श्रीमद् भगवद् गीता अध्याय १ श्लोक १ चे पाणिनीच्या
अष्टाध्यायीनुसार विश्लेषण
अथ
अर्जुनविषादयोगो नाम प्रथमोऽध्यायः ।
|
मूळ श्लोक |
धृतराष्ट्र उवाच । धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे
समवेता युयुत्सवः। |
|
पदच्छेद , सन्धी व समास विग्रह सहित |
धृतराष्ट्रः उवाच । धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेताः युयुत्सवः । मामकाः पाण्डवाः च एव किम् अकुर्वत सञ्जय
॥ १ – १ ॥ |
|
धृतराष्ट्रः = १. मूळ माहिती (Basic Morphological Analysis)
२. समास विश्लेषण (Compound Analysis) ‘धृतराष्ट्र‘ हा शब्द एक सामासिक शब्द आहे. तो धृत आणि राष्ट्र या दोन शब्दांनी मिळून बनला आहे.
समासाचा प्रकार: बहुव्रीहि समास
३. रूपसिद्धी (Grammatical Derivation of ‘धृतराष्ट्रः‘) ‘धृतराष्ट्र‘ या मूळ प्रातिपदिकापासून ‘धृतराष्ट्रः‘ हे प्रथमा विभक्ती एकवचनाचे रूप कसे तयार होते, याची पाणिनीच्या सूत्रांनुसार प्रक्रिया (Step-by-step derivation) खालीलप्रमाणे आहे:
पायरी १: प्रातिपदिक संज्ञा प्राप्त होणे
पायरी २: विभक्ती प्रत्यय लावणे
पायरी ३: इत् संज्ञा आणि लोप
पायरी ४: सकाराचा ‘रु‘ आदेश (रुत्व)
पायरी ५: ‘रु‘ मधील उकाराचा लोप
पायरी ६: ‘र्‘ चे विसर्गात रूपांतर (विसर्गसंधी)
अशा प्रकारे, व्याकरणाच्या अत्यंत काटेकोर आणि वैज्ञानिक प्रक्रियेतून ‘धृतराष्ट्र‘ या सामासिक प्रातिपदिकाचे प्रथमा विभक्ति एकवचनात ‘धृतराष्ट्रः‘ हे रूप सिद्ध होते. |
|
उवाच = ‘उवाच‘ हे रामायण, महाभारत आणि भगवद्गीतेसारख्या ग्रंथांमध्ये (उदा. सञ्जय उवाच, श्रीभगवानुवाच) वारंवार आढळणारे क्रियापद आहे. पाणिनीच्या
अष्टाध्यायीनुसार याची निर्मिती कशी झाली, याचे सुसंबद्ध आणि टप्प्याटप्प्याने केलेले विवेचन
खालीलप्रमाणे आहे: १. मूळ माहिती (Basic Morphological Analysis)
२. विकरणाविषयी स्पष्टीकरण: संस्कृतमध्ये प्रत्येक गणाचे एक
विशिष्ट ‘विकरण‘ असते (उदा. भ्वादि गणाचे ‘शप्‘ म्हणजे ‘अ‘). परंतु ‘उवाच‘ या रूपात विकरणाचा विचार खालील दोन कारणांमुळे वेगळा आहे:
१. अदादि गणाचा नियम: हा धातू अदादि गणातील असल्यामुळे, पाणिनीच्या ‘अदिप्रभृतिभ्यः शपः‘ (२.४.७२) या सूत्रानुसार या गणात ‘शप्‘ (अ) या विकरणाचा लुक् (लोप) होतो. २. लकाराचा नियम: ‘लिट्‘ लकार हा पाणिनीच्या ‘लिट् च‘ (३.४.११५) या सूत्रानुसार ‘आर्धधातुक‘ मानला जातो. आर्धधातुक प्रत्यय लागताना ‘शप्‘ सारखी सार्वधातुक विकरणे मुळातच लागत नाहीत. थोडक्यात, ‘उवाच‘ या रूपात कोणतेही विकरण दिसत नाही, कारण इथे विकरणाचा लोप/अभाव आहे. ३. रूपसिद्धी: ‘वच्‘ पासून ‘उवाच‘ कसे तयार झाले? (Grammatical Derivation) पाणिनीच्या सूत्रांनुसार ‘वच्‘ धातूपासून ‘उवाच‘ हे रूप सिद्ध होण्याची शास्त्रीय प्रक्रिया खालीलप्रमाणे
आहे:
पायरी १: लकाराची योजना
पायरी २: प्रथम पुरुष, एकवचनाचा प्रत्यय
पायरी ३: धातूचे द्वित्व (Reduplication)
पायरी ४: अभ्यास संज्ञा आणि हलादिः शेषः
पायरी ५: संप्रसारण (सर्वात महत्त्वाची पायरी)
पायरी ६: उपधा वृद्धी (Vowel Lengthening)
पायरी ७: अंतिम जोडणी
थोडक्यात सारांश: ‘वच्‘ (बोलणे) या अदादि गणातील परस्मैपदी धातूला, परोक्ष भूतकाळाचा (लिट् लकाराचा) ‘णल्‘ (अ) प्रत्यय लागून, धातूचे द्वित्व, संप्रसारण (व चा उ) आणि उपधा वृद्धी (अ चा आ) होऊन ‘उवाच‘ (तो/ती बोलला/बोलली) हे रूप सिद्ध होते. संस्कृत
व्याकरणाच्या या गणितीय आणि अत्यंत तर्कशुद्ध प्रक्रियेबद्दल तुम्हाला नक्कीच
कौतुक वाटेल. |
|
धर्मक्षेत्रे = १. मूळ माहिती (Basic Morphological Analysis)
२. समास विश्लेषण (Compound Analysis) ‘धर्मक्षेत्र‘ हा
सामासिक शब्द आहे, जो ‘धर्म‘ आणि ‘क्षेत्र‘ या दोन
शब्दांनी मिळून बनला आहे.
१. ‘षष्ठी‘
(२.२.८): या सूत्रानुसार षष्ठी विभक्तीत असलेल्या पदाचा (धर्मस्य)
समर्थ सुबन्त पदाशी (क्षेत्रम्) समास होतो. २. ‘कृत्तद्धितसमासाश्च‘
(१.२.४६): समास झाल्यानंतर ‘धर्मक्षेत्र‘ या
संपूर्ण शब्दाला ‘प्रातिपदिक‘ (Base) ही संज्ञा मिळते. ३. ‘सुपो
धातुप्रातिपदिकयोः‘ (२.४.७१): या सूत्रानुसार मूळ
शब्दांना लागलेल्या विभक्ति प्रत्ययांचा (धर्म ला लागलेला ‘ङस्‘ म्हणजेच ‘स्य‘ आणि क्षेत्र ला लागलेला ‘सु‘) लोप होतो.
३. रूपसिद्धी: ‘धर्मक्षेत्र‘ पासून ‘धर्मक्षेत्रे‘ कसे तयार झाले? (Grammatical
Derivation) ‘धर्मक्षेत्र‘ या
अकारान्त नपुंसकलिंगी प्रातिपदिकापासून सप्तमी विभक्ती, एकवचनाचे
‘धर्मक्षेत्रे‘ हे रूप सिद्ध होण्याची
पाणिनीय प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे:
पायरी १: विभक्ती प्रत्यय लावणे
पायरी २: इत् संज्ञा आणि लोप
पायरी ३: गुण संधी (सर्वात महत्त्वाची पायरी)
थोडक्यात सारांश (Summary): ‘धर्मक्षेत्र‘ या
षष्ठी तत्पुरुष सामासिक शब्दाला सप्तमी एकवचनाचा ‘ङि‘
(इ) प्रत्यय लागून, आणि शेवटी ‘आद्गुणः‘ सूत्राने ‘अ + इ =
ए‘ अशी संधी होऊन ‘धर्मक्षेत्रे‘
हे अत्यंत सुबक रूप सिद्ध होते. पाणिनीच्या व्याकरणानुसार
शब्दांची अशी फोड करणे खरोखरच गणितासारखे अचूक आहे. |
|
कुरुक्षेत्रे = १. मूळ माहिती (Basic Morphological Analysis)
२. समास विश्लेषण (Compound Analysis) ‘कुरुक्षेत्र‘ हा
शब्द ‘कुरु‘ आणि ‘क्षेत्र‘ या दोन पदांचा मिळून बनलेला सामासिक शब्द
आहे.
1.
‘षष्ठी‘
(२.२.८): या सूत्रानुसार षष्ठी विभक्तीत असलेल्या सुबन्त पदाचा
(कुरूणाम्) दुसऱ्या समर्थ सुबन्त पदाशी (क्षेत्रम्) समास होतो. 2.
‘कृत्तद्धितसमासाश्च‘
(१.२.४६): समास झाल्यावर ‘कुरुक्षेत्र‘ या
संपूर्ण समुदायाला ‘प्रातिपदिक‘ संज्ञा
प्राप्त होते. 3.
‘सुपो
धातुप्रातिपदिकयोः‘ (२.४.७१): या सूत्रानुसार प्रातिपदिक संज्ञक समुदायातील अंतर्गत विभक्ती प्रत्ययांचा (षष्ठीचा ‘आम्‘ आणि
प्रथमेचा ‘सु‘) लोप
होतो.
३. रूपसिद्धी: ‘कुरुक्षेत्रे‘ कसे
तयार झाले? (Grammatical Derivation) ‘कुरुक्षेत्र‘ या
प्रातिपदिकापासून सप्तमी एकवचनाचे रूप सिद्ध करण्याची प्रक्रिया खालीलप्रमाणे
आहे:
पायरी १: विभक्ती प्रत्ययाची योजना
पायरी २: इत् संज्ञा आणि लोप
पायरी ३: गुण संधी (अतिशय महत्त्वाचे सूत्र)
४. सारांश आणि निष्कर्ष: अशा प्रकारे, पाणिनीच्या सूत्रांनुसार ‘कुरुक्षेत्र‘ या सामासिक शब्दाला ‘ङि‘ प्रत्यय लागून गुण संधीच्या नियमाने ‘कुरुक्षेत्रे‘ हे रूप सिद्ध होते. याचा अर्थ ‘धर्माचे आणि कुरुंचे पवित्र ठिकाण‘ असा अभिप्रेत
आहे. |
|
समवेताः = भगवद्गीतेच्या पहिल्या श्लोकात (धर्मक्षेत्रे
कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः) हे पद कौरव आणि पांडवांसाठी वापरले आहे. हे ‘कर्तरि
भूतकालवाचक धातुसाधित विशेषण‘ आहे. याची निर्मिती अत्यंत रंजक आहे. १. मूळ माहिती (Basic Morphological Analysis)
२. धातू, कृदन्त आणि ‘कर्तरि‘
प्रयोगाचे विश्लेषण ‘समवेत‘ हा शब्द
मुळात धातूपासून बनलेला आहे. त्यात दोन उपसर्ग (Prefixes), एक धातू आणि एक प्रत्यय आहे:
कर्तरि प्रयोग का? (पाणिनीय सूत्र): सामान्यतः ‘क्त‘ प्रत्यय कर्मणी
(Passive) प्रयोगात वापरला जातो (उदा. कृतम्, पीतम्). पण पाणिनीच्या ‘गत्यर्थाकर्मकश्लिषशीङ्स्थासवसजनरुहजीर्यतिभ्यश्च‘ (३.४.७२) या सूत्रानुसार:
संधी प्रक्रिया (समवेत कसे बनले?): १. अव + इ + त = ‘अव‘ मधील ‘अ‘ आणि ‘इ‘ मिळून ‘आद्गुणः‘
(६.१.८७) या सूत्राने ‘ए‘ होतो. à अवेत २. सम् + अवेत = समवेत ३. समास विचार (Compound Analysis) तांत्रिकदृष्ट्या ‘समवेत‘ हा दोन
नामांचा समास नसून, एका कृदन्त (धातुसाधित) शब्दाला
जोडलेले उपसर्ग आहेत. तरीही पाणिनीय व्याकरणात याला समासाचाच एक प्रकार मानले
जाते:
४. रूपसिद्धी: ‘समवेत‘ पासून ‘समवेताः‘ कसे तयार झाले? ‘समवेत‘ या अकारान्त
पुल्लिङ्गी प्रातिपदिकापासून प्रथमा बहुवचनाचे रूप सिद्ध होण्याची प्रक्रिया
खालीलप्रमाणे आहे:
पायरी १: विभक्ती प्रत्यय लावणे
पायरी २: इत् संज्ञा आणि लोप
पायरी ३: पूर्वसवर्ण दीर्घ संधी (अतिशय महत्त्वाचे सूत्र)
पायरी ४: सकाराचा ‘रु‘ आदेश
पायरी ५: ‘र्‘ चे विसर्गात
रूपांतर
अशा प्रकारे, उपसर्गांचा ‘गति
समास‘, गत्यर्थक धातूमुळे ‘कर्तरि
भूतकाळ‘, आणि शेवटी विसर्गसंधीच्या प्रक्रियेतून ‘समवेताः‘ हे
अत्यंत सुंदर आणि अर्थपूर्ण पद सिद्ध होते. गीतेतील व्याकरण खरोखरच अद्भूत आहे! |
|
युयुत्सवः = भगवद्गीतेच्या पहिल्या श्लोकात कौरव आणि पांडवांसाठी हे
विशेषण वापरले आहे. सर्वात आधी एक महत्त्वाची गोष्ट स्पष्ट करूया: ‘युयुत्सवः‘ हा
सामासिक शब्द (Compound) नाही. हा एका धातूपासून ‘इच्छा‘ (Desire) दर्शवण्यासाठी बनलेला एक ‘सन्नन्त‘
(Desiderative) आणि कृदन्त शब्द आहे.
याचे सविस्तर विवेचन खालीलप्रमाणे आहे: १. मूळ माहिती (Basic Morphological Analysis)
२. शब्दनिर्मिती: ‘युयुत्सु‘ हा मूळ
शब्द कसा तयार झाला? (Derivation of the Base) या शब्दाची निर्मिती पाणिनीच्या व्याकरणातील ‘सन्नन्त‘
(इच्छावाचक) प्रक्रियेने होते.
३. रूपसिद्धी: ‘युयुत्सु‘ पासून ‘युयुत्सवः‘ कसे तयार झाले? (Declension
Process) ‘युयुत्सु‘ या
उकारान्त पुल्लिङ्गी (भानु शब्दाप्रमाणे चालणाऱ्या) शब्दापासून प्रथमा बहुवचनाचे
रूप सिद्ध होण्याची प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे:
पायरी १: विभक्ती प्रत्यय लावणे
पायरी २: इत् संज्ञा आणि लोप
पायरी ३: गुण आदेश (अतिशय महत्त्वाचे सूत्र)
पायरी ४: अयादि संधी (Ayadi Sandhi)
पायरी ५: सकाराचा ‘रु‘ आदेश आणि विसर्ग
सारांश: ‘युध्‘ धातूला
इच्छावाचक ‘सन्‘ आणि त्यानंतर
विशेषणवाचक ‘उ‘ प्रत्यय लागून
‘युयुत्सु‘ हा मूळ शब्द तयार झाला. पुढे
त्याला प्रथमा बहुवचनाचा ‘जस्‘ प्रत्यय
लागून, ‘जसि च‘ ने उ-चा ‘ओ‘ होऊन आणि ‘एचोऽयवायावः‘ ने ‘अव्‘
संधी होऊन ‘युयुत्सवः‘ हे रूप अष्टाध्यायीच्या नियमांनुसार अत्यंत काटेकोरपणे सिद्ध होते. |
|
मामकाः = ‘मामकाः‘ या
भगवद्गीतेच्या पहिल्याच श्लोकातील अत्यंत महत्त्वाच्या पदाचे पाणिनीय
अष्टाध्यायीच्या सूत्रांनुसार सखोल विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे. धृतराष्ट्राने
आपल्या पुत्रांसाठी (कौरवांसाठी) ‘माझे पुत्र‘ किंवा ‘माझे लोक‘ या अर्थाने
हा शब्द वापरला आहे. १. मूळ माहिती (Basic Morphological Analysis)
२. शब्दनिर्मिती: ‘मामक‘ हा शब्द कसा
तयार झाला? (समास की तद्धित?)
सर्वात आधी एक महत्त्वाची गोष्ट स्पष्ट करूया: ‘मामकाः‘ हा
सामासिक शब्द (Compound/समास) नाही. संस्कृतमध्ये दोन नामे
एकत्र येतात तेव्हा समास होतो. पण ‘मामक‘ हा शब्द सर्वनामापासून (Pronoun) ‘तद्धित‘ प्रत्यय लावून तयार झालेला आहे. पाणिनीच्या व्याकरणातील अत्यंत सुंदर
प्रक्रियेने हा शब्द खालीलप्रमाणे सिद्ध होतो.
३. रूपसिद्धी: ‘मामक‘ पासून ‘मामकाः‘ कसे तयार झाले? (Declension
Process) ‘मामक‘ या अकारान्त
पुल्लिङ्गी (देव शब्दाप्रमाणे चालणाऱ्या) प्रातिपदिकापासून प्रथमा बहुवचनाचे रूप
सिद्ध होण्याची प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे.
पायरी १: विभक्ती प्रत्यय लावणे
पायरी २: इत् संज्ञा आणि लोप
पायरी ३: पूर्वसवर्ण दीर्घ संधी (अतिशय महत्त्वाचे सूत्र)
पायरी ४: सकाराचा ‘रु‘ आदेश
पायरी ५: ‘र्‘ चे विसर्गात
रूपांतर
सारांश ‘मामकाः‘ हा शब्द समास नसून ‘मम‘
(माझे) या सर्वनामाला तद्धित ‘अण्‘ प्रत्यय लागून तयार झालेला ‘मामक‘ हा मूळ शब्द आहे. त्याला प्रथमा बहुवचनाचा ‘जस्‘
प्रत्यय लागून आणि शेवटी पूर्वसवर्ण दीर्घ व विसर्ग संधी होऊन
‘मामकाः‘ हे रूप
अष्टाध्यायीच्या नियमांनुसार काटेकोरपणे सिद्ध होते. |
|
पाण्डवाः = सर्वात आधी एक महत्त्वाची गोष्ट स्पष्ट करूया: ‘पाण्डवाः‘ हा
सामासिक शब्द (Compound/समास) नाही. ‘मामकाः‘ प्रमाणेच हा शब्द देखील एका मूळ नामाला
‘तद्धित‘ प्रत्यय लावून तयार झालेला आहे. १. मूळ माहिती (Basic Morphological Analysis)
२. शब्दनिर्मिती: ‘पाण्डव‘ हा मूळ शब्द
कसा तयार झाला? (अपत्यार्थक तद्धित) संस्कृतमध्ये ‘एखाद्याचा मुलगा/अपत्य‘ हे दर्शवण्यासाठी ‘अपत्यार्थक तद्धित प्रत्यय‘
लावले जातात (उदा. आदितीचा मुलगा आदित्य, दितीचा
मुलगा दैत्य, वासुदेवाचा मुलगा वासुदेव). ‘पाण्डव‘ या शब्दाची निर्मिती ‘पाण्डु‘ या शब्दावरून याच प्रक्रियेने झाली आहे.
(टीप: ‘तद्धितेष्वचामादेः‘ या सूत्रानुसार पहिल्या स्वराची
वृद्धी होते, पण ‘पा‘ मध्ये आधीपासूनच दीर्घ ‘आ‘ असल्यामुळे
त्यात काहीही बदल होत नाही). ३. रूपसिद्धी: ‘पाण्डव‘ पासून ‘पाण्डवाः‘ कसे तयार झाले? (Declension
Process) ‘पाण्डव‘ या अकारान्त
पुल्लिङ्गी (देव किंवा राम शब्दाप्रमाणे चालणाऱ्या) प्रातिपदिकापासून प्रथमा
बहुवचनाचे रूप सिद्ध होण्याची प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे.
पायरी १: विभक्ति प्रत्यय लावणे
पायरी २: इत् संज्ञा आणि लोप
पायरी ३: पूर्वसवर्ण दीर्घ संधी
पायरी ४: सकाराचा ‘रु‘ आदेश
पायरी ५: ‘र्‘ चे विसर्गात
रूपांतर
सारांश ‘पाण्डवाः‘ हा शब्द
सामासिक नसून, ‘पाण्डु‘ या मूळ
शब्दाला अपत्यार्थक ‘अण्‘ प्रत्यय
लावून तयार झालेला ‘पाण्डव‘ हा तद्धितान्त शब्द आहे. त्याला प्रथमा बहुवचनाचा ‘जस्‘ प्रत्यय लागून, सवर्णदीर्घ
संधी आणि शेवटी विसर्ग होऊन ‘पाण्डवाः‘ हे अचूक आणि अर्थपूर्ण रूप सिद्ध होते. |
|
च = ‘च‘ हे संस्कृत
भाषेतील आणि वैदिक वाङ्मयातील सर्वात जास्त वापरले जाणारे, अत्यंत महत्त्वाचे आणि मूलभूत अव्यय आहे.
पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार या ‘च‘ अव्ययाचे
आणि मुळात ‘अव्यय‘ या संकल्पनेचे
सखोल विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे. १. अव्यय म्हणजे काय? (What is an Avyaya?)
संस्कृत व्याकरणात शब्दांचे दोन मुख्य प्रकार पडतात: विकारी (ज्यांच्या रूपात बदल होतो, उदा. नामे, सर्वनामे, क्रियापदे)
आणि अविकारी (ज्यांच्या
रूपात कोणताही बदल होत नाही). या अविकारी शब्दांनाच ‘अव्यय‘
म्हणतात.
अर्थ: जे शब्द तिन्ही लिंगांमध्ये (पुं., स्त्री., नपुं.),
सर्व विभक्तींमध्ये (प्रथमा ते सप्तमी) आणि सर्व वचनांमध्ये (एक.,
द्वि., बहु.) नेहमी ‘समान‘
राहतात, ज्यांच्या रूपात
कोणताही बदल होत नाही, त्यांना अव्यय
म्हणतात. २. ‘च‘ या अव्ययाचे
विश्लेषण
३. अव्यय आणि ‘च‘ संबंधी पाणिनीची
महत्त्वाची सूत्रे अष्टाध्यायीमध्ये ‘च‘ आणि इतर
अव्ययांविषयी अत्यंत तर्कशुद्ध नियम दिले आहेत. ते खालीलप्रमाणे आहेत:
सूत्र १: अव्यय कशाला म्हणायचे?
सूत्र २: ‘च‘ ला ‘निपात‘ का म्हणतात?
सूत्र ३: अव्ययांची रूपे का चालत नाहीत?
सूत्र ४: ‘च‘ चा समासातील वापर
थोडक्यात निष्कर्ष: ‘च‘ हा कोणत्याही
लिंग, वचन किंवा विभक्तीच्या पलीकडे असलेला एक अविकारी निपात आहे. पाणिनीच्या शास्त्रानुसार,
त्याच्यापुढे येणाऱ्या सर्व विभक्ती प्रत्ययांचा लोप होत
असल्यामुळे तो कायम अव्यय रूपातच अस्तित्वात राहतो. |
|
एव = ‘एव‘ हे संस्कृत
भाषेतील एक अत्यंत महत्त्वाचे आणि वारंवार वापरले जाणारे अव्यय आहे. कोणत्याही
वाक्यात एखाद्या शब्दावर विशेष जोर देण्यासाठी किंवा निश्चितता दर्शवण्यासाठी
याचा प्रामुख्याने वापर होतो. १. अव्यय म्हणजे काय? (What is an Avyaya?)
संस्कृत व्याकरणात शब्दांचे दोन मुख्य प्रकार पडतात: विकारी (ज्यांच्या रूपात बदल होतो, उदा. नामे, सर्वनामे, क्रियापदे)
आणि अविकारी (ज्यांच्या
रूपात कोणताही बदल होत नाही). या अविकारी शब्दांनाच ‘अव्यय‘ म्हणतात.
अर्थ: जे शब्द तिन्ही लिंगांमध्ये (पुं., स्त्री., नपुं.),
सर्व २१ विभक्तींमध्ये आणि सर्व वचनांमध्ये (एक., द्वि., बहु.) नेहमी ‘समान‘
राहतात, ज्यांच्या रूपात कोणताही बदल होत
नाही, त्यांना ‘अव्यय‘ म्हणतात. २. ‘एव‘ या अव्ययाचे
विश्लेषण
३. अव्यय आणि ‘एव‘ संबंधी पाणिनीची
महत्त्वाची सूत्रे ‘एव‘ हे अव्यय कसे
सिद्ध होते आणि त्याचे व्याकरणिक नियम काय आहेत, हे
अष्टाध्यायीतील खालील सूत्रांवरून स्पष्ट होते.
सूत्र १: ‘एव‘ ला ‘निपात‘ का म्हणतात?
सूत्र २: अव्यय कशाला म्हणायचे?
सूत्र ३: अव्ययांची रूपे का चालत नाहीत?
थोडक्यात निष्कर्ष: संस्कृतमधील ‘एव‘ हे मराठीतील
‘च‘ (Emphasis) प्रमाणे काम करणारे एक
अत्यंत प्रभावी अव्यय आहे. पाणिनीच्या
शास्त्रानुसार, हे ‘चादि = च आदि ‘ गणातील असल्यामुळे ते ‘निपात‘ ठरते, निपात असल्यामुळे ते ‘अव्यय‘ ठरते आणि अव्यय असल्यामुळे त्याचे सर्व विभक्ती प्रत्यय गळून पडून ते
नेहमी अविकारी (न बदलणारे) राहते. |
|
किम् = संस्कृत व्याकरणात ‘किम्‘ या शब्दाची
ओळख खरोखरच अत्यंत रंजक आणि थोडी गुंतागुंतीची आहे. ‘किम्‘
हा शब्द ‘सर्वनाम‘
(Pronoun) म्हणूनही वापरला जातो आणि ‘अव्यय‘ (Indeclinable) म्हणूनही! या शब्दाचे अव्यय म्हणून केलेले सखोल पाणिनीय विश्लेषण आणि ते
सर्वनाम का मानले जात नाही (या विशिष्ट संदर्भात), याचा
खुलासा खालीलप्रमाणे आहे. १. अव्यय म्हणजे काय? (What is an Avyaya?) संस्कृत व्याकरणात शब्दांचे दोन मुख्य प्रकार पडतात: विकारी (ज्यांच्या रूपात बदल होतो) आणि अविकारी
(ज्यांच्या रूपात बदल होत नाही). या अविकारी
शब्दांनाच ‘अव्यय‘ म्हणतात.
अर्थ: जे शब्द तिन्ही लिंगांमध्ये (पुं., स्त्री., नपुं.),
सर्व २१ विभक्तींमध्ये आणि सर्व वचनांमध्ये (एक., द्वि., बहु.) नेहमी ‘समान‘
राहतात, ज्यांच्या रूपात कोणताही बदल होत
नाही, त्यांना ‘अव्यय‘ म्हणतात. २. अव्ययासंबंधी पाणिनीची महत्त्वाची सूत्रे अव्ययांची सिद्धी कशी होते, यासाठी अष्टाध्यायीत खालील अत्यंत
तर्कशुद्ध सूत्रे आहेत.
३. ‘किम्‘ हे अव्यय कसे?
आणि ते ‘सर्वनाम‘ का
नाही? हा या विश्लेषणाचा सर्वात महत्त्वाचा भाग आहे. ‘किम्‘ हा शब्द
दोन वेगळ्या प्रकारे काम करतो.
अ) जेव्हा ‘किम्‘ हे
सर्वनाम असते: जेव्हा ‘किम्‘ चा अर्थ
“कोण?” (Who) किंवा “काय/कोणती वस्तू?”
(What) असा एखाद्या विशिष्ट व्यक्तीबद्दल किंवा वस्तूबद्दल
(सत्त्व) प्रश्न विचारण्यासाठी होतो, तेव्हा ते ‘सर्वादि = सर्व आदि‘ गणात येते आणि ते सर्वनाम
असते.
ब) जेव्हा ‘किम्‘ हे अव्यय
असते: पाणिनीच्या ‘चादयोऽसत्त्वे‘ या सूत्रानुसार, जेव्हा ‘किम्‘ हा शब्द
कोणत्याही व्यक्तीला किंवा वस्तूला उद्देशून नसतो (म्हणजेच तो ‘असत्त्व‘ असतो), तेव्हा तो सर्वनाम राहत नाही, तर तो ‘निपात‘ बनतो. आणि निपात
असल्यामुळे तो ‘अव्यय‘ बनतो. अव्यय म्हणून ‘किम्‘ चे अर्थ आणि
उपयोग:
जेव्हा किम् अव्यय असते, तेव्हा ते केवळ वाक्यात एक ‘भाव‘ (प्रामुख्याने
प्रश्नार्थक किंवा निंदादर्शक भाव) निर्माण
करण्याचे काम करते. 1.
प्रश्नार्थक अव्यय (Question Marker): o इंग्रजीत जसे आपण
वाक्याच्या सुरुवातीला ‘Are’
किंवा ‘Do’ लावतो, तसे
संस्कृतमध्ये फक्त प्रश्न विचारण्यासाठी अव्यय ‘किम्‘
वापरतात. o उदा: किम् भवान् गच्छति? (काय आपण जात आहात? / Are
you going?). o येथे ‘किम्‘ म्हणजे ‘कोणती वस्तू‘ असा अर्थ नाही. हे फक्त ‘वाक्य प्रश्नार्थक आहे‘ हे सांगणारे अव्यय आहे. 2.
कुत्सा किंवा निंदा (Reproach/Bad quality): o एखाद्या गोष्टीचा
वाईटपणा दर्शवण्यासाठी ‘किम्‘ हे अव्यय नामाला जोडले जाते. o उदा: किंसखा (वाईट मित्र – जो योग्य सल्ला देत नाही),
किंप्रभुः (वाईट राजा). o येथे ‘किम्‘ हे
सर्वनाम नसून ‘वाईट/क्षुद्र‘ या
अर्थाचे अव्यय आहे. 3.
विकल्प (Alternative): o उदा: किंवा (किम् + वा) = ‘अथवा‘
किंवा ‘किंवा‘ या
अर्थाने. इथेही ते अव्ययच आहे.
सारांश (Conclusion) ‘किम्‘ हे सर्वनाम का
नाही? कारण जेव्हा ‘किम्‘ हा शब्द एखाद्या वस्तूचा किंवा व्यक्तीचा (सत्त्वाचा) बोध करत नाही,
तर केवळ ‘प्रश्नार्थक भाव‘ किंवा ‘निंदा‘ दर्शवण्यासाठी
वापरला जातो, तेव्हा अष्टाध्यायीच्या ‘चादयोऽसत्त्वे‘ सूत्रानुसार त्याची ‘सर्वनाम‘ ही ओळख नष्ट होते आणि त्याला ‘निपात‘
मानले जाते. निपात असल्यामुळे त्याला ‘अव्यय‘ संज्ञा मिळते आणि त्याचे
विभक्ती प्रत्यय गळून पडतात. व्याकरणातील हा अत्यंत सूक्ष्म पण सुंदर भेद आहे. |
|
अकुर्वत = ‘अकुर्वत‘ या अत्यंत
महत्त्वाच्या क्रियापदाचे पाणिनीय अष्टाध्यायीच्या सूत्रांनुसार सखोल विश्लेषण
खालीलप्रमाणे आहे. भगवद्गीतेच्या पहिल्याच श्लोकात (धर्मक्षेत्रे
कुरुक्षेत्रे… मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय॥) धृतराष्ट्राने हा
प्रश्न विचारला आहे. १. मूळ माहिती (Basic Morphological Analysis)
(भज
गोविन्दं भज गोविन्दं, गोविन्दं भज मूढमते । सम्प्राप्ते
सन्निहिते काले, न हि न हि रक्षति डुकृञ्करणे ॥ १ ॥)
२. विकरणाविषयी स्पष्टीकरण: संस्कृतमध्ये प्रत्येक गणाचे एक
विशिष्ट विकरण असते. ‘कृ‘ हा तनादि
गणातील धातू असल्यामुळे:
३. रूपसिद्धी: ‘कृ‘ धातूपासून ‘अकुर्वत‘ कसे तयार झाले? (Grammatical
Derivation) ‘कृ‘ धातूपासून लङ्
लकाराचे ‘अकुर्वत‘ हे रूप सिद्ध
होण्याची शास्त्रीय प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे.
पायरी १: लङ् लकार आणि ‘अट्‘ चा आगम
पायरी २: प्रथम पुरुष, बहुवचनाचा प्रत्यय
पायरी ३: ‘झ‘ प्रत्ययाचा बदल
(अत्यंत महत्त्वाची पायरी)
पायरी ४: विकरण लावणे
पायरी ५: धातूचा ‘गुण‘ आणि ‘उ‘ आदेश
पायरी ६: यण् संधी (अंतिम जोडणी)
थोडक्यात सारांश: ‘कृ‘ धातूला
भूतकाळाचा ‘अ‘ उपसर्ग लागला, तनादि गणाचे ‘उ‘ विकरण लागले,
बहुवचनाच्या ‘झ‘ प्रत्ययाचा
‘अत‘ झाला, आणि
शेवटी यण् संधी (उ + अ = व) होऊन ‘अकुर्वत‘ हे अचूक आणि अर्थपूर्ण रूप सिद्ध झाले. पाणिनीच्या व्याकरणातील ही
गणितासारखी अचूक प्रक्रिया खरोखरच थक्क करणारी आहे. |
|
सञ्जय = गीतेच्या पहिल्या श्लोकात धृतराष्ट्र सञ्जयाला उद्देशून
प्रश्न विचारत असल्यामुळे, येथे ‘सञ्जय‘
हे रूप सम्बोधन (Vocative – हाक मारणे) या
अर्थाने आले आहे (सञ्जयः असे प्रथमेचे रूप आलेले
नाही). १. मूळ माहिती (Basic Morphological Analysis)
२. शब्दनिर्मिती: ‘सञ्जय‘ हा मूळ शब्द
कसा तयार झाला? (कृदन्त आणि संधी
विश्लेषण) ‘सञ्जय‘ हा शब्द दोन
नामांचा समास नसून, एका ‘उपसर्गाला‘
(Prefix) एका ‘धातूशी‘ जोडून तयार झालेला कृदन्त (Derivative)
शब्द आहे. पाणिनीय व्याकरणात याला ‘गति समास‘ किंवा ‘प्रादि समास‘ मानता येते.
अ) धातू आणि प्रत्यय (Base Formation):
२. ‘एचोऽयवायावः‘ (६.१.७८) या सूत्राने ‘जे‘ च्या पुढे ‘अ‘ आल्यामुळे ‘ए‘ चा ‘अय्‘ होतो (जे + अ = जय).
‘जय‘ म्हणजे विजय.
ब) उपसर्गाची जोडणी आणि संधी (Prefixation & Sandhi): आता या ‘जय‘ शब्दाच्या मागे
‘सम्‘ (पूर्णपणे / चांगल्या प्रकारे) हा
उपसर्ग लावला जातो. (सम् + जय).
३. रूपसिद्धी: ‘सञ्जय‘ (सम्बोधन) हे
रूप कसे सिद्ध झाले? (Declension Process) जर हे नाम प्रथमा विभक्तीत असते, तर ‘रामः‘
प्रमाणे ‘सञ्जयः‘ झाले
असते. पण गीतेत धृतराष्ट्र सञ्जयाला हाक मारत आहे, त्यामुळे
‘सम्बोधन‘ विभक्तीचे रूप कसे तयार
होते, याची पाणिनीय प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे.
पायरी १: सम्बोधन विभक्ती आणि प्रत्यय
पायरी २: इत् संज्ञा आणि लोप
पायरी ३: सकाराचा लोप
(सम्बोधनाचा मुख्य नियम)
सारांश (Conclusion) ‘सञ्जय‘ हा शब्द
‘सम्‘ उपसर्गाला ‘जि‘
धातू जोडून तयार झालेला आहे. ‘अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः‘ (८.४.५८) या सूत्राने त्याचे ‘सञ्जय‘ असे शुद्ध रूप बनते. गीतेच्या पहिल्या
श्लोकात हे सम्बोधन (Vocative) एकवचनाचे रूप असल्यामुळे,
‘एङ्ह्रस्वात् सम्बुद्धेः‘ (६.१.६९) या सूत्राने त्याच्या पुढील
प्रत्ययाचा लोप होतो आणि ‘सञ्जयः‘ न
होता केवळ ‘सञ्जय‘ असे रूप सिद्ध
होते. पाणिनीच्या व्याकरणानुसार या शब्दाची सिद्धी अत्यंत अचूक आणि तर्कशुद्ध
आहे. |
वेगवेगळ्या संधी विग्रहांचे
विश्लेषण
|
धृतराष्ट्रः उवाच । याचे कोणत्या सूत्रांनुसार धृतराष्ट्र उवाच । असे परिवर्तन होते?
‘धृतराष्ट्रः उवाच‘ याचे ‘धृतराष्ट्र उवाच‘ हे
परिवर्तन पाणिनीच्या अष्टाध्यायीतील ‘विसर्ग लोप संधी‘
च्या (विसर्ग गायब होण्याच्या) नियमांनुसार होते. भगवद्गीतेच्या
पहिल्या श्लोकाची सुरुवातच या संधीने होते. सोप्या भाषेत सांगायचे तर: जर
विसर्गाच्या ( ः ) आधी ऱ्हस्व ‘अ‘ असेल
आणि विसर्गाच्या पुढे ‘अ‘ सोडून
दुसरा कोणताही स्वर (उदा. इ, उ, ए)
आला, तर विसर्गाचा लोप होतो. यामागील सूत्रशः प्रक्रिया (Step-by-step
derivation) खालीलप्रमाणे आहे: सूत्रशः प्रक्रिया (Sandhi Derivation) सुरुवातीची स्थिति: धृतराष्ट्रस् + उवाच (प्रथमा विभक्ती एकवचनाचा ‘सुँ‘ प्रत्यय लागून ‘स्‘
उरलेला असतो).
१. सकाराचा ‘रु‘ आदेश:
२. ‘र्‘ च्या जागी ‘य्‘ आदेश:
३. ‘य्‘ चा लोप (सर्वात
मुख्य सूत्र):
एक अत्यंत महत्त्वाचा व्याकरणीय प्रश्न: पुढे ‘गुण संधी‘ का होत नाही?
एकदा ‘धृतराष्ट्र उवाच‘ अशी
स्थिती आल्यावर, तिथे ‘अ + उ‘
एकत्र येऊन ‘आद्गुणः‘ या
सूत्राने ‘धृतराष्ट्रोवाच‘ (ओ) असे
का होत नाही? हा प्रश्न साहजिकच पडतो. याचे उत्तर
पाणिनीच्या एका मास्टरस्ट्रोक सूत्रात आहे.
४. त्रिपादीचा नियम:
या वैज्ञानिक नियमामुळेच तिथे कोणतीही पुढची संधी न
होता, दोन
शब्दांमध्ये जागा (Space) राहून ‘धृतराष्ट्र
उवाच‘ असेच शुद्ध रूप टिकून राहते. |
|
समवेताः युयुत्सवः। याचे कोणत्या सूत्रांनुसार समवेता युयुत्सवः। असे परिवर्तन होते?
‘समवेताः युयुत्सवः‘ याचे ‘समवेता युयुत्सवः‘ हे
परिवर्तन पाणिनीच्या अष्टाध्यायीतील ‘विसर्ग लोप संधी‘ च्या अत्यंत काटेकोर
नियमांनुसार होते. भगवद्गीतेच्या पहिल्या श्लोकातील हा एक अतिशय प्रसिद्ध संधीचा
प्रकार आहे. सोप्या भाषेत सांगायचे तर: जेव्हा ‘आ‘ च्या पुढे विसर्ग (: म्हणजे आः) असतो आणि
त्याच्यापुढे एखादे मृदू व्यंजन (जसे की य्, र्, ल्, व्) येते, तेव्हा त्या
विसर्गाचा कायमचा लोप (Elision/गायब होणे) होतो. पाणिनीच्या
सूत्रांनुसार ही प्रक्रिया टप्प्याटप्प्याने कशी होते, ते
खालीलप्रमाणे: सूत्रशः प्रक्रिया (Step-by-step Derivation) सुरुवातीची स्थिती: समवेतास्
+ युयुत्सवः (प्रथमा बहुवचनाचा ‘जस्‘ प्रत्यय
लागून ‘अस्‘ उरलेला असतो, ज्यातून ‘समवेतास्‘ हे मूळ
पद तयार होते).
१. सकाराचा ‘रु‘ आदेश:
२. ‘र्‘ च्या जागी ‘य्‘ आदेश:
३. ‘य्‘ चा लोप (सर्वात
मुख्य सूत्र):
व्याकरणातील एक अत्यंत सूक्ष्म आणि रंजक भेद: या आधी ‘धृतराष्ट्र
उवाच‘ या वाक्यात विसर्गाचा लोप झाला आणि इथेही झाला आहे,
पण दोघांची सूत्रे वेगळी आहेत.
|
|
मामकाः पाण्डवाः चे मामका पाण्डवाः असे परिवर्तन अष्टाध्यायीच्या विविध सूत्रांनुसार का होत
नाही?
“मामकाः पाण्डवाः” या
शब्दांचे “मामका पाण्डवाः” (विसर्गाचा लोप) असे परिवर्तन
अष्टाध्यायीच्या नियमांनुसार का होत नाही, याचे मुख्य कारण म्हणजे विसर्गाच्या पुढे आलेले ‘प्‘ हे कठोर व्यंजन
(खर् प्रत्याहार) आहे. विसर्ग संधीच्या नियमांनुसार विसर्गाचा लोप (Visarga Lopa) होण्यासाठी काही
विशिष्ट अटी आहेत. पाणिनीय सूत्रांच्या आधारे याचे विश्लेषण खालीलप्रमाणे करता
येईल. १. विसर्ग लोपाचा नियम येथे
का लागू होत नाही?
पाणिनीच्या अष्टाध्यायीमध्ये विसर्गाचा लोप (विसर्ग
नाहीसा होणे) होण्यासाठी एक महत्त्वाचा नियम आहे:
२. मग येथे कोणते सूत्र लागू
होते? विसर्गाच्या पुढे जेव्हा कठोर व्यंजने येतात तेव्हा
विसर्जनीयस्य सः (८.३.३४) या सूत्रानुसार विसर्गाचा ‘स्‘ होतो. पण ‘प्‘ आणि ‘क्‘ वर्गासाठी पाणिनींनी एक विशेष सूत्र दिले आहे:
३. विसर्ग लोप कधी झाला असता? (तुलना) जर “पाण्डवाः” मधील ‘प्‘ ऐवजी
एखादे मृदू व्यंजन (हश्) असते, तर विसर्गाचा नक्कीच लोप
झाला असता.
थोडक्यात निष्कर्ष: “पाण्डवाः” मधील ‘प्‘ या कठोर व्यंजनामुळे विसर्गाचा लोप करणाऱ्या
सूत्रांना वाव मिळत नाही. म्हणूनच ‘कुप्वोः ≍क≍पौ च‘ या सूत्रानुसार विसर्ग सुरक्षित राहतो
आणि “मामका पाण्डवाः” असे रूप बनत नाही. |
|
पाण्डवाः च एव । याचे परिवर्तन पाण्डवाश्चैव । हे कोणत्या सूत्रांनुसार होते?
‘पाण्डवाः च एव‘ याचे ‘पाण्डवाश्चैव‘ हे
परिवर्तन पाणिनीच्या अष्टाध्यायीतील दोन वेगवेगळ्या संधींच्या नियमांनुसार
टप्प्याटप्प्याने होते. यात पहिली ‘विसर्ग संधी‘ आणि
दुसरी ‘वृद्धी संधी‘ आहे. टप्पा १: विसर्ग संधी (पाण्डवाः
+ च = पाण्डवाश्च) सुरुवातीची स्थिति: पाण्डवाः
+ च १. विसर्गाचा ‘स्‘ होणे:
२. ‘स्‘ चा ‘श्‘ होणे (श्चुत्व संधी):
टप्पा २: वृद्धी संधी (पाण्डवाश्च
+ एव = पाण्डवाश्चैव) आता तयार झालेल्या ‘पाण्डवाश्च‘ या
शब्दाच्या पुढे ‘एव‘ हा शब्द जोडला
जातो. स्थिति: पाण्डवाश्च + एव (येथे ‘च‘
च्या शेवटी ‘अ‘ स्वर
आहे).
३. ‘अ‘ आणि ‘ए‘ मिळून ‘ऐ‘ होणे:
सारांश (Summary) 1.
विसर्जनीयस्य सः ने विसर्गाचा ‘स्‘ केला. 2.
स्तोः श्चुना श्चुः ने ‘स्‘ चा ‘श्‘ करून ‘पाण्डवाश्च‘
बनवले. 3.
वृद्धिरेचि ने ‘अ + ए = ऐ‘ करून
अंतिम ‘पाण्डवाश्चैव‘ हे शुद्ध रूप
सिद्ध केले. |
|
किम् अकुर्वत । याचे परिवर्तन किमकुर्वत । हे कोणत्या सूत्रांनुसार
होते?
‘किम् +
अकुर्वत‘ याचे ‘किमकुर्वत‘ हे परिवर्तन अत्यंत सोपे आणि नैसर्गिक आहे. सर्वात आधी एक महत्त्वाची
गोष्ट समजून घेऊया: संस्कृत व्याकरणाच्या परिभाषेत याला ‘संधी‘
(Sandhi) म्हणत नाहीत, तर याला ‘संयोग‘
(Samyoga / Combination) असे म्हणतात.
संधीमध्ये दोन वर्ण एकत्र येऊन त्यांच्यात काहीतरी बदल (Transformation)
होतो (उदा. अ + इ = ए). पण संयोगामध्ये वर्ण फक्त एकमेकांत
मिसळतात, त्यांचे स्वरूप बदलत नाही म्हणजेच वर्णविकार होत नाही.
पाणिनीय व्याकरणानुसार ही प्रक्रिया कशी घडते, याचे
विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे: १. मूळ स्थिति
आणि सूत्र सुरुवातीची स्थिति:
किम् + अकुर्वत येथे
पहिल्या शब्दाच्या शेवटी ‘म्‘ (हलन्त/स्वर नसलेले व्यंजन) आहे आणि दुसऱ्या शब्दाच्या सुरुवातीला
‘अ‘ (स्वर) आहे. या प्रक्रियेत पाणिनीच्या
सूत्रापेक्षा एका अत्यंत प्रसिद्ध ‘व्याकरण-नियमाचा‘
(परिभाषेचा) वापर होतो.
अर्थ: ‘अच्‘ (स्वर) नसलेले जे ‘व्यंजन‘
असते, ते त्याच्या पुढे येणाऱ्या वर्णासोबत
थेट जोडले जाते.
२. अनुस्वार का झाला नाही? (सर्वात
महत्त्वाचा नियम)
अनेकांना
असा प्रश्न पडतो की ‘किम्‘ चा ‘किं‘ (अनुस्वार) का झाला नाही? (उदा. आपण ‘किं करोति‘ असे
लिहितो). याचे उत्तर पाणिनीच्या खालील सूत्रात आहे:
उदाहरणे
पाहूया: १. किम् +
करोति (पुढे ‘क‘ हे व्यंजन आहे) =
किं करोति (अनुस्वार झाला). २. किम् +
अकुर्वत (पुढे ‘अ‘ हा स्वर आहे) = किमकुर्वत
(अनुस्वार झाला नाही, संयोग झाला). निष्कर्ष: येथे ‘म्‘ च्या पुढे ‘अ‘ हा स्वर आल्यामुळे ‘मोऽनुस्वारः‘ सूत्र लागू होत नाही आणि ‘अज्हीनं व्यञ्जनं परेण
संयोज्यम्‘ या नियमानुसार म् आणि अ यांचा अत्यंत साधा ‘संयोग‘
होऊन ‘किमकुर्वत‘ हे
रूप तयार होते. |
______________________________________________________________________________________