श्रीमद् भगवद् गीता अध्याय
१ श्लोक ३ चे पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार विश्लेषण
|
मूळ श्लोक |
पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् । व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥ १ – ३ ॥ |
|
पदच्छेद , सन्धी व समास विग्रह सहित |
पश्य एताम् पाण्डुपुत्राणाम् आचार्य
महतीम् चमूम्
। व्यूढाम् द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥ १ – ३ ॥ |
|
पश्य = १. मूळ माहिती (Basic Morphological Analysis)
२. ‘दृश्‘ चे ‘पश्य‘ कसे होते?
(सर्वांत महत्त्वाचा बदल) ‘दृश्‘
धातूची रूपे चालवताना थेट ‘दृशति‘ असे होत नाही. पाणिनीच्या एका अत्यंत महत्त्वाच्या आणि मोठ्या
सूत्रानुसार ‘दृश्‘ च्या जागी ‘पश्य‘
हा आदेश (Substitution) होतो.
३. रूपसिद्धी (Grammatical Derivation of ‘पश्य‘) ‘दृश्‘ धातूपासून मध्यम पुरुष एकवचनाचे ‘पश्य‘ हे आज्ञार्थी रूप कसे सिद्ध होते, याची
शास्त्रशुद्ध साखळी खालीलप्रमाणे आहे. पायरी १: लोट् लकार आणि
प्रत्यय
पायरी २: ‘सि‘ च्या जागी ‘हि‘ आदेश
पायरी ३: विकरण प्रत्यय ‘शप्‘
पायरी ४: ‘दृश्‘ च्या जागी ‘पश्य‘ आदेश
पायरी ५: ‘हि‘ प्रत्ययाचा लोप
४. ‘दृश्‘ चे लिट् लकाराचे (परोक्ष भूतकाळाचे) रूप: ‘ददर्श‘ जसे ‘वच्‘ चे ‘उवाच‘ होते, तसेच ‘दृश्‘ चे लिट् लकारात
(प्रथम पुरुष, एकवचन) ‘ददर्श‘
असे रूप होते.
अशा प्रकारे ‘शप्‘ विकरणाच्या साहाय्याने ‘दृश्‘ चा ‘पश्य‘ होऊन आज्ञार्थी
‘पश्य‘ हे अत्यंत शुद्ध रूप
तयार होते. |
|
एताम् = ‘एताम्‘
हे एक ‘सर्वनाम‘ (Pronoun) असून, ते एकाच मूळ शब्दाला विभक्तीचे आणि
स्त्रीलिंगाचे प्रत्यय लावून तयार झालेले आहे. १. मूळ माहिती (Basic Morphological Analysis)
२. रूपसिद्धी (Grammatical Derivation of ‘एताम्‘) ‘एतद्‘ या मूळ दकारान्त प्रातिपदिकापासून स्त्रीलिंगी, द्वितीया
विभक्ति एकवचनाचे ‘एताम्‘ हे रूप कसे
तयार होते, याची पाणिनीच्या सूत्रांनुसार अत्यंत तर्कशुद्ध
साखळी खालीलप्रमाणे आहे. पायरी १: प्रातिपदिक संज्ञा
आणि विभक्ती प्रत्यय
पायरी २: दकाराचा (द्) ‘अ‘ आदेश होणे
पायरी ३: स्वरांचे
एकत्रीकरण (पररूप संधी)
पायरी ४: स्त्रीलिंगी रूप
बनवणे (‘टाप्‘
प्रत्यय)
पायरी ५: पूर्वरूप एकादेश
(स्वरांची अंतिम जोडणी)
अंतिम सिद्धी: एताम् (अर्थ: हिला / या
सेनेला). अशा प्रकारे, व्याकरणाच्या अत्यंत
काटेकोर प्रक्रियेतून ‘एतद्‘ या
सर्वनामाचे स्त्रीलिंगी रूप होऊन, त्याला द्वितीया विभक्तिचा
प्रत्यय लागून ‘एताम्‘ हे अचूक आणि
परिपूर्ण रूप सिद्ध होते. |
|
पाण्डुपुत्राणाम् = १. मूळ माहिती (Basic Morphological Analysis)
२. समास विश्लेषण (Compound Analysis) ‘पाण्डुपुत्र‘ हा शब्द सामासिक शब्द
आहे. तो ‘पाण्डु‘ आणि ‘पुत्र‘ या दोन शब्दांनी मिळून
बनला आहे.
३. रूपसिद्धी (Grammatical Derivation of ‘पाण्डुपुत्राणाम्‘) ‘पाण्डुपुत्र‘ या अकारान्त पुल्लिंगी
प्रातिपदिकापासून षष्ठी बहुवचनाचे ‘पाण्डुपुत्राणाम्‘
हे रूप कसे तयार होते, याची पाणिनीच्या
सूत्रांनुसार अत्यंत तर्कशुद्ध आणि सुंदर साखळी खालीलप्रमाणे आहे. पायरी १: प्रातिपदिक संज्ञा
आणि विभक्ती प्रत्यय
पायरी २: ‘नुट्‘ (न्) चा आगम होणे
पायरी ३: स्वराचा दीर्घ
होणे
पायरी ४: नकाराचा (न्) ‘ण्‘ होणे (सर्वांत महत्त्वाची पायरी)
अशा प्रकारे, व्याकरणाच्या अत्यंत
काटेकोर प्रक्रियेतून ‘पाण्डुपुत्र‘ या सामासिक प्रातिपदिकाला ‘आम्‘
प्रत्यय लागून, ‘नुट्‘ चा आगम होऊन, दीर्घ होऊन आणि नकाराचा ‘ण्‘ होऊन षष्ठी बहुवचनात ‘पाण्डुपुत्राणाम्‘ हे परिपूर्ण रूप सिद्ध
होते. |
|
आचार्य = ‘आचार्य‘ हा शब्द मुळात एका
धातूपासून तयार झालेला ‘कृदन्त‘ (धातुसाधित)
शब्द आहे. (जरी यात ‘आ‘ हा उपसर्ग असला, तरी याची मुख्य निर्मिती धातू आणि
प्रत्यय यांच्या संयोगातून होते). दुसरी गोष्ट म्हणजे, विसर्गाशिवाय
असलेला केवळ ‘आचार्य‘ हा शब्द एकतर
मूळ प्रातिपदिक असतो किंवा ‘सम्बोधन प्रथमा (हाक मारताना
वापरलेली विभक्ती)‘ मधील एकवचनाचे रूप असतो. याची
शास्त्रशुद्ध माहिती आणि निर्मितीप्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे. १. मूळ माहिती (Basic Morphological Analysis)
२. प्रातिपदिक निर्मिती (Word Formation – Kṛdanta) ‘आचार्य‘
हा मूळ शब्द उपसर्ग, धातू आणि प्रत्यय
यांच्या संयोगातून कसा बनतो, ते पाहूया:
पाणिनीय प्रक्रिया (Derivation of the base word): १. आ + चर् + ण्यत्: ‘ऋहलोर्ण्यत्‘ (३.१.१२४) या सूत्रानुसार, ज्या धातूंच्या शेवटी ‘ऋ‘ किंवा
व्यंजन (हल्) असते, त्यांना ‘ण्यत्‘
हा प्रत्यय लागतो. ‘ण्यत्‘ मधील ‘ण्‘ आणि ‘त्‘ चा लोप होऊन केवळ ‘य‘
शिल्लक राहतो. २. वृद्धी (Vṛddhi):
‘ण्यत्‘ हा प्रत्यय ‘णित्‘
(ज्यात ‘ण्‘ चा लोप
झाला आहे असा) असल्यामुळे, ‘अत उपधायाः‘ (७.२.११६) या सूत्रानुसार धातूच्या उपधेत असलेल्या
‘अ‘ ची वृद्धी होऊन त्याचा ‘आ‘ होतो.
(म्हणजेच ‘चर्‘ चे ‘चार्‘ होते). ३. जोडणी: आ + चार् + य = आचार्य (अकारान्त पुल्लिङ्गी
प्रातिपदिक तयार झाले). (व्युत्पत्ती
अर्थ: जो स्वतः उत्तम आचरण करतो आणि शिष्यांना शास्त्रांचे अर्थ व आचार शिकवतो
तो आचार्य). ३. रूपसिद्धी (Grammatical Derivation of Vocative ‘आचार्य‘) जर आपण ‘आचार्य‘ हे सम्बोधन प्रथमा विभक्ति एकवचनाचे (Vocative Singular) रूप मानले (उदा. ‘हे आचार्य!‘), तर पाणिनीच्या सूत्रांनुसार ते कसे सिद्ध होते, याची
साखळी खालीलप्रमाणे आहे: पायरी १: प्रातिपदिक संज्ञा
आणि विभक्ती प्रत्यय
पायरी २: सम्बुद्धि संज्ञा
पायरी ३: ‘सुँ‘ (स्) प्रत्ययाचा लोप (सर्वांत महत्त्वाची पायरी)
अंतिम सिद्धी: आचार्य (हे आचार्य!) (नोंद: जर हे
केवळ प्रथमा विभक्ति एकवचनाचे रूप असते, तर ‘स्‘ चा लोप न होता त्याचे रुत्व-विसर्ग होऊन ‘आचार्यः‘ असे रूप झाले असते). अशा प्रकारे, ‘चर्‘ धातूला ‘ण्यत्‘ प्रत्यय
लागून ‘आचार्य‘ हा शब्द बनतो आणि
सम्बोधन विभक्तीत ‘एङ् ह्रस्वात् सम्बुद्धेः‘ सूत्रामुळे प्रत्ययाचा लोप होऊन शुद्ध ‘आचार्य‘
हे रूप सिद्ध होते. |
|
महतीम् = ‘महतीम्‘
हा शब्द ‘समास‘ नाही. समासासाठी
किमान दोन अर्थपूर्ण शब्द एकत्र यावे लागतात. ‘महतीम्‘
हा एकाच मूळ शब्दाला स्त्रीलिंगी प्रत्यय आणि त्यानंतर विभक्तीचा
प्रत्यय लावून तयार झालेला शब्द आहे. १. मूळ माहिती (Basic Morphological Analysis)
२. स्त्रीलिंगी
प्रातिपदिकाची निर्मिती (Formation of Feminine Base) मूळ ‘महत्‘ या तकारान्त (व्यंजनान्त) शब्दापासून ‘महती‘
हा ईकारान्त स्त्रीलिंगी शब्द कसा तयार होतो, हे पाहणे अतिशय रंजक आहे:
३. रूपसिद्धी (Grammatical Derivation of ‘महतीम्‘) आता ‘महती‘ या ईकारान्त स्त्रीलिंगी प्रातिपदिकापासून द्वितीया एकवचनाचे ‘महतीम्‘ हे रूप कसे सिद्ध होते, याची साखळी खालीलप्रमाणे आहे: पायरी १: प्रातिपदिक संज्ञा
आणि विभक्ती प्रत्यय
पायरी २: पूर्वरूप एकादेश
(स्वरांची अंतिम जोडणी)
अंतिम सिद्धी: महतीम् (अर्थ: मोठ्या / विशाल). (नोंद:
गीतेच्या मूळ श्लोकात “महतीं चमूम्” असे रूप दिसते. तिथे ‘महतीम्‘ च्या पुढे ‘चमूम्‘
मधील ‘च‘ हे व्यंजन
आल्यामुळे, आपण आधी पाहिलेल्या ‘मोऽनुस्वारः‘ (८.३.२३) या सूत्रानुसार शेवटच्या ‘म्‘ चा अनुस्वार ( ं ) होऊन “महतीं” असे परिवर्तन होते. पण मूळ
व्याकरणिक पद ‘महतीम्‘ हेच आहे). |
|
चमूम् = ‘चमूम्‘
हे एक अत्यंत महत्त्वाचे नाम (विशेष्य) आहे. ‘चमूम्‘ हा शब्द ‘समास‘
नाही. समासासाठी किमान दोन अर्थपूर्ण शब्द एकत्र यावे लागतात
(उदा. पाण्डुपुत्र). ‘चमू‘ हा एक
स्वतंत्र आणि मूळ नामवाचक शब्द आहे. १. मूळ माहिती (Basic Morphological Analysis)
२. शब्दाची निर्मिती (Word Formation – ‘उणादि‘) जरी हा समास नसला, तरी पाणिनीय
व्याकरणाच्या ‘उणादि‘ प्रक्रियेनुसार
हा शब्द एका धातूपासून कसा तयार झाला, ते पाहणे अतिशय रंजक
आहे:
३. रूपसिद्धी (Grammatical Derivation of ‘चमूम्‘) आता ‘चमू‘ या ऊकारान्त स्त्रीलिंगी प्रातिपदिकापासून द्वितीया एकवचनाचे ‘चमूम्‘ हे रूप कसे सिद्ध होते, याची पाणिनीच्या सूत्रांनुसार अत्यंत सोपी आणि तर्कशुद्ध साखळी
खालीलप्रमाणे आहे: पायरी १: प्रातिपदिक संज्ञा
आणि विभक्ती प्रत्यय
पायरी २: पूर्वरूप एकादेश
(स्वरांची अंतिम जोडणी)
अंतिम सिद्धी: चमूम् (अर्थ: सेनेला /
फौजेला). (अतिरिक्त
नोंद: वाक्यात ‘महतीं चमूम्‘ अशी
रचना आली आहे. ‘महतीम्‘ हे विशेषण
आणि ‘चमूम्‘ हे विशेष्य आहे.
संस्कृतच्या नियमानुसार विशेषण नेहमी विशेष्याच्या लिंग, वचन
आणि विभक्तीचे अनुसरण करते, म्हणूनच दोन्ही शब्द
स्त्रीलिंगी, द्वितीया विभक्ति आणि एकवचनात आहेत). |
|
व्यूढाम् = ‘व्यूढाम्‘ हे एक अत्यंत महत्त्वाचे कर्मणि भूतकालवाचक धातुसाधित विशेषण (Past
Passive Participle) आहे. या आधी आपण ‘व्यूढम्‘
(नपुंसकलिंगी) पाहिले होते, पण येथे हे
‘चमूम्‘ (सेना) या स्त्रीलिंगी विशेष्याचे
विशेषण असल्यामुळे हे स्त्रीलिंगात आले आहे. १. मूळ माहिती (Basic Morphological Analysis)
२. समास आणि ‘व्यूढ‘ शब्दाची निर्मिती (Compound & Base Derivation) सर्वांत आधी मूळ
पुल्लिंगी/नपुंसकलिंगी ‘व्यूढ‘ हा शब्द कसा तयार होतो आणि त्यात कोणता
समास आहे ते पाहूया:
‘ऊढ‘ शब्द कसा बनतो?: हा शब्द ‘वह्‘ (वाहून नेणे / विशिष्ट जागी नेऊन ठेवणे) या धातूला भूतकाळवाचक ‘क्त‘ प्रत्यय लावून बनतो. १. ‘वह् + त‘ (‘क्त‘ मधील ‘त‘ उरतो). २. ‘वचिस्वपियजादीनां किति‘
(६.१.१५) ने ‘व्‘ चे ‘उ‘ मध्ये संप्रसारण होते. (उह् + त). ३. ‘हो ढः‘, ‘झषस्तथोर्धोऽधः‘, ‘ष्टुना ष्टुः‘ आणि ‘ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः‘ या सूत्रांच्या क्रमिक प्रक्रियेतून ‘ह्‘ चा ‘ढ्‘ होतो, आणि उपधेचा दीर्घ होऊन ‘ऊढ‘ हा शब्द सिद्ध होतो. उपसर्ग आणि संधी: वि + ऊढ = ‘इको यणचि‘ (६.१.७७) या यण् संधीनुसार ‘इ‘ च्या पुढे ‘ऊ‘ आल्याने ‘इ‘ चा ‘य्‘ होतो आणि ‘व्यूढ‘
हा अकारान्त शब्द तयार होतो. ३. ‘व्यूढा‘ या स्त्रीलिंगी प्रातिपदिकाची निर्मिती (Feminine Base) ‘व्यूढ‘
या अकारान्त शब्दाला स्त्रीलिंगी ‘चमू‘
(सेना) चे विशेषण बनवण्यासाठी त्याचे स्त्रीलिंगी रूप करावे
लागते:
४. रूपसिद्धी (Grammatical Derivation of ‘व्यूढाम्‘) आता ‘व्यूढा‘ या आकारान्त स्त्रीलिंगी प्रातिपदिकापासून द्वितीया विभक्ति एकवचनाचे
‘व्यूढाम्‘ हे रूप कसे सिद्ध होते, याची साखळी खालीलप्रमाणे आहे: पायरी १: प्रातिपदिक संज्ञा
आणि विभक्ती प्रत्यय
पायरी २: पूर्वरूप एकादेश
(स्वरांची अंतिम जोडणी)
अंतिम सिद्धी: व्यूढाम् (अर्थ: विशिष्ट रचनेत
उभ्या केलेल्या / Arrayed). (टीप: मूळ
श्लोकात “व्यूढां द्रुपदपुत्रेण” असे आले आहे. येथे ‘व्यूढाम्‘ च्या पुढे ‘द्रुपद‘
मधील ‘द्‘ हे व्यंजन
आल्यामुळे, ‘मोऽनुस्वारः‘ या
सूत्रानुसार शेवटच्या ‘म्‘ चा
अनुस्वार ( ं ) होऊन “व्यूढां” असे परिवर्तन होते). |
|
द्रुपदपुत्रेण = ‘द्रुपदपुत्रेण‘
हे एक अत्यंत महत्त्वाचे सामासिक नामपद आहे. (येथे द्रुपदाचा
पुत्र म्हणजे धृष्टद्युम्न असा अर्थ अभिप्रेत आहे). १. मूळ माहिती (Basic Morphological Analysis)
२. समास विश्लेषण (Compound Analysis) ‘द्रुपदपुत्र‘
हा शब्द एक सामासिक शब्द आहे. तो ‘द्रुपद‘
आणि ‘पुत्र‘ या दोन
शब्दांनी मिळून बनला आहे.
३. रूपसिद्धी (Grammatical Derivation of ‘द्रुपदपुत्रेण‘) पायरी १: प्रातिपदिक संज्ञा
आणि विभक्ती प्रत्यय
पायरी २: ‘टा‘ प्रत्ययाच्या जागी ‘इन‘ आदेश
होणे
पायरी ३: गुण संधी
(स्वरांचे एकत्रीकरण)
पायरी ४: नकाराचा (न्) ‘ण्‘ होणे (सर्वांत महत्त्वाची पायरी)
अंतिम सिद्धी: द्रुपदपुत्रेण अशा प्रकारे, व्याकरणाच्या अत्यंत
काटेकोर प्रक्रियेतून ‘द्रुपदपुत्र‘ या
सामासिक प्रातिपदिकाला ‘टा‘ प्रत्यय लागून, त्याचा ‘इन‘ होऊन, गुणसंधी आणि णत्व विधान होऊन तृतीया एकवचनात
‘द्रुपदपुत्रेण‘ हे परिपूर्ण आणि शुद्ध रूप सिद्ध होते. |
|
तव = ‘तव‘ हा शब्द ‘समास‘ नाही. समासासाठी किमान दोन वेगवेगळे
अर्थपूर्ण शब्द एकत्र यावे लागतात. ‘तव‘ हे ‘युष्मद्‘ (तू) या एकाच
मूळ सर्वनामाचे षष्ठी विभक्तीचे रूप आहे. १. मूळ माहिती (Basic Morphological Analysis)
२. रूपसिद्धी (Grammatical Derivation of ‘तव‘) ‘युष्मद्‘ या मूळ दकारान्त
प्रातिपदिकापासून षष्ठी एकवचनाचे ‘तव‘ हे रूप कसे तयार होते, याची पाणिनीच्या
सूत्रांनुसार अत्यंत तर्कशुद्ध आणि सुंदर साखळी खालीलप्रमाणे आहे. सर्वनामांची
रूपे बनवण्याची पाणिनीची पद्धत थोडी वेगळी आणि रंजक आहे. पायरी १: प्रातिपदिक संज्ञा
आणि विभक्ती प्रत्यय
पायरी २: ‘ङस्‘ च्या जागी ‘अश्‘ आदेश होणे
पायरी ३: ‘युष्म‘ च्या जागी ‘तव‘ आदेश
(सर्वांत महत्त्वाची पायरी)
पायरी ४: शेवटच्या दकाराचा
(द्) लोप
पायरी ५: पररूप एकादेश
(स्वरांची जोडणी)
अंतिम सिद्धी: तव (अर्थ: तुझे / Your). अशा प्रकारे, व्याकरणाच्या अत्यंत
काटेकोर आणि रंजक प्रक्रियेतून ‘युष्मद्‘ या मूळ सर्वनामाचा ‘तव‘ हा
आदेश होऊन षष्ठी एकवचनात ‘तव‘ हे
परिपूर्ण रूप सिद्ध होते. (याच प्रक्रियेने ‘अस्मद्‘
चे ‘मम‘ [माझे] हे
रूप तयार होते). |
|
शिष्येण = ‘शिष्य‘ हा शब्द ‘समास‘ नाही. समासासाठी किमान दोन वेगवेगळे
अर्थपूर्ण शब्द एकत्र यावे लागतात. ‘शिष्य‘ हा एका मूळ धातूपासून तयार झालेला ‘कृदन्त‘
(धातुसाधित) शब्द आहे. १. मूळ माहिती (Basic Morphological Analysis)
२. प्रातिपदिक निर्मिती (Word Formation – Kṛdanta) ‘शिष्य‘
हा शब्द कसा तयार होतो, याची पाणिनीय
प्रक्रिया अतिशय रंजक आहे. हा शब्द ‘शास्‘ या धातूपासून बनतो:
प्रक्रिया: जेव्हा ‘शास्‘ धातूच्या पुढे ‘क्यप्‘ (कित्)
प्रत्यय येतो, तेव्हा ‘शास इदङ्हलोः‘ (६.४.३४) या अतिशय महत्त्वाच्या सूत्रानुसार ‘शास्‘ च्या उपधेतील ‘आ‘ चा ‘इ‘ होतो आणि शेवटच्या ‘स्‘ चा
‘ष्‘ होतो.
३. रूपसिद्धी (Grammatical Derivation of ‘शिष्येण‘) ‘शिष्य‘
या अकारान्त पुल्लिंगी प्रातिपदिकापासून तृतीया एकवचनाचे ‘शिष्येण‘ हे रूप कसे तयार होते, याची साखळी खालीलप्रमाणे आहे: पायरी १: प्रातिपदिक संज्ञा
आणि विभक्ती प्रत्यय
पायरी २: ‘टा‘ प्रत्ययाच्या जागी ‘इन‘ आदेश
होणे
पायरी ३: गुण संधी
(स्वरांचे एकत्रीकरण)
पायरी ४: नकाराचा (न्) ‘ण्‘ होणे (सर्वांत महत्त्वाची पायरी)
अंतिम सिद्धी: शिष्येण अशा प्रकारे, व्याकरणाच्या अत्यंत
काटेकोर प्रक्रियेतून ‘शास्‘ धातूला ‘क्यप्‘ प्रत्यय लागून बनलेल्या ‘शिष्य‘ या शब्दाला ‘टा‘
प्रत्यय लागून, त्याचा ‘इन‘ होऊन, गुणसंधी आणि णत्व
विधान होऊन तृतीया एकवचनात ‘शिष्येण‘ हे परिपूर्ण रूप सिद्ध होते. |
|
धीमता = ‘धीमता‘ हा शब्द ‘समास‘ नाही. समासासाठी दोन स्वतंत्र अर्थपूर्ण
शब्द एकत्र यावे लागतात. ‘धीमता‘ हा
शब्द एका मूळ नामाला ‘तद्धित‘ (Taddhita) प्रत्यय लावून तयार झालेला शब्द आहे. १. मूळ माहिती (Basic Morphological Analysis)
२. प्रातिपदिक निर्मिती (Word Formation – Taddhitānta) ‘धीमत्‘ हा मूळ शब्द कसा तयार होतो, याची पाणिनीय
प्रक्रिया अतिशय रंजक आहे. हा शब्द ‘धी‘ (बुद्धी) या नामापासून बनतो.
प्रक्रिया:
(टीप: जर शब्दाच्या
शेवटी ‘अ‘ किंवा ‘आ‘ असेल, उदा. ‘बल‘, तर ‘मतुप्‘ चा ‘वतुप्‘ होऊन ‘बलवत्‘ होतो. पण इथे ‘धी‘
च्या शेवटी ‘ई‘ असल्याने
तो ‘मत्‘ असाच राहतो). ३. रूपसिद्धी (Grammatical Derivation of ‘धीमता‘) ‘धीमत्‘ या तकारान्त पुल्लिंगी प्रातिपदिकापासून तृतीया विभक्ति एकवचनाचे
‘धीमता‘ हे रूप कसे तयार होते, याची साखळी खालीलप्रमाणे आहे. पायरी १: प्रातिपदिक संज्ञा
आणि विभक्ती प्रत्यय
पायरी २: ‘टा‘ प्रत्ययातील ‘ट्‘ चा लोप
पायरी ३: व्यंजन आणि
स्वराचा संयोग
अंतिम सिद्धी: धीमत् + आ = धीमता अशा प्रकारे, व्याकरणाच्या अत्यंत
सोप्या आणि काटेकोर प्रक्रियेतून ‘धी‘ नामाला ‘मतुप्‘ प्रत्यय
लागून ‘धीमत्‘ हा शब्द बनतो आणि
त्याला तृतीया विभक्तीचा ‘टा‘ (आ)
प्रत्यय लागून ‘धीमता‘ (बुद्धिमान
शिष्याकडून) हे परिपूर्ण रूप सिद्ध होते. |
वेगवेगळ्या
संधी विग्रहांचे विश्लेषण
|
पश्यैताम् पाण्डुपुत्राणाम् याचे परिवर्तन पश्यैतां पाण्डुपुत्राणाम् हे कोणत्या सूत्रांनुसार होते?
‘पाण्डवानीकम्‘ आणि ‘व्यूढम्‘ प्रमाणेच, ‘पश्यैताम्‘ या पदाचे ‘पश्यैतां‘ असे परिवर्तन पाणिनीच्या त्याच सुप्रसिद्ध सूत्रामुळे होते. १. कारणीभूत सूत्र: ‘मोऽनुस्वारः‘
२. सूत्राचे उपयोजन (Application of the Rule) गीतेच्या श्लोकातील मूळ स्थिती पाहूया:
पाणिनीच्या ‘मोऽनुस्वारः‘ नियमानुसार, ‘म्‘ च्या पुढे ‘प्‘ हे व्यंजन आल्यामुळे, ‘पश्यैताम्‘ मधील शेवटच्या ‘म्‘ चा लोप होऊन तो आधीच्या
अक्षरावर (ता वर) अनुस्वार ( ं ) म्हणून जाऊन बसतो. परिणाम: पश्यैताम् + पाण्डुपुत्राणाम्
= पश्यैतां पाण्डुपुत्राणाम् ३. एक विशेष व्याकरण-नोंद (पुढील शब्दासोबतचा संयोग) याच श्लोकात पुढे काय होते ते पाहणेही खूप रंजक आहे:
निष्कर्ष: पुढच्या शब्दाची सुरुवात व्यंजनाने (‘प्‘) झाल्यामुळे, ‘मोऽनुस्वारः‘ या सूत्रानुसार “पश्यैताम्” चे परिवर्तन
अचूकपणे “पश्यैतां“ असे होते. |
|
पाण्डुपुत्राणाम् आचार्य याचे परिवर्तन पाण्डुपुत्राणामाचार्य हे कोणत्या सूत्रांनुसार होते?
‘आचार्यमुपसङ्गम्य‘ आणि ‘वचनमब्रवीत्‘ या शब्दांप्रमाणेच, ‘पाण्डुपुत्राणाम् + आचार्य‘ यांचे ‘पाण्डुपुत्राणामाचार्य‘ असे परिवर्तन कोणत्याही गुंतागुंतीच्या ‘संधी‘च्या (Sandhi) सूत्रामुळे होत
नाही, तर हा एक अतिशय नैसर्गिक ‘व्यंजन-स्वर संयोग‘ (Conjunction) आहे. या प्रक्रियेमागील पाणिनीय व्याकरणाचे शास्त्रशुद्ध कारण
खालीलप्रमाणे आहे: १. अनुस्वाराचा नियम का लागू होत नाही? (‘मोऽनुस्वारः‘ ८.३.२३) पाणिनीच्या ‘मोऽनुस्वारः‘ या सूत्रानुसार, जेव्हा एखाद्या पदाच्या शेवटी ‘म्‘ (हलन्त म्) असतो आणि
त्याच्यापुढे एखादे व्यंजन (हल्) येते, तेव्हाच त्या ‘म्‘ चे रूपांतर अनुस्वारामध्ये ( ं ) होते. (जसे आपण ‘पश्यैताम् + पाण्डुपुत्राणाम् = पश्यैतां
पाण्डुपुत्राणाम्‘ मध्ये पाहिले). पण प्रस्तुत उदाहरणात स्थिती वेगळी आहे:
२. संयोगाचा नियम: “अज्‍झीनं
व्यञ्जनं स्वरेण संयोज्यम्” =
अच्-हीनं व्यञ्जनं स्वरेण संयोज्यम् | अर्थ: ज्या व्यंजनाला स्वतःचा स्वर नाही (जे हलन्त किंवा अर्धे आहे), ते साहजिकच त्याच्या पुढे येणाऱ्या स्वराशी जोडले जाते. या
नियमानुसार:
निष्कर्ष: येथे कोणताही वर्ण बदलत नाही किंवा नवीन आदेश येत नाही, तर केवळ एका रिकाम्या व्यंजनाला पुढचा स्वर मिळतो.
त्यामुळे कोणत्याही विशेष संधीच्या सूत्राविना केवळ नैसर्गिक संयोग होऊन “पाण्डुपुत्राणाम् + आचार्य = पाण्डुपुत्राणामाचार्य” असे अचूक परिवर्तन होते. |
|
महतीम् चमूम् याचे परिवर्तन महतीं चमूम् हे कोणत्या सूत्रांनुसार होते?
‘पाण्डवानीकं‘, ‘व्यूढं‘ आणि ‘पश्यैतां‘ या शब्दांप्रमाणेच, ‘महतीम्‘ या पदाचे ‘महतीं‘ असे परिवर्तन पाणिनीच्या त्याच सुप्रसिद्ध सूत्रामुळे होते. १. कारणीभूत सूत्र: ‘मोऽनुस्वारः‘
२. सूत्राचे उपयोजन (Application of the Rule) गीतेच्या श्लोकातील मूळ स्थिती पाहूया:
पाणिनीच्या ‘मोऽनुस्वारः‘ नियमानुसार, ‘म्‘ च्या पुढे ‘च्‘ हे व्यंजन आल्यामुळे, ‘महतीम्‘ मधील शेवटच्या ‘म्‘ चा लोप होऊन तो आधीच्या अक्षरावर (‘ती‘ वर) अनुस्वार ( ं ) म्हणून जाऊन बसतो. परिणाम: महतीम् + चमूम् = महतीं चमूम् ३. एक विशेष व्याकरण-नोंद (चमूम् बद्दल) तुम्ही श्लोकात पाहिले असेल की शेवटचा शब्द ‘चमूम्‘ असाच राहतो, त्याचा ‘चमूं‘ होत नाही. कारण:
निष्कर्ष: पुढच्या शब्दाची सुरुवात व्यंजनाने (‘च्‘) झाल्यामुळे, ‘मोऽनुस्वारः‘ या सूत्रानुसार “महतीम्” चे परिवर्तन अचूकपणे “महतीं” असे होते. |
|
चमूम् याचे परिवर्तन चमूं हे
कोणत्या सूत्रांनुसार होत नाही?
‘चमूम्‘ चे ‘चमूं‘ असे परिवर्तन न होण्यामागे कोणतेही एखादे नवीन किंवा वेगळे सूत्र कारणीभूत नाही, तर तिथे एका सूत्राची ‘अट पूर्ण न होणे‘ (अभाव) आणि ‘अवसान‘ ही संकल्पना कारणीभूत आहे. १. ‘मोऽनुस्वारः‘ (८.३.२३) या सूत्राची
अपूर्ण अट आपण आधी पाहिले आहे की ‘मोऽनुस्वारः‘ हे सूत्र ‘म्‘ चा अनुस्वार ( ं ) करते. परंतु या सूत्राची एक अत्यंत कडक
अट आहे:
गीतेच्या श्लोकात (“…महतीं चमूम् ॥”) ‘चमूम्‘ हा शब्द
श्लोकाच्या ओळीचा शेवटचा शब्द आहे.
त्याच्यापुढे कोणतेही व्यंजन (हल्) नाही आणि कोणताही स्वर (अच्) नाही. पुढे
काहीच नसल्यामुळे ‘मोऽनुस्वारः‘ या सूत्राला काम करण्यासाठी जागाच मिळत नाही आणि हा नियम
तिथे लागू होत नाही. २. ‘विरामोऽवसानम्‘ (१.४.११०) ही संकल्पना पाणिनीच्या अष्टाध्यायीमध्ये वाक्याच्या किंवा श्लोकाच्या
शेवटी येणाऱ्या थांब्यासाठी एक विशेष संज्ञा (नाव) दिली आहे.
‘चमूम्‘ या शब्दाच्या पुढे ‘अवसान‘ (वाक्याचा शेवट / Pause) आहे. पाणिनीय व्याकरणानुसार, ‘अवसान‘ असताना पदाच्या शेवटी असलेला हलन्त ‘म्‘ हा जसाच्या तसाच (म्हणजेच ‘म्‘ असाच) राहतो. ३. संस्कृत लेखनाचा एक अत्यंत महत्त्वाचा नियम या व्याकरणीय नियमातून संस्कृत लेखनाचा एक अत्यंत पक्का आणि महत्त्वाचा नियम
तयार होतो, जो प्रत्येक संस्कृत
अभ्यासकाने लक्षात ठेवला पाहिजे: वाक्याच्या, श्लोकाच्या किंवा पादाच्या (ओळीच्या) अगदी शेवटी जर
मकारान्त शब्द आला, तर त्यावर कधीही अनुस्वार ( ं ) दिला जात नाही. तो नेहमी हलन्त ‘म्‘ असाच लिहिला जातो. उदाहरणे:
निष्कर्ष: पुढे कोणतेही व्यंजन नसल्यामुळे ‘मोऽनुस्वारः‘ या सूत्राचा भंग होतो आणि ‘विरामोऽवसानम्‘ नुसार तिथे वाक्याचा शेवट असल्याने, “चमूम्” हे पद अनुस्वारात न बदलता शुद्ध “चमूम्” असेच राहते. |
|
व्यूढाम् द्रुपदपुत्रेण याचे परिवर्तन व्यूढां द्रुपदपुत्रेण हे कोणत्या सूत्रांनुसार होते?
‘व्यूढाम् + द्रुपदपुत्रेण‘ या पदांचे ‘व्यूढां द्रुपदपुत्रेण‘ असे परिवर्तन पाणिनीच्या
एका अत्यंत प्रसिद्ध सूत्रामुळे होते. १. कारणीभूत सूत्र: ‘मोऽनुस्वारः‘
२. सूत्राचे उपयोजन (Application of the Rule) गीतेच्या श्लोकातील मूळ स्थिती पाहूया:
पाणिनीच्या ‘मोऽनुस्वारः‘ नियमानुसार, ‘म्‘ च्या पुढे ‘द्‘ हे व्यंजन आल्यामुळे, ‘व्यूढाम्‘ मधील शेवटच्या ‘म्‘ चा लोप होऊन तो आधीच्या अक्षरावर (‘ढा‘ वर) अनुस्वार
( ं ) म्हणून जाऊन बसतो. परिणाम: व्यूढाम् + द्रुपदपुत्रेण
= व्यूढां द्रुपदपुत्रेण
निष्कर्ष: पुढच्या शब्दाची सुरुवात व्यंजनाने (‘द्‘) झाल्यामुळे, ‘मोऽनुस्वारः‘ या सूत्रानुसार “व्यूढाम्” चे परिवर्तन अचूकपणे “व्यूढां” असे होते. |
______________________________________________________________________________________