कशी झाली ते शास्त्रशुद्ध पद्धतीने पाहू. १. अव्यय म्हणजे काय? (What is an Avyaya?) संस्कृतमध्ये शब्दांचे
प्रामुख्याने दोन प्रकार पडतात: ‘व्यय‘ (ज्यांच्या रूपात लिंग,
वचन, विभक्तीनुसार बदल होतो) आणि ‘अव्यय‘ (ज्यांच्या रूपात कधीही
बदल होत नाही). अव्ययाची व्याख्या: ज्या
शब्दांच्या रूपात लिंग, वचन आणि विभक्तीनुसार कोणताही बदल होत नाही, ते
शब्द कायम जसेच्या तसे (अविकारी) राहतात, त्यांना ‘अव्यय‘ (Indeclinable) असे म्हणतात. याविषयी एक प्रसिद्ध श्लोक
आहे: सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु
सर्वासु च विभक्तिषु । वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम् ॥ अर्थ: जे तिन्ही
लिंगांमध्ये, सर्व
विभक्तींमध्ये आणि सर्व वचनांमध्ये समान राहते, ज्याचा ‘व्यय‘ (ऱ्हास/बदल) होत नाही, त्याला ‘अव्यय‘ म्हणतात. २. अव्ययासंबंधी महत्त्वाची
पाणिनीय सूत्रे अष्टाध्यायीमध्ये अव्यय
ठरवण्यासाठी आणि त्यांच्या प्रक्रियेसाठी काही प्रमुख सूत्रे आहेत: १. स्वरादिनिपातमव्ययम् (१.१.३७)
२. कृन्मेजन्तः (१.१.३९)
३. क्त्वातोसुन्कसुन् (१.१.४०)
४. अव्ययादाप्सुपः (२.४.८२) – (सर्वात महत्त्वाचे सूत्र)
३. ‘उपसङ्गम्य‘ या ल्यबन्त अव्ययाचे
सखोल विश्लेषण अ) मूळ व्याकरणिक ओळख (Grammatical Profile)
ब) रूपसिद्धी (Grammatical Derivation of ‘उपसङ्गम्य‘) ‘गम्‘
या मूळ धातूपासून ‘उपसङ्गम्य‘ हे अव्यय कसे तयार होते, याची पाणिनीय
प्रक्रियेनुसार साखळी खालीलप्रमाणे आहे: पायरी १: ‘क्त्वा‘ प्रत्ययाची योजना
पायरी २: उपसर्गांचा संयोग
आणि समास
पायरी ३: ‘क्त्वा‘ च्या जागी ‘ल्यप्‘ आदेश
पायरी ४: मकाराचा अनुस्वार
होणे
पायरी ५: अनुस्वाराचा
परसवर्ण (संधी)
पायरी ६: अव्यय संज्ञा आणि
विभक्तीचा लोप
अंतिम सिद्धी: उपसङ्गम्य अशा प्रकारे, व्याकरणाच्या अत्यंत
काटेकोर प्रक्रियेतून ‘गम्‘ धातूला
उपसर्ग लागून आणि ‘क्त्वा‘ चा ‘ल्यप्‘ होऊन ‘उपसङ्गम्य‘
हे अविकारी ल्यबन्त अव्यय सिद्ध होते. |
|
राजा = पाणिनीय व्याकरणाच्या
अष्टाध्यायीच्या दृष्टिकोनातून ‘ राजन् ‘ हा ‘नकारान्त‘
(व्यंजनान्त/हलन्त) शब्द आहे. ‘राजा‘
हा शब्द समास नाही. तो एका मूळ धातूपासून
प्रत्यय लागून तयार झालेला (कृदन्त/उणादि) शब्द आहे. १. मूळ माहिती (Basic Morphological Analysis)
२. ‘राजन्‘ या मूळ प्रातिपदिकाची निर्मिती आणि समास स्पष्टीकरण
३. रूपसिद्धी (Grammatical Derivation of ‘राजा‘) ‘राजन्‘
या मूळ नकारान्त प्रातिपदिकापासून प्रथमा एकवचनाचे ‘राजा‘ हे रूप कसे तयार होते, याची पाणिनीच्या सूत्रांनुसार अत्यंत रंजक आणि तर्कशुद्ध साखळी
खालीलप्रमाणे आहे: पायरी १: प्रातिपदिक संज्ञा
आणि विभक्ति प्रत्यय
पायरी २: इत् संज्ञा आणि ‘सुँ‘ चा लोप
पायरी ३: उपधेची वृद्धी /
दीर्घ होणे (अतिशय महत्त्वाचे सूत्र)
पायरी ४: सकाराचा (स्) लोप
पायरी ५: शेवटच्या नकाराचा
(न्) लोप
अशा प्रकारे, व्याकरणाच्या अत्यंत
काटेकोर प्रक्रियेतून ‘राजन्‘ या
नकारान्त मूळ शब्दाचा ‘न्‘ गाळला
जाऊन आणि उपधेचा दीर्घ होऊन प्रथमा एकवचनात ‘राजा‘ हे सुबन्त रूप सिद्ध होते. |
|
वचनम् = पाणिनीय व्याकरणाच्या अष्टाध्यायीनुसार ‘वचनम्‘ हा शब्द समास नसून तो एका धातूपासून बनलेला ‘कृदन्त‘
(धातुसाधित) शब्द आहे. (समासात दोन स्वतंत्र
अर्थपूर्ण शब्द एकत्र येतात, तर येथे एका मूळ धातूला
प्रत्यय लागला आहे). १. मूळ माहिती (Basic Morphological Analysis)
२. ‘वचन‘ प्रातिपदिकाची निर्मिती (Word Formation – Kṛdanta) ‘वचन‘
हा कृदन्त शब्द कसा तयार झाला, याची
प्रक्रिया पाहूया:
पाणिनीय प्रक्रिया: १. वच् + ल्युट् : ‘ल्युट्‘ प्रत्ययातील ‘ल्‘ आणि ‘ट्‘ ची इत् संज्ञा होऊन त्यांचा लोप होतो आणि केवळ ‘यु‘
शिल्लक राहतो. २. वच् + अन : ‘युवोरनाकौ‘ (७.१.१) या अतिशय महत्त्वाच्या सूत्रानुसार, ‘यु‘ च्या जागी
‘अन्‘ (अन) हा आदेश होतो. ३. वच् + अन = वचन. हा अकारान्त
नपुंसकलिंगी शब्द तयार होतो. ३. रूपसिद्धी (Grammatical Derivation of ‘वचनम्‘) ‘वचन‘ या अकारान्त नपुंसकलिंगी प्रातिपदिकापासून ‘वचनम्‘
हे द्वितीया विभक्ति एकवचनाचे रूप कसे तयार होते, याची पाणिनीच्या सूत्रांनुसार साखळी खालीलप्रमाणे आहे. पायरी १: प्रातिपदिक संज्ञा
प्राप्त होणे
पायरी २: विभक्ती प्रत्यय
लावणे
(नोंद: जर हे
प्रथमा विभक्तीत असते, तर ‘सुँ‘
प्रत्यय लागून ‘अतोऽम्‘ (७.१.२४) या सूत्राने ‘सुँ‘ च्या जागी ‘अम्‘ झाला असता).
पायरी ३: पूर्वरूप एकादेश
(स्वरांची जोडणी)
अंतिम स्थिति: वचनम् अशा प्रकारे, व्याकरणाच्या अत्यंत
काटेकोर प्रक्रियेतून ‘वच्‘ धातूला ‘ल्युट्‘ प्रत्यय लागून ‘वचन‘
हा शब्द बनतो आणि त्याला द्वितीया विभक्तिचा ‘अम्‘ प्रत्यय लागून ‘वचनम्‘
हे रूप सिद्ध होते. |
|
अब्रवीत् = पाणिनीय व्याकरणाच्या
अष्टाध्यायीनुसार ‘अब्रवीत्‘
आणि ‘उवाच‘ यांचा
संबंध काय आहे. वरवर पाहता हे दोन वेगळे धातू वाटतात (एक ‘ब्रू‘
आणि दुसरा ‘वच्‘), पण
पाणिनीय व्याकरणात ते एकमेकांशी एका विशिष्ट सूत्राने जोडले गेले आहेत. १. मूळ माहिती (Basic Morphological Analysis)
२. विकरणाविषयी स्पष्टीकरण
(Explanation of Vikaraṇa) १. शप् लोप: हा धातू अदादिगणाचा
असल्यामुळे, ‘अदिप्रभृतिभ्यः शपः‘
(२.४.७२) या सूत्रानुसार ‘शप्‘ (अ) या सार्वधातुक विकरणाचा
पूर्णपणे लोप (लुक्) होतो. त्यामुळे धातू आणि प्रत्यय थेट जोडले जातात. २. ईट् आगम (सर्वांत महत्त्वाचा बदल): ‘ब्रू‘ या धातूचे एक खास वैशिष्ट्य आहे. ‘ब्रुव ईट्‘ (७.३.९३) या पाणिनीय सूत्रानुसार, जेव्हा ‘ब्रू‘ धातूच्या
पुढे हलादी (व्यंजनाने सुरू होणारा) आणि पित् (ज्यात ‘प्‘
ची इत् संज्ञा झाली आहे असा) प्रत्यय येतो, तेव्हा
त्या प्रत्ययाच्या आधी ‘ईट्‘ (ई) हा
जास्तीचा स्वर (आगम) जोडला जातो. ३. रूपसिद्धी (Grammatical Derivation of ‘अब्रवीत्‘) ‘ब्रू‘
धातूपासून ‘अब्रवीत्‘ हे
रूप कसे सिद्ध होते, याची शास्त्रशुद्ध साखळी खालीलप्रमाणे
आहे: पायरी १: लङ् लकार आणि
प्रथम पुरुष प्रत्यय
पायरी २: ‘इ‘ चा लोप आणि भूतकाळी ‘अट्‘ आगम
(येथे विकरण ‘शप्‘ येते, पण ‘अदिप्रभृतिभ्यः शपः‘
ने त्याचा लोप होतो). पायरी ३: ‘ईट्‘ आगम (महत्त्वाची पायरी)
पायरी ४: धातूचा गुण होणे
(ऊ चा ओ)
पायरी ५: अयादि संधी (ओ चा
अव्)
अंतिम जोडणी: अ + ब्रवीत् = अब्रवीत् (अर्थ: तो म्हणाला / He
said). ४. ‘अब्रवीत्‘ आणि ‘उवाच‘ यांचा परस्पर
संबंध (‘ब्रुवो
वचिः‘ सूत्र) ‘उवाच‘ हे रूप कोणत्या सूत्राने तयार होते आणि त्याचा ‘ब्रू‘
शी काय संबंध आहे? ‘ब्रू‘ हा धातू संस्कृतमध्ये ‘अपूर्ण‘ (Defective)
मानला जातो. त्याची रूपे केवळ ४ सार्वधातुक लकारांमध्ये (लट्,
लोट्, लङ्, विधिलिङ्)
चालतात. ‘ब्रू‘
धातूचे स्वतःचे लिट् लकार (परोक्ष भूतकाळ) किंवा लृट् लकार
(भविष्यकाळ) अस्तित्वातच नाही! मग जर एखाद्याला ‘तो म्हणाला‘ असे परोक्ष भूतकाळात (Lit Lakara) सांगायचे असेल
तर काय करायचे? यासाठी पाणिनीने एक सुंदर सूत्र दिले आहे: सूत्र: ‘ब्रुवो वचिः‘ (२.४.५३) अर्थ: जेव्हा आर्धधातुक
प्रत्यय (उदा. ‘लिट्‘
लकाराचे प्रत्यय) पुढे येतात, तेव्हा ‘ब्रू‘ या धातूच्या जागी ‘वच्‘ हा
धातू आदेश म्हणून येतो. (Substitution). त्यामुळे, जेव्हा ‘ब्रू‘ धातूला ‘लिट्‘
(परोक्ष भूतकाळ) लावला जातो, तेव्हा ‘ब्रुवो वचिः‘ सूत्राने ‘ब्रू‘ च्या जागी आपोआप ‘वच्‘ येतो.
आणि त्यानंतर ‘वच्‘ धातूचे द्वित्व (reduplication)
आणि संप्रसारण (व चा उ) होऊन ‘उवाच‘ हे रूप तयार होते (ज्याचे सविस्तर विश्लेषण आपण आधी पाहिले आहे). थोडक्यात निष्कर्ष: ‘अब्रवीत्‘ हे ‘ब्रू‘
धातूचे मूळ ‘लङ् लकाराचे‘ रूप आहे, तर ‘उवाच‘ हे ‘वच्‘ धातूचे रूप असले,
तरी व्याकरणाच्या नियमानुसार ते ‘ब्रू‘
धातूचेच ‘लिट् लकाराचे‘ प्रतिनिधी-रूप मानले जाते. |
वेगवेगळ्या
संधी विग्रहांचे विश्लेषण
|
सञ्जयः उवाच । याचे कोणत्या सूत्रांनुसार सञ्जय उवाच । असे परिवर्तन होते?
जेव्हा ‘सञ्जयः‘ या पदाच्या पुढे ‘उवाच‘ हे पद येते, तेव्हा विसर्गाचा (ः) लोप (गायब होणे) होतो. ही प्रक्रिया
पाणिनीच्या विसर्ग संधीच्या नियमांनुसार अत्यंत तर्कशुद्ध पद्धतीने घडते. या परिवर्तनामागे प्रामुख्याने ‘लोपः शाकल्यस्य‘ हे सूत्र कारणीभूत आहे. याची संपूर्ण साखळी (प्रक्रिया) खालीलप्रमाणे आहे: १. मूळ स्थिति –
२. सूत्रांनुसार परिवर्तन प्रक्रिया (Step-by-step Derivation) पायरी १: विसर्गाचे ‘रु‘ (र्) मध्ये रूपांतर
पायरी २: ‘र्‘ च्या जागी ‘य्‘ (यकार) आदेश
पायरी ३: ‘य्‘ चा लोप (गायब होणे) –
सर्वांत महत्त्वाचा टप्पा
३. एक महत्त्वाचा प्रश्न: पुढे गुणसंधी का होत नाही? आता ‘सञ्जय‘ मधील ‘अ‘ आणि ‘उवाच‘ मधील ‘उ‘ समोरासमोर आले आहेत. मग ‘अ + उ = ओ‘ (आद्गुणः) अशी संधी होऊन ‘सञ्जयोवाच‘ असे रूप का होत नाही?
निष्कर्ष: या सर्व नियमांमुळे कोणत्याही पुढील संधीविना हे दोन्ही
शब्द वेगळे राहतात आणि “सञ्जयः उवाच” चे परिवर्तन होऊन “सञ्जय उवाच“ असे शुद्ध रूप तयार होते. |
|
पाण्डवानीकम् याचे परिवर्तन पाण्डवानीकं हे कोणत्या सूत्रांनुसार होते?
‘पाण्डवानीकम्‘ या शब्दाचे ‘पाण्डवानीकं‘ असे परिवर्तन पाणिनीच्या एका अत्यंत
प्रसिद्ध सूत्रामुळे होते. १. कारणीभूत सूत्र: ‘मोऽनुस्वारः‘
म्हणजेच, जर एखाद्या पदाच्या (शब्दाच्या)
शेवटी ‘म्‘ (हलन्त मकार) असेल आणि त्याच्या पुढे
कोणतेही व्यंजन (हल्) आले असेल, तर त्या शेवटच्या ‘म्‘ चे रूपांतर ‘अनुस्वार‘ ( ं ) मध्ये होते. २. सूत्राचे उपयोजन (Application of the Rule) गीतेच्या श्लोकातील मूळ
स्थिति पाहूया:
पाणिनीच्या ‘मोऽनुस्वारः‘ नियमानुसार, ‘म्‘ च्या पुढे व्यंजन आल्यामुळे, ‘पाण्डवानीकम्‘ मधील शेवटच्या ‘म्‘ चा लोप होऊन तो आधीच्या अक्षरावर (क
वर) अनुस्वार ( ं ) म्हणून जाऊन बसतो. परिणाम: पाण्डवानीकम् + व्यूढम् =
पाण्डवानीकं व्यूढम् ३. एक महत्त्वाचा अपवाद
(संयोग) जर ‘पाण्डवानीकम्‘ च्या पुढे व्यंजनाऐवजी एखादा स्वर (अच्) आला असता, तर हा नियम लागू झाला नसता.
निष्कर्ष: पुढच्या शब्दाची सुरुवात व्यंजनाने
(‘व्‘) झाल्यामुळे, ‘मोऽनुस्वारः‘ या सूत्रानुसार
“पाण्डवानीकम्” चे परिवर्तन अचूकपणे “पाण्डवानीकं” असे होते. |
|
व्यूढम् याचे परिवर्तन व्यूढं
हे कोणत्या सूत्रांनुसार होते?
‘पाण्डवानीकम्‘ प्रमाणेच, ‘व्यूढम्‘ या पदाचे ‘व्यूढं‘ असे परिवर्तनही पाणिनीच्या त्याच एका सुप्रसिद्ध सूत्रामुळे होते. १. कारणीभूत सूत्र: ‘मोऽनुस्वारः‘
२. सूत्राचे उपयोजन (Application of the Rule) गीतेच्या श्लोकातील मूळ स्थिति पाहूया:
पाणिनीच्या ‘मोऽनुस्वारः‘ नियमानुसार, ‘म्‘ च्या पुढे व्यंजन
आल्यामुळे, ‘व्यूढम्‘ मधील शेवटच्या ‘म्‘ चा लोप होऊन तो आधीच्या
अक्षरावर (ढ वर) अनुस्वार ( ं ) म्हणून जाऊन बसतो.
परिणाम: व्यूढम् + दुर्योधनः = व्यूढं दुर्योधनः ३. एक महत्त्वाचा अपवाद (संयोग) जर ‘व्यूढम्‘ च्या पुढे व्यंजनाऐवजी एखादा स्वर
(अच्) आला असता, तर हा नियम लागू झाला नसता.
निष्कर्ष: पुढच्या शब्दाची सुरुवात व्यंजनाने (‘द्‘) झाल्यामुळे, ‘मोऽनुस्वारः‘ या सूत्रानुसार “व्यूढम्” चे परिवर्तन अचूकपणे “व्यूढं“ असे होते. |
|
दुर्योधनः तदा याचे परिवर्तन दुर्योधनस्तदा हे कोणत्या सूत्रांनुसार होते?
‘दुर्योधनः + तदा‘ यांचे ‘दुर्योधनस्तदा‘ असे परिवर्तन पाणिनीच्या एका अतिशय महत्त्वाच्या सूत्रामुळे होते. १. कारणीभूत सूत्र: ‘विसर्जनीयस्य सः‘
२. सूत्राचे उपयोजन (Application of the Rule) गीतेच्या श्लोकातील मूळ स्थिती पाहूया:
परिवर्तन प्रक्रिया: ‘विसर्जनीयस्य
सः‘ या नियमानुसार, विसर्गाच्या पुढे ‘त्‘ आल्यामुळे, ‘दुर्योधनः‘ मधील विसर्गाचा (ः) लोप होऊन त्याच्या जागी ‘स्‘ (अर्धा स) येतो.
३. एक छोटीशी व्याकरण-नोंद (अधिक माहितीसाठी) जर विसर्गाच्या पुढे ‘त/थ‘ ऐवजी ‘च/छ‘ आले असते (उदा. रामः + च), तर विसर्गाचा आधी ‘स्‘ झाला असता आणि मग ‘स्तोः
श्चुना श्चुः‘ या सूत्रामुळे त्या ‘स्‘ चा ‘श्‘ होऊन ‘रामश्च‘ असे रूप बनले असते. पण इथे पुढे ‘त्‘ असल्यामुळे तो ‘स्‘ तसाच राहून ‘स्त‘ हे जोडाक्षर बनते. निष्कर्ष: पुढच्या शब्दाची सुरुवात ‘त्‘ या कठोर व्यंजनाने (खर् वर्णाने) झाल्यामुळे, ‘विसर्जनीयस्य सः‘ या सूत्रानुसार विसर्गाचा ‘स्‘ होऊन “दुर्योधनः + तदा” चे परिवर्तन अचूकपणे “दुर्योधनस्तदा“ असे होते. |
|
आचार्यम् उपसङ्गम्य याचे परिवर्तन आचार्यमुपसङ्गम्य असे परिवर्तन कोणत्या सूत्रांनुसार होते?
‘आचार्यम् + उपसङ्गम्य‘ यांचे ‘आचार्यमुपसङ्गम्य‘ असे परिवर्तन कोणत्याही
गुंतागुंतीच्या ‘संधी‘च्या (Sandhi)
सूत्रामुळे होत नाही, तर हा एक अतिशय
नैसर्गिक आणि सोपा ‘व्यंजन-स्वर संयोग‘
(Conjunction) आहे. १. अनुस्वाराचा नियम: ‘मोऽनुस्वारः‘ (८.३.२३) पाणिनीच्या अष्टाध्यायीमध्ये पदाच्या शेवटी येणाऱ्या
मकाराबद्दल (म्) हे अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र आहे.
२. प्रस्तुत उदाहरणातील स्थिती (अपवाद)
३. संयोगाचा नियम: “अज्‍झीनं
व्यञ्जनं स्वरेण संयोज्यम्” =
अच्-हीनं व्यञ्जनं स्वरेण संयोज्यम् | संस्कृत व्याकरणामध्ये हा एक अत्यंत प्रसिद्ध परिभाषा (सामान्य नियम) आहे. अर्थ: ज्या व्यंजनाला
स्वतःचा स्वर नाही (जे हलन्त किंवा अर्धे आहे), ते साहजिकच त्याच्या पुढे येणाऱ्या स्वराशी जोडले जाते. या नियमानुसार:
निष्कर्ष: येथे कोणताही वर्ण बदलत नाही (म्हणून ही संधी नाही), तर केवळ एका रिकाम्या व्यंजनाला पुढचा स्वर मिळतो. त्यामुळे
कोणत्याही विशेष सूत्राविना केवळ नैसर्गिक संयोग होऊन “आचार्यम् + उपसङ्गम्य = आचार्यमुपसङ्गम्य” असे अचूक परिवर्तन होते. |
|
वचनम् अब्रवीत् याचे परिवर्तन वचनमब्रवीत् हे कोणत्या सूत्रांनुसार होते?
‘आचार्यमुपसङ्गम्य‘ या शब्दाप्रमाणेच,
‘वचनम् + अब्रवीत्‘ यांचे ‘वचनमब्रवीत्‘ असे परिवर्तन कोणत्याही
गुंतागुंतीच्या ‘संधी‘च्या (Sandhi)
सूत्रामुळे होत नाही, तर हा एक अतिशय
नैसर्गिक ‘व्यंजन-स्वर संयोग‘ (Conjunction) आहे. या प्रक्रियेमागील पाणिनीय व्याकरणाचे शास्त्रशुद्ध कारण
खालीलप्रमाणे आहे: १. अनुस्वाराचा नियम का लागू होत नाही? (‘मोऽनुस्वारः‘ ८.३.२३) पाणिनीच्या नियमानुसार, जेव्हा एखाद्या पदाच्या शेवटी ‘म्‘
(हलन्त म्) असतो आणि त्याच्यापुढे एखादे व्यंजन (हल्) येते,
तेव्हाच त्या ‘म्‘ चे
रूपांतर अनुस्वारामध्ये ( ं ) होते. (उदा. रामम् + वन्दे = रामं वन्दे).
२. संयोगाचा नियम: “अज्‍झीनं
व्यञ्जनं स्वरेण संयोज्यम्” =
अच्-हीनं व्यञ्जनं स्वरेण संयोज्यम् | संस्कृत व्याकरणामध्ये हा एक अत्यंत प्रसिद्ध परिभाषा
(सामान्य नियम) आहे: अर्थ: ज्या व्यंजनाला स्वतःचा
स्वर नाही (जे हलन्त किंवा अर्धे आहे), ते
साहजिकच त्याच्या पुढे येणाऱ्या स्वराशी जोडले जाते. या नियमानुसार:
निष्कर्ष: येथे कोणताही वर्ण बदलत नाही, तर केवळ एका रिकाम्या व्यंजनाला पुढचा स्वर मिळतो. त्यामुळे
कोणत्याही विशेष सूत्राविना केवळ नैसर्गिक संयोग होऊन “वचनम् + अब्रवीत् = वचनमब्रवीत्” असे अचूक परिवर्तन होते. |