अथ प्रथमोऽध्यायः – श्लोक – ५ वा

श्रीमद् भगवद् गीता अध्याय १ श्लोक ५ चे पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार विश्लेषण

मूळ श्लोक

धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च च वीर्यवान् ।

पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुङ्गवः ॥ १ – ५ ॥

सन्धी व समास विग्रह सहित

धृष्टकेतुः चेकितानः काशिराजः च वीर्यवान् ।

पुरुजित् कुन्तिभोजः च शैब्यः च नरपुङ्गवः ॥ १ – ५ ॥

धृष्टकेतुः =

‘धृष्टकेतुः‘ या पदाचे पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार केलेले सविस्तर आणि सुसंबद्ध विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे:

१. पदाचा मूलभूत परिचय (Grammatical Identity)

मूळ शब्द (प्रातिपदिक): धृष्टकेतु
अन्त (Ending): उकारान्त (शब्दाच्या शेवटी ‘उ‘ स्वर आहे, जसे – भानु, गुरु)
लिंग (Gender): पुंलिंग
विभक्ति (Case): प्रथमा विभक्ति
वचन (Number): एकवचन

२. समास विचार (Compound Analysis)

‘धृष्टकेतु‘ हा जोडशब्द (सामासिक शब्द) आहे. त्याचे विश्लेषण खालीलप्रमाणे:

विग्रह वाक्य: धृष्टः केतुः यस्य सः। (ज्याचा केतु म्हणजेच ध्वज धृष्ट म्हणजेच धाडसी/अजिंक्य आहे असा तो).
समासाचा प्रकार: बहुव्रीहि समास (समानाधिकरण बहुव्रीहि).
पाणिनीय सूत्र: अनेकमन्यपदार्थे (२.२.२४)

स्पष्टीकरण: या सूत्रानुसार जेव्हा दोन किंवा अधिक पदे (धृष्ट आणि केतु) एकत्र येऊन स्वतःचा अर्थ सोडून एखाद्या तिसऱ्याच (अन्य) व्यक्तीचा किंवा वस्तूचा बोध करून देतात, तेव्हा बहुव्रीहि समास होतो. येथे हा शब्द चेदी देशाचा राजा (शिशुपालाचा पुत्र) या अर्थाने वापरला आहे.

३. पाणिनीय सूत्रानुसार रूपसिद्धी (Step-by-Step Derivation)

‘धृष्टकेतु‘ या मूळ प्रातिपदिकापासून प्रथमा विभक्ती एकवचनाचे ‘धृष्टकेतुः‘ हे रूप कसे तयार होते, याची प्रक्रिया (सुबन्त प्रक्रिया) अष्टाध्यायीच्या सूत्रांनुसार खालीलप्रमाणे आहे:

पायरी १: प्रातिपदिक संज्ञा

सूत्र: कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६)
स्पष्टीकरण: हा एक समास असल्याने या सूत्रानुसार ‘धृष्टकेतु‘ या शब्दाला ‘प्रातिपदिक‘ (Base/Root word) ही संज्ञा प्राप्त होते.

पायरी २: विभक्ती प्रत्यय लावणे

सूत्र: स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्… (४.१.२)
स्पष्टीकरण: प्रातिपदिकानंतर विभक्तीचे प्रत्यय लागतात. प्रथमा विभक्ती, एकवचनासाठी ‘सुँ‘ हा प्रत्यय लावला जातो.
स्थिती: धृष्टकेतु + सुँ

पायरी ३: अनुबन्ध लोप (इत् संज्ञा)

सूत्र: उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२) आणि तस्य लोपः (१.३.९)
स्पष्टीकरण: ‘सुँ‘ या प्रत्ययातील ‘उ‘ (अनुनासिक) या स्वराची ‘इत्‘ संज्ञा होते आणि दुसऱ्या सूत्रानुसार त्याचा लोप होतो (तो वगळला जातो). त्यामुळे फक्त ‘स्‘ शिल्लक राहतो.
स्थिती: धृष्टकेतु + स् = धृष्टकेतुस्

पायरी ४: रुत्व आदेश

सूत्र: ससजुषो रुः (८.२.६६)
स्पष्टीकरण: पदाच्या शेवटी असलेल्या ‘स्‘ च्या जागी ‘रुँ‘ (रु) असा आदेश होतो. (पुन्हा उकाराचा लोप होऊन केवळ ‘र्‘ उरतो).
स्थिती: धृष्टकेतु + र्

पायरी ५: विसर्ग निर्मिती

सूत्र: विरामोऽवसानम् (१.४.११०) आणि खरवसानयोर्विसर्जनीयः (८.३.१५)
स्पष्टीकरण: शब्दाच्या शेवटी जर ‘र्‘ असेल आणि त्यानंतर कोणताही वर्ण नसेल (म्हणजेच अवसान/विराम असेल), तर त्या ‘र्‘ चे रूपांतर विसर्गात (ः) होते.
अंतिम रूप: धृष्टकेतुः

अशा प्रकारे पाणिनीच्या व्याकरणानुसार ‘धृष्टकेतु‘ या उकारान्त पुंलिंगी प्रातिपदिकापासून प्रथमा विभक्ती एकवचनाचे ‘धृष्टकेतुः‘ हे रूप सिद्ध होते.

चेकितानः =

‘चेकितानः‘ या पदाचे पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार केलेले सविस्तर विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे. येथे एक अत्यंत महत्त्वाची आणि रंजक व्याकरणीय बाब स्पष्ट करणे आवश्यक आहे: ‘चेकितान‘ हा सामासिक शब्द (समास) नाही. तो दोन शब्दांच्या एकत्रीकरणातून बनलेला नसून, एका मूळ धातूपासून (Verbal Root) तयार झालेला ‘कृदन्त‘ शब्द आहे.

त्याचे संपूर्ण विवेचन खालीलप्रमाणे:

१. पदाचा मूलभूत परिचय (Grammatical Identity)

मूळ शब्द (प्रातिपदिक): चेकितान
अन्त (Ending): अकारान्त (शब्दाच्या शेवटी ‘अ‘ स्वर आहे, जसे – राम, देव)
लिंग (Gender): पुंलिंग
विभक्ति (Case): प्रथमा विभक्ति
वचन (Number): एकवचन

२. उत्पत्ती आणि अर्थ (Derivation instead of Samasa)

‘चेकितान‘ हा शब्द कसा तयार झाला, याची व्याकरणिक प्रक्रिया अत्यंत सुंदर आहे:

मूळ धातू: ‘चित्‘ (जाणणे, चेतना असणे, सावध असणे).
यङ् प्रत्यय (Frequentative/Intensive): पाणिनीच्या धातोरेकाचो हलादेः क्रियासमभिहारे यङ् (३.१.२२) या सूत्रानुसार, एखादी क्रिया अत्यंत तीव्रतेने किंवा वारंवार होत आहे हे दर्शवण्यासाठी ‘यङ्‘ प्रत्यय लावला जातो. ‘चित्‘ धातूला हा प्रत्यय लागून ‘चेकित्‘ असे रूप बनते.
शानच् प्रत्यय: त्यानंतर त्याला ‘शानच्‘ (ज्याचा ‘आन‘ असा भाग उरतो) हा वर्तमानकाळवाचक कृदन्त प्रत्यय लागतो.
अर्थ: जो अत्यंत बुद्धिमान आहे, ज्याची चेतना अतिशय जागृत आहे किंवा जो युद्धात अत्यंत सावध आणि ज्ञानी आहे असा राजा.

३. पाणिनीय सूत्रानुसार रूपसिद्धी (Step-by-Step Derivation)

‘चेकितान‘ या मूळ प्रातिपदिकापासून प्रथमा विभक्ती एकवचनाचे ‘चेकितानः‘ हे रूप कसे तयार होते, याची प्रक्रिया ‘धृष्टकेतुः‘ प्रमाणेच आहे, फक्त हा शब्द ‘अकारान्त‘ आहे.

पायरी १: प्रातिपदिक संज्ञा

सूत्र: कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६)
स्पष्टीकरण: हा शब्द ‘कृदन्त‘ (धातूपासून बनलेला) असल्याने या सूत्रानुसार ‘चेकितान‘ या शब्दाला ‘प्रातिपदिक‘ संज्ञा प्राप्त होते.

पायरी २: विभक्ती प्रत्यय लावणे

सूत्र: स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्… (४.१.२)
स्पष्टीकरण: प्रातिपदिकानंतर विभक्तीचे प्रत्यय लागतात. प्रथमा विभक्ती, एकवचनासाठी ‘सुँ‘ हा प्रत्यय लावला जातो.
स्थिति: चेकितान + सुँ

पायरी ३: अनुबन्ध लोप (इत् संज्ञा)

सूत्र: उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२) आणि तस्य लोपः (१.३.९)
स्पष्टीकरण: ‘सुँ‘ या प्रत्ययातील ‘उ‘ या अनुनासिक स्वराची ‘इत्‘ संज्ञा होते आणि त्याचा लोप होतो. त्यामुळे फक्त ‘स्‘ शिल्लक राहतो.
स्थिति: चेकितान + स् = चेकितानस्

पायरी ४: रुत्व आदेश

सूत्र: ससजुषो रुः (८.२.६६)
स्पष्टीकरण: पदाच्या शेवटी असलेल्या ‘स्‘ च्या जागी ‘रुँ‘ (रु) असा आदेश होतो. (येथेही उकाराचा लोप होऊन केवळ ‘र्‘ उरतो).
स्थिति: चेकितान + र्

पायरी ५: विसर्ग निर्मिती

सूत्र: विरामोऽवसानम् (१.४.११०) आणि खरवसानयोर्विसर्जनीयः (८.३.१५)
स्पष्टीकरण: शब्दाच्या शेवटी जर ‘र्‘ असेल आणि त्यानंतर कोणताही वर्ण नसेल, तर त्या ‘र्‘ चे रूपांतर विसर्गात (ः) होते.
अंतिम रूप: चेकितानः

अशा प्रकारे, ‘चेकितान‘ हा समास नसून ‘चित्‘ धातूपासून बनलेले एक अत्यंत सुंदर विशेषण आहे, ज्याला प्रथमा एकवचनाचा प्रत्यय लागून ‘चेकितानः‘ हे रूप सिद्ध होते.

काशिराजः =

‘काशिराजः‘ या पदाचे पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार केलेले सविस्तर आणि शास्त्रीय विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे. या शब्दात समासाची एक अत्यंत महत्त्वाची आणि रंजक प्रक्रिया दडलेली आहे, जी मूळ शब्दाचे स्वरूपच बदलून टाकते.

१. पदाचा मूलभूत परिचय (Grammatical Identity)

मूळ शब्द (प्रातिपदिक): काशिराज (येथे मूळ शब्द ‘राजन्‘ असा न राहता ‘राज‘ असा अकारान्त होतो. ते का, हे खाली समासात स्पष्ट केले आहे).
अन्त (Ending): अकारान्त (शब्दाच्या शेवटी ‘अ‘ स्वर आहे).
लिंग (Gender): पुंलिंग
स्थिति (Case): प्रथमा स्थिति
वचन (Number): एकवचन

२. समास विचार आणि ‘टच्‘ प्रत्ययाचे रहस्य (Compound Analysis)

‘काशिराज‘ हा सामासिक शब्द आहे. याचे खरे व्याकरणिक सौंदर्य याच्या समासाच्या प्रक्रियेत दडलेले आहे.

विग्रह वाक्य: काशीनां राजा इति काशिराजः। (काशी देशातील लोकांचा राजा).
समासाचा प्रकार: षष्ठी तत्पुरुष समास
पाणिनीय सूत्रे आणि सिद्धी:

1. षष्ठी (२.२.८): या सूत्रानुसार षष्ठी विभक्तीत असलेल्या ‘काशी‘ (काशीनाम्) शब्दाचा ‘राजन्‘ या सुबन्त शब्दाशी तत्पुरुष समास होतो. (स्थिती: काशी + राजन्).

2. राजाहस्सखिभ्यष्टच् (५.४.९१): (हे सर्वात महत्त्वाचे सूत्र आहे). पाणिनीच्या या सूत्रानुसार, तत्पुरुष समासाच्या शेवटी जर राजन् (राजा), अहन् (दिवस) किंवा सखि (मित्र) हे शब्द आले, तर समासाच्या शेवटी ‘टच्‘ (ट, च् चा लोप होऊन फक्त ‘अ‘ उरतो) हा समासान्त प्रत्यय लावला जातो.

3. नस्तद्धिते (६.४.१४४): ‘टच्‘ हा तद्धित प्रत्यय असल्याने, ‘राजन्‘ मधील ‘अन्‘ (टि भाग) चा लोप होतो.

§ प्रक्रिया: राज् + अन् + अ (टच्) ➔ ‘अन्‘ चा लोप ➔ राज् + अ = राज.

निष्कर्ष: अशाप्रकारे ‘राजन्‘ (नकारान्त) हा मूळ शब्द समासात गेल्यानंतर ‘टच्‘ प्रत्ययामुळे ‘राज‘ (अकारान्त) बनतो. म्हणून मूळ प्रातिपदिक ‘काशिराज‘ असे तयार होते.

३. पाणिनीय सूत्रानुसार रूपसिद्धी (Step-by-Step Derivation)

आता ‘काशिराज‘ या अकारान्त प्रातिपदिकापासून प्रथमा विभक्ती एकवचनाचे ‘काशिराजः‘ हे रूप कसे तयार होते, याची प्रक्रिया पाहूया:

पायरी १: प्रातिपदिक संज्ञा

सूत्र: कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६)
स्पष्टीकरण: हा एक समास (तत्पुरुष) असल्याने या सूत्रानुसार ‘काशिराज‘ या शब्दाला अधिकृत ‘प्रातिपदिक‘ (Base word) संज्ञा प्राप्त होते.

पायरी २: विभक्ती प्रत्यय लावणे

सूत्र: स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्… (४.१.२)
स्पष्टीकरण: प्रातिपदिक ठरल्यानंतर प्रथमा विभक्ती, एकवचनाचा प्रत्यय म्हणून ‘सुँ‘ लावला जातो.
स्थिति: काशिराज + सुँ

पायरी ३: अनुबन्ध लोप (इत् संज्ञा)

सूत्र: उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२) आणि तस्य लोपः (१.३.९)
स्पष्टीकरण: ‘सुँ‘ मधील ‘उ‘ या अनुनासिक स्वराची ‘इत्‘ संज्ञा होऊन त्याचा लोप होतो. केवळ ‘स्‘ शिल्लक राहतो.
स्थिति: काशिराज + स् = काशिराजस्

पायरी ४: रुत्व आदेश

सूत्र: ससजुषो रुः (८.२.६६)
स्पष्टीकरण: पदाच्या शेवटी असलेल्या ‘स्‘ च्या जागी ‘रुँ‘ (रु) हा आदेश होतो. (येथेही उकाराचा लोप होऊन केवळ ‘र्‘ उरतो).
स्थिति: काशिराज + र्

पायरी ५: विसर्ग निर्मिती

सूत्र: विरामोऽवसानम् (१.४.११०) आणि खरवसानयोर्विसर्जनीयः (८.३.१५)
स्पष्टीकरण: शब्दाच्या शेवटी जर ‘र्‘ आला आणि त्याच्यापुढे कोणतेही अक्षर नसेल (वाक्याचा/शब्दाचा अंत असेल), तर त्या ‘र्‘ चे रूपांतर विसर्गात (ः) होते.
अंतिम रूप: काशिराजः

थोडक्यात सांगायचे तर:

‘काशिराजः‘ या पदात षष्ठी तत्पुरुष समास आहे. राजाहस्सखिभ्यष्टच् (५.४.९१) या सूत्रामुळे ‘राजन्‘ चा ‘राज‘ असा अकारान्त शब्द तयार होतो आणि त्यानंतर प्रथमा विभक्ती एकवचनाचा ‘सुँ‘ प्रत्यय लागून विसर्गसंधीच्या नियमांनी ‘काशिराजः‘ हे रूप सिद्ध होते.

च = ‘च‘ या अत्यंत लहान पण संस्कृत भाषेतील सर्वाधिक वापरल्या जाणाऱ्या अव्ययाचे पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार केलेले सखोल विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे.

१. अव्यय म्हणजे काय? (पाणिनीय सूत्रांच्या आधारे)

साधारणतः असे म्हटले जाते की, जे तिन्ही लिंगांमध्ये, सर्व विभक्तींमध्ये आणि तिन्ही वचनांमध्ये समान राहते, ज्याचा व्यय (बदल) होत नाही, ते ‘अव्यय‘ (Invariable/Indeclinable) असते. पाणिनी महर्षींनी अष्टाध्यायीमध्ये ‘अव्यय‘ कुणाला म्हणावे, यासाठी स्पष्ट सूत्रे दिली आहेत:

सूत्र १: स्वरादिनिपातमव्ययम् (१.१.३७)

अर्थ: ‘स्वर्‘ इत्यादी शब्द (स्वर्, अन्तर्, प्रातर्, पुनर् इ.) आणि ‘निपात‘ संज्ञक शब्द (च, वा, ह, अह, एव इ.) यांना ‘अव्यय‘ असे म्हणतात.

सूत्र २: तद्धितश्चासर्वविभक्तिः (१.१.३८) व कृन्मेजन्तः (१.१.३९)

अर्थ: काही विशिष्ट तद्धित आणि कृदन्त प्रत्यय लागून तयार झालेले शब्दही अव्यय मानले जातात (उदा. कृत्वा, गन्तुम्).

अव्यय का बदलत नाही? (सर्वात महत्त्वाचे सूत्र):

सूत्र: अव्ययादाप्सुपः (२.४.८२)

अर्थ: अव्ययावरून आलेले स्त्रीप्रत्यय (आप्) आणि विभक्तीचे प्रत्यय (सुप्) यांचा ‘लुक्‘ (लोप) होतो. म्हणजेच अव्ययाला विभक्तीचे प्रत्यय लावले तरी ते सूत्रानुसार गाळले जातात, त्यामुळे शब्दाचे मूळ रूप कधीच बदलत नाही.

२. ‘च‘ या पदाचे व्याकरणिक विश्लेषण

‘च‘ हे एक अव्यय आहे, पण ते थेट अव्यय न होता एका विशिष्ट प्रक्रियेतून अव्यय बनते. त्याची ओळख खालीलप्रमाणे:

प्रातिपदिक/मूळ शब्द: च
व्याकरणिक प्रकार: निपात (Particle) ➔ त्यानंतर अव्यय.
लिंग, वचन, विभक्ती: अव्यय असल्यामुळे याला कोणतेही लिंग, वचन किंवा विभक्ती नसते. हे सर्व अवस्थांत ‘च‘ असेच राहते.

‘च‘ ला ‘निपात‘ का म्हणतात?

सूत्र: चादयोऽसत्त्वे (१.४.५७)

अर्थ: जेव्हा ‘च‘ इत्यादी शब्द ‘असत्त्व‘ अर्थी वापरले जातात (म्हणजे जेव्हा ते एखाद्या भौतिक वस्तूचा, द्रव्याचा किंवा लिंग/वचनाचा बोध करत नाहीत), तेव्हा त्यांना ‘निपात‘ ही संज्ञा दिली जाते.
‘च‘ चा अर्थ ‘आणि‘ (समुच्चय) असा होतो. तो केवळ दोन शब्दांना जोडतो, तो स्वतः कोणतीही वस्तू नाही. म्हणून तो ‘निपात‘ आहे.

‘च‘ ला ‘अव्यय‘ का म्हणतात?

वर पाहिल्याप्रमाणे, स्वरादिनिपातमव्ययम् (१.१.३७) या सूत्रानुसार जे जे ‘निपात‘ आहेत, ते आपोआप ‘अव्यय‘ बनतात. म्हणून ‘च‘ हे अव्यय आहे.

३. पाणिनीय सूत्रानुसार ‘च‘ ची रूपसिद्धी (Derivation)

वाक्यात वापरताना प्रत्येक शब्दाला विभक्ती लागणे संस्कृतमध्ये अनिवार्य आहे (अपदं न प्रयुञ्जीत). मग ‘च‘ ला विभक्ती कशी लागते आणि ती कशी लुप्त होते, ते पाहा:

पायरी १: ‘च‘ हा निपात आणि अव्यय आहे.
पायरी २: स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्… (४.१.२)

या सूत्रानुसार पद बनवण्यासाठी प्रथमा विभक्ती, एकवचनाचा ‘सुँ‘ प्रत्यय लावला जातो. (स्थिती: च + सुँ).

पायरी ३: अव्ययादाप्सुपः (२.४.८२)

हे सूत्र सांगते की ‘अव्यया‘च्या पुढे आलेल्या ‘सुप्‘ (विभक्ती) प्रत्ययाचा लोप होतो.
त्यामुळे ‘च‘ ला लागलेला ‘सुँ‘ प्रत्यय पूर्णपणे नाहीसा होतो.

अंतिम रूप: विभक्ती प्रत्यय लागूनही आणि लोप पावूनही शब्द ‘च‘ असाच राहतो.

४. ‘च‘ चा समासातील प्रभाव (अतिरिक्त माहिती)

‘च‘ या अव्ययाचा संस्कृत व्याकरणात इतका मोठा प्रभाव आहे की पाणिनींनी या एका अव्ययावरून एका संपूर्ण समासाची निर्मिती केली आहे.

सूत्र: चार्थे द्वन्द्वः (२.२.२९)

अर्थ: जेव्हा दोन किंवा अधिक शब्दांचा एकमेकांशी ‘च‘ (आणि) या अर्थाने संबंध येतो, तेव्हा तिथे ‘द्वन्द्व समास‘ होतो.
उदाहरण: रामः च लक्ष्मणः च = रामलक्ष्मणौ ।

थोडक्यात सांगायचे तर, ‘च‘ हे चादयोऽसत्त्वे नुसार ‘निपात‘ आहे, स्वरादिनिपातमव्ययम् नुसार ‘अव्यय‘ आहे आणि अव्ययादाप्सुपः मुळे त्याला कधीही विभक्ती किंवा वचनाचे विकार (बदल) चिकटत नाहीत.

वीर्यवान् =

‘वीर्यवान्‘ या विशेषण पदाचे पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार केलेले सखोल विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे. ‘चेकितानः‘ प्रमाणेच ‘वीर्यवान्‘ हा शब्दही समास (Compound) नाही. तो दोन शब्दांच्या एकत्रीकरणातून (समासातून) बनलेला नसून, एका नामाला ‘तद्धित‘ प्रत्यय लावून तयार झालेला शब्द आहे. त्याचे संपूर्ण शास्त्रीय विवेचन खालीलप्रमाणे:

१. पदाचा मूलभूत परिचय (Grammatical Identity)

मूळ शब्द (प्रातिपदिक): वीर्यवत् (तद्धित प्रत्यय लागून बनलेला मूळ शब्द).
अन्त (Ending): तकारान्त (शब्दाच्या शेवटी ‘त्‘ व्यंजन आहे).
लिंग (Gender): पुंलिंग (येथे काशिराजः इत्यादी राजांचे विशेषण म्हणून आले आहे).
विभक्ति (Case): प्रथमा विभक्ति
वचन (Number): एकवचन

२. उत्पत्ती आणि ‘तद्धित‘ प्रत्यय (Derivation instead of Samasa)

‘वीर्यवान्‘ हा शब्द समासाने तयार झालेला नसून, त्याला ‘मतुप्‘ हा तद्धित प्रत्यय लागून तो तयार झाला आहे.

मूळ नाम: वीर्य (पराक्रम / शौर्य).
पाणिनीय सूत्र आणि प्रक्रिया:

1. तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुप् (५.२.९४): या सूत्रानुसार, “एखादी गोष्ट ज्याच्याकडे आहे” (Possession) हे दर्शवण्यासाठी नामाला ‘मतुप्‘ (मत्) हा प्रत्यय लागतो. (उदा. बुद्धी + मत् = बुद्धिमत्).

§ स्थिति: वीर्य + मतुप् (मत्).

2. मादुपधायाश्च मतोर्वोऽयवादिभ्यः (८.२.९): हे अतिशय महत्त्वाचे ध्वनिपरिवर्तनाचे (Phonological) सूत्र आहे. यानुसार, ज्या शब्दाच्या शेवटी ‘अ‘ किंवा ‘आ‘ असेल, त्याला लागणाऱ्या ‘मतुप्‘ च्या ‘म‘ चा ‘व‘ होतो. ‘वीर्य‘ या शब्दाच्या शेवटी ‘अ‘ असल्याने ‘मत्‘ चा ‘वत्‘ झाला.

निष्कर्ष प्रातिपदिक: वीर्य + वत् = वीर्यवत्. (अर्थ: ज्याच्याकडे वीर्य/पराक्रम आहे असा तो).

३. पाणिनीय सूत्रानुसार रूपसिद्धी (Step-by-Step Derivation)

‘वीर्यवत्‘ या तकारान्त प्रातिपदिकापासून प्रथमा विभक्ती एकवचनाचे ‘वीर्यवान्‘ हे रूप कसे तयार होते, याची प्रक्रिया थोडी गुंतागुंतीची आणि रंजक आहे:

पायरी १: प्रातिपदिक संज्ञा आणि प्रत्यय

सूत्र: कृत्तद्धितसमासाश्च नुसार याला प्रातिपदिक संज्ञा मिळते आणि स्वौजसमौट्… नुसार प्रथमा एकवचनाचा ‘सुँ‘ (स्) प्रत्यय लागतो.
स्थिति: वीर्यवत् + स्

पायरी २: ‘नुम्‘ आगम (नकाराची भर)

सूत्र: उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः (७.१.७०)
स्पष्टीकरण: ‘वतुप्‘ (मतुप्) या प्रत्ययात ‘उ‘ इत् (अनुबंध) असल्याने तो ‘उगित्‘ आहे. अशा शब्दांपुढे प्रथमेचे प्रत्यय आल्यास शेवटच्या व्यंजनाच्या आधी ‘न्‘ (नुम्) ची भर पडते.
स्थिति: वीर्यवन्त् + स्

पायरी ३: उपधा दीर्घ (स्वराला दीर्घ करणे)

सूत्र: अत्वसन्तस्य चाधातोः (६.४.१४)
स्पष्टीकरण: ‘अतु‘ (वतुप्) ने शेवट होणाऱ्या शब्दांमधील ‘न्‘ च्या आधीच्या ‘अ‘ स्वराला ‘आ‘ (दीर्घ) केले जाते.
स्थिति: वीर्यवान्त् + स्

पायरी ४: विभक्ती प्रत्ययाचा (स् चा) लोप

सूत्र: हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् (६.१.६८)
स्पष्टीकरण: व्यंजनाने (हल्) शेवट होणाऱ्या शब्दांपुढे आलेल्या ‘स्‘ (सुँ) चा लोप होतो.
स्थिति: वीर्यवान्त्

पायरी ५: शेवटच्या व्यंजनाचा (तकाराचा) लोप

सूत्र: संयोगान्तस्य लोपः (८.२.२३)
स्पष्टीकरण: शब्दाच्या शेवटी जर दोन व्यंजने जोडून आली असतील (येथे न् + त् = न्त्), तर त्यातील शेवटच्या व्यंजनाचा (त् चा) लोप होतो. त्यामुळे ‘त्‘ वगळला जातो आणि केवळ ‘न्‘ शिल्लक राहतो.
अंतिम रूप: वीर्यवान्

थोडक्यात सारांश: ‘वीर्यवान्‘ मध्ये कोणताही समास नसून तो ‘वीर्य‘ या शब्दाला ‘मतुप्‘ (वतुप्) तद्धित प्रत्यय लागून बनलेला शब्द आहे. ‘वीर्यवत्‘ या तकारान्त मूळ शब्दाला प्रथमा विभक्तीचा प्रत्यय लागून व्याकरणाच्या नियमांनुसार स्वराला दीर्घ (वा) आणि तकाराचा लोप होऊन ‘वीर्यवान्‘ हे अंतिम विशेषण रूप सिद्ध होते.

पुरुजित् =

‘पुरुजित्‘ या पदाचे पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार केलेले सखोल विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे. या शब्दाचे व्याकरणिक सौंदर्य हे आहे की, हा शब्द अकारान्त किंवा उकारान्त नसून ‘व्यंजनान्त‘ (हलन्त) आहे आणि यामध्ये एक असा प्रत्यय दडलेला आहे जो पूर्णपणे अदृश्य (Zero-affix) असतो. त्याचे शास्त्रीय विवेचन खालीलप्रमाणे:

१. पदाचा मूलभूत परिचय (Grammatical Identity)

मूळ शब्द (प्रातिपदिक): पुरुजित्
अन्त (Ending): तकारान्त (शब्दाच्या शेवटी ‘त्‘ हे व्यंजन आहे. हा अकारान्त किंवा उकारान्त स्वरान्त शब्द नाही).
लिंग (Gender): पुंलिंग (येथे राजाचे विशेषण/नाव म्हणून आले आहे).
विभक्ति (Case): प्रथमा विभक्ति
वचन (Number): एकवचन

२. समास विचार आणि ‘क्विप्‘ प्रत्ययाची जादू (Compound & Word Formation)

‘पुरुजित्‘ हा सामासिक शब्द आहे. याच्या निर्मितीमध्ये ‘उपपद समास‘ आणि ‘कृदन्त‘ (धातूपासून बनलेले नाम) या दोन्हींचा सुंदर संगम आहे.

विग्रह वाक्य: पुरून् (शत्रून्) जयति इति पुरुजित्। (जो पुष्कळ शत्रूंवर विजय मिळवतो तो). ‘पुरु‘ म्हणजे पुष्कळ/अनेक आणि ‘जि‘ म्हणजे जिंकणे.
समासाचा प्रकार: उपपद तत्पुरुष समास
पाणिनीय सूत्रे आणि सिद्धी:

1. क्विप् च (३.२.७६): या सूत्रानुसार, उपपद (येथे ‘पुरु‘) पूर्वी असताना, ‘जि‘ (जय मिळवणे) या धातूला ‘क्विप्‘ हा कृत् प्रत्यय लागतो.

2. सर्वापहारी लोप: ‘क्विप्‘ हा पाणिनीय व्याकरणातील एक अद्भुत प्रत्यय आहे. यातील सर्व अक्षरांचा (क्, व्, इ, प्) लोप होतो. याला ‘सर्वापहारी लोप‘ म्हणतात. त्यामुळे प्रत्यय लागूनही तो अदृश्य राहतो.

3. ह्रस्वस्य पिति कृति तुक् (६.१.७१): (अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र) ‘क्विप्‘ प्रत्ययाचा जरी लोप झाला असला, तरी त्यातील ‘प्‘ (पित्) मुळे एका नियमाला चालना मिळते. या सूत्रानुसार, जर धातूच्या शेवटी ऱ्हस्व स्वर असेल (जसे ‘जि‘ मध्ये ‘इ‘ आहे) आणि त्याच्यापुढे ‘प्‘ असलेला कृत् प्रत्यय (क्विप्) आला असेल, तर त्या ऱ्हस्व स्वराच्या पुढे ‘तुक्‘ (त्) ची भर पडते (आगम होतो).

प्रक्रिया: पुरु + जि + त् = पुरुजित्

निष्कर्ष: अशाप्रकारे ‘पुरुजित्‘ हे तकारान्त (व्यंजनान्त) प्रातिपदिक तयार होते.

३. पाणिनीय सूत्रानुसार रूपसिद्धी (Step-by-Step Derivation)

आता ‘पुरुजित्‘ या तकारान्त प्रातिपदिकापासून प्रथमा विभक्ती एकवचनाचे रूप कसे तयार होते, याची प्रक्रिया पाहूया. (येथे तुम्हाला दिसेल की या शब्दाला विसर्ग (ः) का लागत नाही).

पायरी १: प्रातिपदिक संज्ञा

सूत्र: कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६)
स्पष्टीकरण: समास असल्याने याला ‘प्रातिपदिक‘ संज्ञा मिळते.

पायरी २: विभक्ती प्रत्यय लावणे

सूत्र: स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्… (४.१.२)
स्पष्टीकरण: प्रथमा विभक्ती, एकवचनासाठी ‘सुँ‘ हा प्रत्यय लावला जातो. ‘सुँ‘ मधील ‘उ‘ चा इत् संज्ञा होऊन लोप होतो आणि ‘स्‘ उरतो.
स्थिति: पुरुजित् + स्

पायरी ३: विभक्ती प्रत्ययाचा (स् चा) पूर्ण लोप

सूत्र: हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् (६.१.६८)
स्पष्टीकरण: हे अतिशय महत्त्वाचे सूत्र आहे. या सूत्रानुसार, जर शब्दाचा शेवट ‘हल्‘ (व्यंजनाने) होत असेल (येथे ‘त्‘ हे व्यंजन आहे), तर त्याच्यापुढे येणाऱ्या ‘सुँ‘ (स्) या एकट्या अक्षराच्या प्रत्ययाचा पूर्ण लोप होतो.
स्थिति: ‘स्‘ प्रत्यय वगळला जातो.
अंतिम रूप: पुरुजित्

निष्कर्ष: ‘पुरुजित्‘ हा शब्द तकारान्त असल्यामुळे, त्याला लागलेला प्रथमा एकवचनाचा ‘सुँ‘ (स्) प्रत्यय हल्ङ्याब्भ्यो… या सूत्रामुळे पूर्णपणे गळून पडतो. त्यामुळे त्याचे रुपांतर विसर्गात (ः) होत नाही (जसे रामः किंवा काशिराजः मध्ये होते). परिणामी, प्रथमा एकवचनात मूळ शब्द ‘पुरुजित्‘ असाच राहतो.

कुन्तिभोजः =

१. पदाचा मूलभूत परिचय (Grammatical Identity)

मूळ शब्द (प्रातिपदिक): कुन्तिभोज
अन्त (Ending): अकारान्त (शब्दाच्या शेवटी ‘अ‘ स्वर आहे, जसे – राम, देव).
लिंग (Gender): पुंलिंग
विभक्ति (Case): प्रथमा विभक्ति
वचन (Number): एकवचन

२. समास विचार (Compound Analysis)

‘कुन्तिभोज‘ हा सामासिक शब्द आहे. या शब्दाच्या उत्पत्तीमागे ऐतिहासिक संदर्भही जोडलेला आहे (कुन्ती देशाचा/कुन्ती लोकांचा राजा). त्याचे व्याकरणिक विश्लेषण खालीलप्रमाणे.

विग्रह वाक्य: कुन्तीनां भोजः इति कुन्तिभोजः। (कुन्ती देशातील लोकांचा भोज म्हणजेच राजा / पालक).

टीप: ‘भोज‘ हा शब्द ‘भुज्‘ (पालन करणे / राज्य करणे) या धातूपासून बनलेला आहे, ज्याचा अर्थ येथे ‘राजा‘ असा होतो.

समासाचा प्रकार: षष्ठी तत्पुरुष समास
पाणिनीय सूत्र: षष्ठी (२.२.८)

स्पष्टीकरण: या सूत्रानुसार, षष्ठी विभक्तीत असलेल्या पदाचा (येथे ‘कुन्तीनाम्‘ – कुन्ती लोकांचा) दुसऱ्या सुबन्त पदाशी (येथे ‘भोज‘) समास होतो. समासाची प्रक्रिया पूर्ण झाल्यावर पहिल्या शब्दाच्या विभक्ती प्रत्ययाचा (सुपो धातुप्रातिपदिकयोः नुसार) लोप होतो आणि ‘कुन्तिभोज‘ असा मूळ जोडशब्द (प्रातिपदिक) तयार होतो.

३. पाणिनीय सूत्रानुसार रूपसिद्धी (Step-by-Step Derivation)

‘कुन्तिभोज‘ या अकारान्त प्रातिपदिकापासून प्रथमा विभक्ती एकवचनाचे ‘कुन्तिभोजः‘ हे रूप कसे तयार होते, याची प्रक्रिया (सुबन्त सिद्धी) खालीलप्रमाणे आहे:

पायरी १: प्रातिपदिक संज्ञा

सूत्र: कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६)
स्पष्टीकरण: ‘कुन्तिभोज‘ हा एक समास (तत्पुरुष) असल्याने या सूत्रानुसार त्याला ‘प्रातिपदिक‘ (Base/Root word) ही संज्ञा प्राप्त होते.

पायरी २: विभक्ती प्रत्यय लावणे

सूत्र: स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्… (४.१.२)
स्पष्टीकरण: प्रातिपदिक ठरल्यानंतर प्रथमा विभक्ती, एकवचनाचा प्रत्यय म्हणून ‘सुँ‘ लावला जातो.
स्थिति: कुन्तिभोज + सुँ

पायरी ३: अनुबन्ध लोप (इत् संज्ञा)

सूत्र: उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२) आणि तस्य लोपः (१.३.९)
स्पष्टीकरण: ‘सुँ‘ या प्रत्ययातील ‘उ‘ या अनुनासिक स्वराची ‘इत्‘ संज्ञा होते आणि त्यानंतर दुसऱ्या सूत्रानुसार त्याचा लोप होतो (तो वगळला जातो). त्यामुळे केवळ ‘स्‘ शिल्लक राहतो.
स्थिति: कुन्तिभोज + स् = कुन्तिभोजस्

पायरी ४: रुत्व आदेश

सूत्र: ससजुषो रुः (८.२.६६)
स्पष्टीकरण: पदाच्या शेवटी असलेल्या ‘स्‘ च्या जागी ‘रुँ‘ (रु) हा आदेश होतो. (येथेही उकाराचा लोप होऊन केवळ ‘र्‘ उरतो).
स्थिति: कुन्तिभोज + र्

पायरी ५: विसर्ग निर्मिती

सूत्र: विरामोऽवसानम् (१.४.११०) आणि खरवसानयोर्विसर्जनीयः (८.३.१५)
स्पष्टीकरण: शब्दाच्या शेवटी जर ‘र्‘ आला आणि त्याच्यापुढे कोणतेही अक्षर नसेल (म्हणजेच विराम किंवा अवसान असेल), तर त्या ‘र्‘ चे रूपांतर विसर्गात (ः) होते.
अंतिम रूप: कुन्तिभोजः

थोडक्यात सारांश: ‘कुन्तिभोजः‘ या पदात षष्ठी तत्पुरुष समास आहे. ‘कुन्तिभोज‘ या अकारान्त मूळ शब्दाला प्रथमा विभक्ती एकवचनाचा ‘सुँ‘ प्रत्यय लागून, आणि त्यानंतर रुत्व-विसर्ग संधीच्या नियमांनुसार ‘कुन्तिभोजः‘ हे रूप सिद्ध होते.

शैब्यः =

‘शैब्यः‘ या पदाचे पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार केलेले शास्त्रीय विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे. येथे सर्वात महत्त्वाची नोंद घेण्यासारखी गोष्ट म्हणजे, ‘चेकितानः‘ आणि ‘वीर्यवान्‘ प्रमाणेच ‘शैब्यः‘ हा शब्दही समास (Compound) नाही. हा शब्द दोन शब्दांच्या एकत्रीकरणातून बनलेला नसून, एका मूळ नामाला ‘तद्धित‘ प्रत्यय लावून तयार झालेला शब्द आहे. त्याचे संपूर्ण शास्त्रीय विवेचन खालीलप्रमाणे:

१. पदाचा मूलभूत परिचय (Grammatical Identity)

मूळ शब्द (प्रातिपदिक): शैब्य
अन्त (Ending): अकारान्त (शब्दाच्या शेवटी ‘अ‘ स्वर आहे, कारण ब् + य् + अ = ब्य).
लिंग (Gender): पुंलिंग
विभक्ति (Case): प्रथमा विभक्ति
वचन (Number): एकवचन

२. उत्पत्ती आणि ‘तद्धित‘ प्रत्ययाची जादू (Derivation instead of Samasa)

‘शैब्य‘ हा शब्द समासाने तयार झालेला नसून, तो ‘शिबि‘ या मूळ शब्दापासून ‘तद्धित‘ प्रत्यय लागून तयार झाला आहे.

मूळ नाम: शिबि (एका प्रसिद्ध राजाचे आणि देशाचे नाव).
विग्रह / अर्थ: शिबेः अपत्यं पुमान् राजा वा । (शिबी राजाचा वंशज किंवा शिबी देशाचा राजा).
पाणिनीय सूत्रे आणि प्रक्रिया:

1. तद्धित प्रत्यय: वंशज किंवा राजा या अर्थाने ‘शिबि‘ शब्दाला ‘ञ्य‘ (य) हा तद्धित प्रत्यय लागतो. (स्थिती: शिबि + य)

2. तद्धितेष्वचामादेः (७.२.११७): हे अतिशय महत्त्वाचे सूत्र आहे. जेव्हा एखादा तद्धित प्रत्यय लागतो, तेव्हा मूळ शब्दातील पहिल्या स्वराची ‘वृद्धी‘ (वाढ) होते. ‘शिबि‘ मधील पहिल्या ‘इ‘ स्वराची वृद्धी होऊन त्याचा ‘ऐ‘ होतो. (स्थिती: शैबि + य)

3. यस्येति च (६.४.१४८): या सूत्रानुसार, जर पुढे ‘इ‘ किंवा ‘य‘ ने सुरू होणारा तद्धित प्रत्यय असेल, तर मूळ शब्दाच्या शेवटच्या स्वराचा (येथे ‘बि‘ मधील ‘इ‘ चा) लोप होतो. त्यामुळे ब् = ‘ब‘ अर्धा (हलन्त) राहतो.

§ प्रक्रिया: श् + ऐ + ब् (इ चा लोप) + य = शैब्य

निष्कर्ष: अशाप्रकारे ‘शिबि‘ या इकारान्त शब्दापासून ‘शैब्य‘ हे अकारान्त प्रातिपदिक तयार होते.

३. पाणिनीय सूत्रानुसार रूपसिद्धी (Step-by-Step Derivation)

‘शैब्य‘ या अकारान्त प्रातिपदिकापासून प्रथमा विभक्ति एकवचनाचे ‘शैब्यः‘ हे रूप कसे तयार होते, याची सुबन्त सिद्धीची प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे.

पायरी १: प्रातिपदिक संज्ञा

सूत्र: कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६)
स्पष्टीकरण: ‘शैब्य‘ हा तद्धितान्त शब्द असल्याने या सूत्रानुसार त्याला ‘प्रातिपदिक‘ (Base/Root word) ही संज्ञा प्राप्त होते.

पायरी २: विभक्ति प्रत्यय लावणे

सूत्र: स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्… (४.१.२)
स्पष्टीकरण: प्रातिपदिक ठरल्यानंतर प्रथमा विभक्ति, एकवचनाचा प्रत्यय म्हणून ‘सुँ‘ लावला जातो.
स्थिति: शैब्य + सुँ

पायरी ३: अनुबन्ध लोप (इत् संज्ञा)

सूत्र: उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२) आणि तस्य लोपः (१.३.९)
स्पष्टीकरण: ‘सुँ‘ या प्रत्ययातील ‘उ‘ (अनुनासिक) या स्वराची ‘इत्‘ संज्ञा होते आणि त्याचा लोप होतो. त्यामुळे केवळ ‘स्‘ शिल्लक राहतो.
स्थिति: शैब्य + स् = शैब्यस्

पायरी ४: रुत्व आदेश

सूत्र: ससजुषो रुः (८.२.६६)
स्पष्टीकरण: पदाच्या शेवटी असलेल्या ‘स्‘ च्या जागी ‘रुँ‘ (रु) हा आदेश होतो. (उकाराचा लोप होऊन केवळ ‘र्‘ उरतो).
स्थिती: शैब्य + र्

पायरी ५: विसर्ग निर्मिती

सूत्र: विरामोऽवसानम् (१.४.११०) आणि खरवसानयोर्विसर्जनीयः (८.३.१५)
स्पष्टीकरण: शब्दाच्या शेवटी जर ‘र्‘ आला आणि त्याच्यापुढे कोणतेही अक्षर नसेल (म्हणजेच अवसान असेल), तर त्या ‘र्‘ चे रूपांतर विसर्गात (ः) होते.
अंतिम रूप: शैब्यः

थोडक्यात सारांश: ‘शैब्यः‘ मध्ये कोणताही समास नसून तो ‘शिबि‘ या शब्दाला तद्धित प्रत्यय लागून बनलेला शब्द आहे. ‘शिबि‘चा तद्धितेष्वचामादेः मुळे ‘शैब्य‘ असा अकारान्त शब्द तयार होतो आणि त्यानंतर प्रथमा विभक्ति एकवचनाचा ‘सुँ‘ प्रत्यय लागून विसर्गसंधीच्या नियमांनी ‘शैब्यः‘ हे रूप सिद्ध होते.

नरपुङ्गवः =

‘नरपुङ्गवः‘ या पदाचे पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार केलेले शास्त्रीय आणि सुसंबद्ध विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे. या शब्दाच्या उत्पत्तीमध्ये समासाची एक अतिशय सुंदर अलंकारिक रचना (Metaphorical compounding) दडलेली आहे.

१. पदाचा मूलभूत परिचय (Grammatical Identity)

मूळ शब्द (प्रातिपदिक): नरपुङ्गव
अन्त (Ending): अकारान्त (शब्दाच्या शेवटी ‘अ‘ स्वर आहे).
लिंग (Gender): पुंलिंग
विभक्ति (Case): प्रथमा विभक्ति
वचन (Number): एकवचन

२. समास विचार आणि ‘पुङ्गव‘ शब्दाचे रहस्य (Compound Analysis)

‘नरपुङ्गव‘ हा सामासिक शब्द आहे. या समासात एका उपमेचा (तुलनेचा) वापर केला आहे.

विग्रह वाक्य: नरः पुङ्गवः इव । (जो नर पुङ्गवासारखा – म्हणजेच श्रेष्ठ वृषभासारखा शक्तिशाली आणि श्रेष्ठ आहे तो).
समासाचा प्रकार: उपमित कर्मधारय समास (तत्पुरुषाचा एक प्रकार).
पाणिनीय सूत्र आणि सिद्धी:

1. उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे (२.१.५६): हे सूत्र अतिशय महत्त्वाचे आहे. या सूत्रानुसार, जेव्हा एखाद्या व्यक्तीची तुलना व्याघ्र (वाघ), सिंह, ऋषभ किंवा पुङ्गव (बैल/वृषभ) इत्यादींशी त्याची ‘श्रेष्ठता‘ किंवा ‘सामर्थ्य‘ दाखवण्यासाठी केली जाते, तेव्हा तिथे उपमित कर्मधारय समास होतो.

2. येथे ‘पुङ्गव‘ या शब्दाचा शब्दशः अर्थ ‘बैल‘ असा असला, तरी तो व्याकरणाच्या या नियमानुसार ‘सर्वांत श्रेष्ठ‘ (Best among) या अर्थाने ‘नर‘ या शब्दाला जोडला गेला आहे.

3. समासाची प्रक्रिया पूर्ण झाल्यावर पहिल्या शब्दाच्या (नर) विभक्ति प्रत्ययाचा लोप होतो आणि ‘नरपुङ्गव‘ हा जोडशब्द तयार होतो.

विशेष टीप (‘पुङ्गव‘ कसा बनला?): स्वतः ‘पुङ्गव‘ हा शब्दही (पुमान् गौः इति पुङ्गवः) समासानेच बनला आहे. पाणिनीच्या गोरतद्धितलुकि (५.४.९२) या सूत्रानुसार, समासाच्या शेवटी जर ‘गो‘ (बैल/गाय) हा शब्द आला, तर त्याला ‘टच्‘ (अ) हा समासान्त प्रत्यय लागतो. त्यामुळे ‘गो‘ चे रूपांतर ‘गव‘ मध्ये होते आणि शब्द ‘पुङ्गव‘ असा अकारान्त बनतो.

३. पाणिनीय सूत्रानुसार रूपसिद्धी (Step-by-Step Derivation)

‘नरपुङ्गव‘ या अकारान्त प्रातिपदिकापासून प्रथमा विभक्ती एकवचनाचे ‘नरपुङ्गवः‘ हे रूप कसे तयार होते, याची सुबन्त सिद्धीची प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे:

पायरी १: प्रातिपदिक संज्ञा

सूत्र: कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६)
स्पष्टीकरण: ‘नरपुङ्गव‘ हा एक समास असल्याने या सूत्रानुसार त्याला अधिकृत ‘प्रातिपदिक‘ (Base/Root word) ही संज्ञा प्राप्त होते.

पायरी २: विभक्ती प्रत्यय लावणे

सूत्र: स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्… (४.१.२)
स्पष्टीकरण: प्रातिपदिक ठरल्यानंतर प्रथमा विभक्ती, एकवचनाचा प्रत्यय म्हणून ‘सुँ‘ हा प्रत्यय लावला जातो.
स्थिति: नरपुङ्गव + सुँ

पायरी ३: अनुबन्ध लोप (इत् संज्ञा)

सूत्र: उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२) आणि तस्य लोपः (१.३.९)
स्पष्टीकरण: ‘सुँ‘ या प्रत्ययातील ‘उ‘ (अनुनासिक) या स्वराची ‘इत्‘ संज्ञा होते आणि त्याचा लोप होतो (तो वगळला जातो). त्यामुळे केवळ ‘स्‘ शिल्लक राहतो.
स्थिति: नरपुङ्गव + स् = नरपुङ्गवस्

पायरी ४: रुत्व आदेश

सूत्र: ससजुषो रुः (८.२.६६)
स्पष्टीकरण: पदाच्या शेवटी असलेल्या ‘स्‘ च्या जागी ‘रुँ‘ (रु) हा आदेश होतो. (येथेही उकाराचा लोप होऊन केवळ ‘र्‘ उरतो).
स्थिति: नरपुङ्गव + र्

पायरी ५: विसर्ग निर्मिती

सूत्र: विरामोऽवसानम् (१.४.११०) आणि खरवसानयोर्विसर्जनीयः (८.३.१५)
स्पष्टीकरण: शब्दाच्या शेवटी जर ‘र्‘ आला आणि त्याच्यापुढे कोणतेही अक्षर नसेल (वाक्याचा किंवा शब्दाचा अंत/अवसान असेल), तर त्या ‘र्‘ चे रूपांतर विसर्गात (ः) होते.
अंतिम रूप: नरपुङ्गवः

थोडक्यात सारांश: ‘नरपुङ्गवः‘ या विशेषण पदात उपमित कर्मधारय समास (उपमितं व्याघ्रादिभिः…) आहे. ‘पुङ्गव‘मधील ‘टच्‘ प्रत्ययामुळे तो शब्द ‘अकारान्त‘ बनतो आणि नंतर प्रथमा विभक्ति एकवचनाचा ‘सुँ‘ प्रत्यय लागून, रुत्व आणि विसर्गसंधीच्या नियमांनुसार ‘नरपुङ्गवः‘ हे अंतिम रूप सिद्ध होते.

वेगवेगळ्या संधी विग्रहांचे विश्लेषण

धृष्टकेतुः चेकितानः याचे परिवर्तन धृष्टकेतुश्चेकितानः हे कोणत्या सूत्रांनुसार होते?

‘धृष्टकेतुः + चेकितानः‘ या पदांमध्ये प्रथम विसर्ग संधी आणि त्यानंतर व्यंजन संधी (श्चुत्व संधी) होऊन ‘धृष्टकेतुश्चेकितानः‘ हे रूप तयार होते. पाणिनीय व्याकरणातील खालील दोन मुख्य सूत्रांनुसार हे परिवर्तन होते:

१. विसर्जनीयस्य सः (८.३.३४)

सर्वात आधी या सूत्राने विसर्गाचा ‘स्‘ होतो.

नियम: जेव्हा विसर्गाच्या (ः) पुढे ‘खर्‘ प्रत्याहारातील वर्ण (म्हणजेच कठोर व्यंजने जसे की – क, ख, च, छ, ट, ठ, त, थ, प, फ, श, ष, स) येतो, तेव्हा त्या विसर्गाच्या जागी ‘स्‘ (अर्धा स) येतो.
येथे काय होते?: ‘धृष्टकेतुः‘ च्या शेवटी विसर्ग आहे आणि त्याच्या पुढे ‘चेकितानः‘ मधील ‘च्‘ हे कठोर व्यंजन आले आहे.
संधी प्रक्रिया: > धृष्टकेतुः + चेकितानः à धृष्टकेतुस् + चेकितानः

२. स्तोः श्चुना श्चुः (८.४.४०)

आता तयार झालेल्या ‘स्‘ चे परिवर्तन या सूत्राने ‘श्‘ मध्ये होते. याला श्चुत्व संधी म्हणतात.

नियम: जेव्हा ‘स्‘ किंवा ‘त-वर्ग‘ (त, थ, द, ध, न) यांच्या संपर्कात ‘श्‘ किंवा ‘च-वर्ग‘ (च, छ, ज, झ, ञ) येतो, तेव्हा ‘स्‘ च्या जागी ‘श्‘ (शहामृगातला श) आणि त-वर्गाच्या जागी च-वर्ग येतो.
येथे काय होते?: पहिल्या पायरीमध्ये तयार झालेल्या ‘धृष्टकेतुस्‘ मधील ‘स्‘ च्या पुढे ‘चेकितानः‘ मधील ‘च्‘ आला आहे. त्यामुळे ‘स्‘ चे रूपांतर ‘श्‘ (अर्धा श्) मध्ये होते.
संधी प्रक्रिया:

धृष्टकेतुस् + चेकितानः à धृष्टकेतुश् + चेकितानः

अंतिम परिणाम:

या दोन्ही सूत्रांच्या एकत्रित परिणामामुळे ‘श्‘ आणि ‘चे‘ एकत्र जोडले जातात आणि अंतिम रूप तयार होते:

धृष्टकेतुश्चेकितानः.

चेकितानः काशिराजः याचे परिवर्तन न होता चेकितानः काशिराजः आहे तसेच राहते, हे कोणत्या सूत्रांनुसार होते?

‘चेकितानः + काशिराजः‘ या पदांमध्ये संधी न होता विसर्ग (ः) तसाच कायम राहतो. याचे मुख्य कारण पाणिनीच्या अष्टाध्यायीतील ‘कुप्वोः ≍क≍पौ च‘ (८.३.३७) हे सूत्र आहे.

या सूत्राचे विश्लेषण आणि नियम खालीलप्रमाणे आहे:

१. कुप्वोः ≍क≍पौ च (८.३.३७)

नियम: जेव्हा विसर्गाच्या (ः) पुढे ‘क-वर्ग‘ (क्, ख्) किंवा ‘प-वर्ग‘ (प्, फ्) मधील कोणतेही व्यंजन येते, तेव्हा त्या विसर्गामध्ये कोणताही मोठा बदल होत नाही; लेखनात तो विसर्गच कायम राहतो.
(व्याकरणिक दृष्ट्या: तो पर्यायाने ‘जिह्वामूलीय‘ किंवा ‘उपध्मानीय‘ असा अर्धा विसर्ग उच्चारला जाऊ शकतो, परंतु देवनागरी लिपीत लिहिताना तो सामान्य विसर्ग म्हणूनच लिहिला जातो.)

२. येथे नेमके काय होते?

पहिली पायरी: चेकितानः (येथे शब्दाच्या शेवटी विसर्ग ‘ः‘ आहे).
दुसरी पायरी: काशिराजः (पुढील शब्दाची सुरुवात ‘क्‘ या व्यंजनाने होत आहे).
निष्कर्ष: विसर्गाच्या पुढे ‘क्‘ आल्यामुळे ‘कुप्वोः ≍क≍पौ च‘ या सूत्रानुसार विसर्गाचा ‘स्‘, ‘श्‘ किंवा ‘र्‘ असा कोणताही बदल होत नाही. तो सुरक्षित राहतो.

संधी प्रक्रिया: चेकितानः + काशिराजः à चेकितानः काशिराजः

३. याच नियमाची इतर उदाहरणे

हा नियम समजण्यासाठी इतर काही सामान्य उदाहरणे पहा, जिथे विसर्ग तसाच राहतो:

प्रातः + कालः = प्रातःकालः (विसर्ग + क)
रामः + पठति = रामः पठति (विसर्ग + प)
बालकः + क्रीडति = बालकः क्रीडति (विसर्ग + क)

थोडक्यात, ‘क्‘, ‘ख्‘, ‘प्‘, ‘फ्‘ या अक्षरांपुढे विसर्ग नेहमी आपला मूळ आकार राखून ‘आहे तसाच‘ उभा राहतो.

काशिराजः च याचे परिवर्तन काशिराजश्च हे कोणत्या सूत्रांनुसार होते?

‘काशिराजः + च‘ या पदांमध्ये प्रथम विसर्ग संधी आणि त्यानंतर व्यंजन संधी (श्चुत्व संधी) होऊन ‘काशिराजश्च‘ हे रूप तयार होते. हे परिवर्तन पाणिनीय व्याकरणातील खालील दोन मुख्य सूत्रांनुसार होते (जसे आपण ‘धृष्टकेतुश्चेकितानः‘ या उदाहरणात पाहिले होते):

१. विसर्जनीयस्य सः (८.३.३४)

सर्वात आधी या सूत्राने विसर्गाचा ‘स्‘ होतो.

नियम: जेव्हा विसर्गाच्या (ः) पुढे ‘खर्‘ प्रत्याहारातील वर्ण (म्हणजेच कठोर व्यंजने जसे की – क, ख, च, छ, ट, ठ, त, थ, प, फ, श, ष, स) येतो, तेव्हा त्या विसर्गाच्या जागी ‘स्‘ (अर्धा स) येतो.
येथे काय होते?: ‘काशिराजः‘ च्या शेवटी विसर्ग आहे आणि त्याच्या पुढे ‘च‘ हे कठोर व्यंजन (च-वर्गातील पहिले अक्षर) आले आहे.
संधी प्रक्रिया: > काशिराजः + च à काशिराज + स् + च

२. स्तोः श्चुना श्चुः (८.४.४०)

आता तयार झालेल्या ‘स्‘ चे परिवर्तन या सूत्राने ‘श्‘ मध्ये होते. याला श्चुत्व संधी म्हणतात.

नियम: जेव्हा ‘स्‘ किंवा ‘त-वर्ग‘ (त, थ, द, ध, न) यांच्या संपर्कात ‘श्‘ किंवा ‘च-वर्ग‘ (च, छ, ज, झ, ञ) येतो, तेव्हा ‘स्‘ च्या जागी ‘श्‘ (शहामृगातला श) येतो.
येथे काय होते?: पहिल्या पायरीमध्ये तयार झालेल्या ‘काशिराजस्‘ मधील ‘स्‘ च्या पुढे ‘च्‘ आला आहे. त्यामुळे ‘स्‘ चे रूपांतर ‘श्‘ (अर्धा श्) मध्ये होते.
संधी प्रक्रिया:

काशिराज + स् + च à काशिराज+ श् + च

अंतिम टप्पा:

या दोन्ही सूत्रांच्या एकत्रित परिणामामुळे अर्धा ‘श्‘ आणि ‘च‘ एकत्र जोडले जातात आणि अंतिम रूप तयार होते:

काशिराजश्च.

वाक्याच्या शेवटी आलेल्या वीर्यवान् याचे परिवर्तन न होता वीर्यवान् तसाच राहतो, हे कोणत्या सूत्रांनुसार होते?

‘वीर्यवान्‘ हा शब्द श्लोकाच्या पहिल्या ओळीच्या (पूर्वार्धाच्या) अगदी शेवटी आलेला आहे. याच्या शेवटी ‘न्‘ (हलन्त न्) हे व्यंजन आहे. या ‘न्‘ मध्ये कोणताही बदल न होता तो तसाच राहतो, यामागे पाणिनीय व्याकरणातील ‘अवसान‘ (Pause) आणि ‘संहिता‘ (Proximity) चे नियम लागू होतात.

१. विरामोऽवसानम् (१.४.११०)

सर्वात महत्त्वाचे कारण म्हणजे हा शब्द वाक्याच्या/श्लोकाच्या शेवटी आला आहे.

नियम: जेव्हा एखाद्या वर्णाच्या पुढे कोणताही दुसरा वर्ण (स्वर किंवा व्यंजन) येत नाही, तेव्हा त्या रिकाम्या जागेला किंवा थांबण्याला ‘अवसान‘ (विराम / Pause) असे म्हणतात.
येथे काय होते?: ‘वीर्यवान्‘ च्या ‘न्‘ नंतर पहिली ओळ संपते आणि तिथे थांबायचे असते. पुढे कोणताही वर्ण नसल्यामुळे तिथे ‘अवसान‘ स्थिती निर्माण होते.

२. परः सन्निकर्षः संहिता (१.४.१०९)

नियम: संधी होण्यासाठी दोन वर्णांमध्ये अत्यंत जवळीक (सन्निकर्ष) असावी लागते, ज्याला व्याकरणात ‘संहिता‘ म्हणतात.
येथे काय होते?: ‘वीर्यवान्‘ नंतर विराम (Pause) असल्यामुळे तिथे ‘संहिता‘ (दोन वर्णांची जवळीक) शक्यच होत नाही. समोर दुसरा कोणताही वर्ण नसल्यामुळे ‘न्‘ वर प्रभाव टाकणारा कोणताही घटक तिथे उरत नाही. परिणामी, संधीचा कोणताही नियम तिथे लागू होत नाही.

३. ‘न्‘ (व्यंजन) बद्दल एक विशेष तांत्रिक नियम

तुम्हाला प्रश्न पडू शकतो की, जसे शब्दाच्या शेवटी असलेल्या ‘स्‘ किंवा ‘र्‘ चा ‘विसर्ग‘ (ः) होतो (उदा. रामस् –> रामः), तसा ‘न्‘ चा काही बदल का होत नाही?

अष्टाध्यायीमध्ये ‘अवसान‘ (वाक्याचा शेवट) असताना काही ठराविक व्यंजनांमध्येच बदल सांगितले आहेत. (उदा. ‘वाऽवसाने‘ या सूत्रानुसार क, च, ट, त, प वर्गातील कठोर व्यंजने बदलू शकतात).
परंतु ‘न्‘ हा अनुनासिक (Nasal) वर्ण आहे. पाणिनीच्या व्याकरणात वाक्याच्या शेवटी (अवसानात) आल्यावर ‘न्‘ चे परिवर्तन करण्यासाठी कोणतेही सूत्र अस्तित्वात नाही. व्याकरणाचा नियम असा आहे की, “ज्यासाठी कोणताही बदल (विकृती/विकार) सांगितलेला नाही, ते रूप आपल्या मूळ स्वरूपात (प्रकृतीत) कायम राहते.”

निष्कर्ष:

‘वीर्यवान्‘ हा शब्द श्लोकाच्या ओळीच्या शेवटी (अवसानात) आल्यामुळे आणि ‘न्‘ या व्यंजनात बदल करण्यासाठी कोणतेही सूत्र नसल्यामुळे, ‘विरामोऽवसानम्‘ या तत्त्वानुसार तो ‘वीर्यवान्‘ असाच अबाधित राहतो.

पुरुजित् कुन्तिभोजः याचे परिवर्तन पुरुजित्कुन्तिभोजः हे कोणत्या सूत्रांनुसार होते?

‘पुरुजित् + कुन्तिभोजः‘ या पदांमध्ये जेव्हा संधी होते, तेव्हा कोणताही नवीन वर्ण (अक्षर) तयार होत नाही किंवा बदलत नाही. म्हणजेच, येथे कोणताही ‘वर्ण-विकार‘ (बदल) होत नाही. ‘त्‘ आणि ‘क्‘ हे फक्त देवनागरी लिपीच्या पद्धतीनुसार एकत्र जोडले जाऊन ‘पुरुजित्कुन्तिभोजः‘ असे लिहिले जाते. यामागे पाणिनीय व्याकरणातील खालील नियम लागू होतात.

१. खरि च (८.४.५५)

नियम: जेव्हा एखाद्या ‘झल्‘ प्रत्याहारातील व्यंजनाच्या पुढे (म्हणजेच वर्गातील पहिले, दुसरे, तिसरे, चौथे व्यंजन किंवा श, ष, स, ह) ‘खर्‘ प्रत्याहारातील वर्ण (कठोर व्यंजन – जसे क, ख, च, छ इ.) येतो, तेव्हा त्या पहिल्या व्यंजनाच्या जागी ‘चर्‘ (त्याच वर्गातील पहिले अक्षर) येते.
येथे काय होते?: ‘पुरुजित्‘ च्या शेवटी ‘त्‘ आहे.

‘कुन्तिभोजः‘ ची सुरुवात ‘क्‘ (कठोर व्यंजन/खर्) ने होते.
नियमानुसार, ‘क्‘ पुढे असल्यामुळे ‘त्‘ च्या जागी त-वर्गातील पहिले अक्षर यायला हवे. परंतु, ‘त्‘ हे स्वतःच त-वर्गाचे पहिले अक्षर आहे. त्यामुळे ‘त्‘ मध्ये कोणताही बदल करण्याची गरज उरत नाही. तो ‘त्‘ तसाच राहतो.

(जर ‘क्‘ ऐवजी एखादा स्वर किंवा मृदु व्यंजन असते, तर ‘झलां जशोऽन्ते‘ या सूत्रानुसार ‘त्‘ चा ‘द्‘ झाला असता. पण ‘क्‘ कठोर असल्यामुळे तसे होत नाही.)

२. परः सन्निकर्षः संहिता (१.४.१०९)

नियम: दोन वर्णांमध्ये (अक्षरांमध्ये) अत्यंत जवळीक असण्याला ‘संहिता‘ म्हणतात. संस्कृतमध्ये जेव्हा दोन शब्द एकत्र सलग उच्चारले जातात, तेव्हा त्यांची संहिता होते.
येथे काय होते?: ‘पुरुजित्‘ मधील हलन्त (अर्धा) ‘त्‘ आणि ‘कुन्तिभोजः‘ मधील ‘कु‘ हे अतिशय जवळ आल्यामुळे, संस्कृत लेखनाच्या आणि उच्चाराच्या प्रथेनुसार ते एकमेकांना जोडून एक संयुक्ताक्षर (Conjunct consonant) तयार होते.

संधी प्रक्रिया: पुरुजित् + कुन्तिभोजः à पुरुजित्कुन्तिभोजः

निष्कर्ष:

येथे ‘खरि च‘ सूत्रामुळे ‘त्‘ सुरक्षित राहतो आणि ‘संहिता‘ च्या नियमामुळे ते दोन्ही शब्द केवळ एकमेकांना जोडून (अर्धा ‘त्‘ आणि ‘क्‘ एकत्र करून) लिहिले जातात. यात कोणताही अतिरिक्त बदल होत नाही.

कुन्तिभोजः च याचे परिवर्तन कुन्तिभोजश्च हे कोणत्या सूत्रांनुसार होते?

‘कुन्तिभोजः + च‘ या पदांमध्ये प्रथम विसर्ग संधी आणि त्यानंतर व्यंजन संधी (श्चुत्व संधी) होऊन ‘कुन्तिभोजश्च‘ हे रूप तयार होते. मागील ‘धृष्टकेतुश्चेकितानः‘ आणि ‘काशिराजश्च‘ या उदाहरणांसारखेच आहे. हे परिवर्तन पाणिनीय व्याकरणातील खालील दोन मुख्य सूत्रांनुसार टप्प्याटप्प्याने होते.

१. विसर्जनीयस्य सः (८.३.३४)

सर्वात आधी या सूत्राने विसर्गाचा ‘स्‘ होतो.

नियम: जेव्हा विसर्गाच्या (ः) पुढे ‘खर्‘ प्रत्याहारातील वर्ण (कठोर व्यंजने – क, ख, च, छ इ.) येतो, तेव्हा त्या विसर्गाच्या जागी ‘स्‘ (अर्धा स) येतो.
येथे काय होते?: ‘कुन्तिभोजः‘ च्या शेवटी विसर्ग आहे आणि त्याच्या पुढे ‘च‘ हे कठोर व्यंजन आले आहे.
संधी प्रक्रिया: > कुन्तिभोजः + च à कुन्तिभोज + स् + च

२. स्तोः श्चुना श्चुः (८.४.४०)

आता तयार झालेल्या ‘स्‘ चे परिवर्तन या सूत्राने ‘श्‘ मध्ये होते. याला श्चुत्व संधी म्हणतात.

नियम: जेव्हा ‘स्‘ च्या संपर्कात ‘श्‘ किंवा ‘च-वर्ग‘ (च, छ, ज, झ, ञ) येतो, तेव्हा ‘स्‘ च्या जागी ‘श्‘ (शहामृगातला श) येतो.
येथे काय होते?: पहिल्या पायरीमध्ये तयार झालेल्या ‘कुन्तिभोजस्‘ मधील ‘स्‘ च्या पुढे ‘च्‘ आला आहे. त्यामुळे ‘स्‘ चे रूपांतर ‘श्‘ (अर्धा श्) मध्ये होते.
संधी प्रक्रिया:

कुन्तिभोज+ स् + च à कुन्तिभोज + श् + च

अंतिम टप्पा:

या दोन्ही सूत्रांच्या एकत्रित परिणामामुळे अर्धा ‘श्‘ आणि ‘च‘ एकत्र जोडले जातात आणि अंतिम रूप खालीलप्रमाणे तयार होते: कुन्तिभोजश्च.

शैब्यः च याचे परिवर्तन शैब्यश्च हे कोणत्या सूत्रांनुसार होते?

तयार ‘शैब्यः + च‘ या पदांमध्येही मागील उदाहरणांप्रमाणेच (जसे: काशिराजश्च, कुन्तिभोजश्च) प्रथम विसर्ग संधी आणि त्यानंतर व्यंजन संधी (श्चुत्व संधी) होऊन ‘शैब्यश्च‘ हे रूप तयार होते. हे परिवर्तन पाणिनीय व्याकरणातील खालील दोन मुख्य सूत्रांनुसार टप्प्याटप्प्याने होते.

१. विसर्जनीयस्य सः (८.३.३४)

सर्वात आधी या सूत्राने विसर्गाचा ‘स्‘ होतो.

नियम: जेव्हा विसर्गाच्या (ः) पुढे ‘खर्‘ प्रत्याहारातील वर्ण (कठोर व्यंजने जसे की – क, ख, च, छ इ.) येतो, तेव्हा त्या विसर्गाच्या जागी ‘स्‘ (अर्धा स) येतो.
येथे काय होते?: ‘शैब्यः‘ च्या शेवटी विसर्ग आहे आणि त्याच्या पुढे ‘च‘ हे कठोर व्यंजन आले आहे.
संधी प्रक्रिया: शैब्यः + च à शैब्यस् + च

२. स्तोः श्चुना श्चुः (८.४.४०)

नियम: जेव्हा ‘स्‘ च्या संपर्कात ‘श्‘ किंवा ‘च-वर्ग‘ (च, छ, ज, झ, ञ) येतो, तेव्हा ‘स्‘ च्या जागी ‘श्‘ (शहामृगातला श) येतो.
येथे काय होते?: पहिल्या पायरीमध्ये तयार झालेल्या ‘शैब्यस्‘ मधील ‘स्‘ च्या पुढे ‘च्‘ आला आहे. त्यामुळे ‘स्‘ चे रूपांतर ‘श्‘ (अर्धा श्) मध्ये होते.
संधी प्रक्रिया:

शैब्य + स् + च à शैब्य + श् + च

अंतिम टप्पा:

या दोन्ही सूत्रांच्या एकत्रित परिणामामुळे अर्धा ‘श्‘ आणि ‘च‘ एकत्र जोडले जातात आणि देवनागरी लिपीनुसार अंतिम संयुक्ताक्षर तयार होते: शैब्यश्च.

वाक्याच्या शेवटी आलेल्या नरपुङ्गवः याचे परिवर्तन न होता नरपुङ्गवः तसाच राहतो हे कोणत्या सूत्रांनुसार होते?

‘नरपुङ्गवः‘ हा शब्द या संपूर्ण श्लोकाच्या (आणि दुसऱ्या ओळीच्या) अगदी शेवटी आलेला आहे. या शब्दाच्या शेवटी विसर्ग (ः) आहे. हा विसर्ग न बदलता तसाच राहतो, यामागे पाणिनीय व्याकरणातील ‘अवसान‘ (वाक्याचा शेवट) चे नियम लागू होतात, जसे आपण ‘वीर्यवान्‘ या शब्दाच्या बाबतीत पाहिले. यासाठी प्रामुख्याने खालील तीन सूत्रे आणि नियम कारणीभूत आहेत.

१. विरामोऽवसानम् (१.४.११०)

नियम: जेव्हा एखाद्या वर्णाच्या (अक्षराच्या) पुढे कोणताही दुसरा वर्ण येत नाही, म्हणजेच जिथे वाक्य संपते आणि आपल्याला थांबावे लागते, त्या स्थितीला ‘अवसान‘ (विराम / Pause) असे म्हणतात.
येथे काय होते?: ‘नरपुङ्गवः‘ हा श्लोकाचा अंतिम शब्द आहे. याच्या पुढे कोणताही स्वर किंवा व्यंजन नाही. त्यामुळे येथे ‘अवसान‘ निर्माण होते.

२. खरवसानयोर्विसर्जनीयः (८.३.१५)

हे सूत्र विसर्ग तयार होण्याचे आणि तो कायम राहण्याचे मुख्य कारण आहे.

नियम: जेव्हा पदाच्या शेवटी ‘र्‘ (किंवा स्) असतो आणि त्याच्या पुढे ‘खर्‘ प्रत्याहारातील वर्ण येतो किंवा ‘अवसान‘ (वाक्याचा शेवट) असतो, तेव्हा त्या ‘र्/स्‘ चे रूपांतर विसर्गात (ः) होते.
येथे काय होते?: ‘नरपुङ्गव‘ या मूळ शब्दाला प्रथमा विभक्तीचा प्रत्यय लागून शेवटी जो ‘स्‘ किंवा ‘र्‘ येतो, त्याचा या सूत्रानुसार वाक्याच्या शेवटी (अवसानात) असल्यामुळे निश्चितपणे ‘विसर्ग‘ (ः) होतो.

३. परः सन्निकर्षः संहिता (१.४.१०९)

नियम: संधी होण्यासाठी दोन वर्णांमध्ये अत्यंत जवळीक (सन्निकर्ष) असावी लागते, ज्याला ‘संहिता‘ म्हणतात.
येथे काय होते?: ‘नरपुङ्गवः‘ मधील विसर्गाच्या पुढे दुसरा कोणताही शब्द नसल्यामुळे, तिथे ‘संहिता‘ होत नाही. विसर्गामध्ये बदल घडवून आणण्यासाठी (उदा. त्याचा ‘स्‘, ‘श्‘, ‘ओ‘ किंवा ‘र्‘ होण्यासाठी) पुढे एखादा स्वर किंवा व्यंजन असावे लागते. पुढे पूर्णपणे पोकळी (विराम) असल्यामुळे विसर्गावर कोणताही नवीन नियम लागू होत नाही.

निष्कर्ष:

‘नरपुङ्गवः‘ हा शब्द श्लोकाच्या शेवटी आल्यामुळे तिथे ‘विरामोऽवसानम्‘ नुसार अवसान (Pause) आहे. त्यामुळे ‘खरवसानयोर्विसर्जनीयः‘ या सूत्रानुसार तयार झालेला विसर्ग, पुढे कोणताही वर्ण नसल्याने संधीच्या अभावी आपल्या मूळ आणि शुद्ध रूपात (ः) अबाधित राहतो. म्हणूनच तो ‘नरपुङ्गवः‘ असाच लिहिला आणि वाचला जातो.