श्रीमद् भगवद् गीता अध्याय १ श्लोक ४ चे पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार विश्लेषण
मूळ श्लोक | अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि । |
पदच्छेद ,सन्धी व समास विग्रह सहित | अत्र शूराः महेष्वासाः भीमार्जुनसमाः युधि । युयुधानः विराटः च द्रुपदः च महारथः ॥ १ – ४ ॥ |
अत्र = पाणिनीच्या अष्टाध्यायीमध्ये संस्कृत व्याकरणाची अत्यंत अचूक आणि गणितीय रचना केली आहे. ‘अत्र‘ (येथे / in this place) या अव्ययाची निर्मिती आणि पाणिनीच्या सूत्रांनुसार ‘अव्यय‘ या संकल्पनेचे सखोल विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे. भाग १: सूत्रांच्या आधारे ‘अव्यय‘ म्हणजे काय? पारंपरिक व्याकरणात अव्ययाची व्याख्या एका प्रसिद्ध श्लोकात केली जाते: सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु । वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम्॥ (जे शब्द तीनही लिंगांत, सर्व विभक्तींत आणि सर्व वचनांत समान राहतात, ज्यांचा ‘व्यय‘ (बदल) होत नाही, त्यांना अव्यय म्हणतात.) पाणिनीने अष्टाध्यायीच्या पहिल्या अध्यायातील पहिल्या पादात अव्ययांची व्याख्या करण्यासाठी खालील मुख्य सूत्रे दिली आहेत: १. स्वरादिनिपातमव्ययम् (१.१.३७): ‘स्वर्‘ इत्यादी शब्द आणि जे ‘निपात‘ (particles) आहेत, त्यांना अव्यय मानले जाते. (उदा. उच्चैः, नीचैः, च, वा). २. तद्धितश्चासर्वविभक्तिः (१.१.३८): ज्या शब्दांना ‘तद्धित‘ (शब्दांना लागणारे) प्रत्यय लागले आहेत, परंतु जे सर्व विभक्तींमध्ये चालत नाहीत (ज्यांची २१ रूपे होत नाहीत), ते अव्यय असतात. (आपले ‘अत्र‘ हे अव्यय याच नियमात बसते). ३. कृन्मेजन्तः (१.१.३९) / क्त्वातोसुन्कसुनः (१.१.४०): विशिष्ट कृदन्त प्रत्यय (उदा. क्त्वा, तुमुन्) लागलेले धातूंची रूपे अव्यय असतात. (उदा. गत्वा, पठितुम्). ४. अव्ययीभावश्च (१.१.४१): अव्ययीभाव समासाने तयार झालेले शब्दही अव्ययच असतात. (उदा. प्रतिदिनम्). भाग २: ‘अत्र‘ या अव्ययाचे सखोल विश्लेषण ‘अत्र‘ या अव्ययाचा अर्थ “येथे” किंवा “या ठिकाणी” (In this place) असा होतो. याची निर्मितीप्रक्रिया पुढील सूत्रांवर आधारित आहे: १. मूळ शब्द आणि प्रत्यय (Derivation)
२. ‘अत्र‘ हे अव्यय का आहे?
३. अव्यय असल्याचा व्याकरणातील परिणाम
थोडक्यात सांगायचे तर, ‘अत्र‘ हे शब्दशः एक स्थानवाचक सर्वनाम आहे ज्याला सप्तमीच्या अर्थाने ‘त्र‘ प्रत्यय लागून त्याची ‘अव्यय‘ म्हणून स्थापना झाली आहे. |
शूराः = १. शब्दाची व्याकरणिक ओळख (Morphological Analysis) सर्वात आधी ‘शूराः‘ या शब्दाचे मूळ स्वरूप आणि त्याचे वर्गीकरण समजून घेऊया:
२. पाणिनीय सूत्रांनुसार रूपसिद्धी (Step-by-Step Derivation) ‘शूर‘ या मूळ शब्दापासून ‘शूराः‘ हा शब्द कसा तयार होतो, याची अष्टाध्यायीतील सूत्रबद्ध प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे: १. प्रातिपदिक संज्ञा (मूळ शब्द निश्चित करणे):
२. विभक्ती प्रत्यय जोडणे:
३. प्रत्ययातील अक्षरांचा लोप:
४. सवर्णदीर्घ संधी (स्वर एकत्र करणे):
५. ‘स्‘ चे ‘र्‘ मध्ये रूपांतर:
६. ‘र्‘ चे विसर्गात रूपांतर (अंतिम टप्पा):
३. समास विचार (Compound Analysis) ‘शूर‘ (किंवा शूराः) हा शब्द स्वतः कोणताही समास नाही. हा एक ‘रूढ‘ किंवा ‘कृदन्त‘ (धातूपासून बनलेला) मूळ शब्द आहे. पाणिनीच्या उणादि सूत्रांनुसार हा शब्द ‘शू‘ (हिंसायाम् / पुढे जाणे) या धातूपासून ‘क्रन्‘ किंवा ‘रन्‘ प्रत्यय लागून बनतो. यात दोन वेगळे अर्थपूर्ण शब्द एकत्र आलेले नाहीत, त्यामुळे इथे समास होत नाही. पण, ‘शूर‘ हा शब्द वापरून अनेक उत्तम समास तयार होतात. उदाहरण: रणशूरः (रणांगणावर शूर असलेला)
थोडक्यात सांगायचे तर: ‘शूराः‘ हे अकारान्त पुल्लिंगी शब्दाचे प्रथमा विभक्ति बहुवचनाचे रूप आहे, जे ‘पूर्वसवर्ण दीर्घ‘ आणि ‘विसर्ग संधी‘च्या पाणिनीय नियमांनुसार अत्यंत सुबकपणे तयार झाले आहे! |
महेष्वासाः = ‘महेष्वासाः‘ या शब्दाची टप्प्याटप्प्याने फोड खालीलप्रमाणे आहे: १. शब्दाची व्याकरणिक ओळख (Morphological Analysis) सर्वात आधी ‘महेष्वासाः‘ या शब्दाचे मूळ स्वरूप समजून घेऊया:
२. समास विचार (Compound Analysis) – हा शब्द कसा तयार झाला? ‘शूराः‘ प्रमाणे हा मूळ शब्द नाही, तर हा एक अतिशय सुंदर सामासिक शब्द (Compound) आहे. हा शब्द दोन टप्प्यांत तयार होतो: टप्पा १: ‘इष्वास‘ शब्दाची निर्मिती
टप्पा २: ‘महेष्वास‘ समासाचा विग्रह
संधी नियम: या समासात ‘महा‘ (महान्) आणि ‘इष्वास‘ एकत्र येतात. पाणिनीच्या ‘आद्गुणः‘ (६.१.८७) या सूत्रानुसार ‘आ‘ आणि ‘इ‘ एकत्र येऊन त्यांचा ‘ए‘ हा गुण संधी होतो. (महा + इष्वास = महेष्वास). ३. पाणिनीय सूत्रांनुसार रूपसिद्धी (Step-by-Step Derivation) ‘महेष्वास‘ या अकारान्त प्रातिपदिकापासून ‘महेष्वासाः‘ हे प्रथमा बहुवचनाचे रूप कसे तयार होते, याची सूत्रबद्ध प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे: १. विभक्ति प्रत्यय जोडणे:
२. प्रत्ययातील ‘ज‘ चा लोप:
३. पूर्वसवर्ण दीर्घ संधी (स्वर एकत्र करणे):
४. ‘स्‘ चे ‘र्‘ मध्ये रूपांतर:
५. ‘र्‘ चे विसर्गात रूपांतर:
अशा प्रकारे ‘महा + इषु + अस्‘ या घटकांपासून बहुव्रीहि समास आणि गुण संधी होऊन ‘महेष्वास‘ शब्द बनतो आणि पाणिनीच्या सूत्रांनी त्याला ‘महेष्वासाः‘ हे बहुवचनाचे रूप प्राप्त होते. |
भीमार्जुनसमाः = ‘भीमार्जुनसमाः‘ हा व्याकरणाच्या दृष्टीने परिपूर्ण असा सामासिक शब्द आहे. पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार या शब्दाचे सखोल विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे: १. शब्दाची व्याकरणिक ओळख (Morphological Analysis) सर्वात आधी या शब्दाचे मूळ स्वरूप आणि व्याकरणिक वर्गीकरण पाहूया:
२. समास विचार (Compound Analysis) – हा शब्द कसा तयार झाला? ‘भीमार्जुनसमाः‘ हा शब्द एकाच झटक्यात तयार झालेला नाही. यात दोन वेगवेगळे समास दडलेले आहेत. याची निर्मिती दोन टप्प्यांत होते. टप्पा १: ‘भीमार्जुन‘ शब्दाची निर्मिती
टप्पा २: ‘भीमार्जुनसम‘ समासाचा विग्रह
३. पाणिनीय सूत्रांनुसार रूपसिद्धी (Step-by-Step Derivation) ‘भीमार्जुनसम‘ या अकारान्त प्रातिपदिकापासून ‘भीमार्जुनसमाः‘ हे प्रथमा बहुवचनाचे रूप कसे तयार होते, याची पाणिनीच्या सूत्रांनुसार प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे: १. विभक्ति प्रत्यय जोडणे:
२. प्रत्ययातील ‘ज‘ चा लोप:
३. पूर्वसवर्ण दीर्घ संधी (स्वर एकत्र करणे):
४. ‘स्‘ चे ‘र्‘ मध्ये रूपांतर (रुत्व):
५. ‘र्‘ चे विसर्गात रूपांतर (विसर्ग संधी):
अशा प्रकारे, द्वन्द्व आणि तत्पुरुष समासांच्या साखळीतून आणि पाणिनीच्या ५ अचूक सूत्रांमधून हा गीता-श्लोकातील अत्यंत सुंदर आणि अर्थपूर्ण शब्द तयार झाला आहे. |
युधि = १. शब्दाची व्याकरणिक ओळख (Morphological Analysis) सर्वात आधी या शब्दाची मूळ ओळख आणि विभागणी समजून घेऊया:
२. समास विचार (Compound Analysis) ‘युधि‘ हा शब्द स्वतः कोणताही समास (Compound) नाही. हा दोन शब्दांचा जोडशब्द नसून, एका मूळ शब्दाला (युध्) विभक्तीचा प्रत्यय लागून तयार झालेला एक स्वतंत्र शब्द आहे. अवांतर माहिती (अलुक् समास): ‘युधि‘ हा शब्द स्वतः समास नसला तरी, तो एका प्रसिद्ध समासात वापरला जातो. उदा. युधिष्ठिरः (युधि स्थिरः यः सः). या समासात ‘युधि‘ या शब्दाची सप्तमी विभक्ति नष्ट होत नाही (ती तशीच राहते), म्हणून याला संस्कृतमध्ये ‘अलुक् समास‘ म्हणतात. पण मूळ ‘युधि‘ हा एकटा शब्द सामासिक नाही. ३. पाणिनीय सूत्रांनुसार रूपसिद्धी (Step-by-Step Derivation) ‘युध्‘ या व्यंजनान्त (धकारान्त) मूळ शब्दापासून ‘युधि‘ हे सप्तमी एकवचनाचे रूप कसे तयार होते, याची पाणिनीच्या सूत्रांनुसार प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे. १. प्रातिपदिक (मूळ शब्द) निर्मिती:
२. विभक्ती प्रत्यय जोडणे:
३. ‘ङ‘ चा लोप करणे (इत्-संज्ञा):
४. स्वर आणि व्यंजन एकत्र करणे (अंतिम सिद्धी):
|
युयुधानः = महाभारतात ‘युयुधान‘ हे सात्यकीचे (कृष्णाचा सेनापती) दुसरे नाव आहे. पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार या शब्दाचे सखोल विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे. १. शब्दाची व्याकरणिक ओळख (Morphological Analysis) सर्वात आधी या शब्दाची मूळ ओळख आणि विभागणी समजून घेऊया:
२. समास विचार (Compound Analysis) ‘युयुधान‘ हा शब्द समास नाही. दोन स्वतंत्र शब्द एकत्र येऊन हा शब्द बनलेला नाही. हा शब्द ‘कृदन्त‘ (धातूला प्रत्यय लागून तयार झालेला शब्द) आहे. त्यामुळे इथे समासाचे नियम लागू होत नाहीत, तर कृदन्ताचे नियम लागू होतात. ३. पाणिनीय सूत्रांनुसार रूपसिद्धी (Step-by-Step Derivation) ‘युयुधान‘ हा शब्द कसा तयार झाला आणि त्याचे ‘युयुधानः‘ हे प्रथमा एकवचनाचे रूप कसे बनले, याची दोन टप्प्यांतील सूत्रबद्ध प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे: टप्पा १: ‘युयुधान‘ प्रातिपदिकाची (मूळ शब्दाची) निर्मिती हा शब्द ‘युध्‘ (युद्ध करणे) या धातूपासून बनतो. याला भूतकाळाचा किंवा सातत्याचा अर्थ देण्यासाठी पाणिनीच्या सूत्रांनुसार विशेष प्रक्रिया होते: १. प्रत्यय लावणे:
२. धातूचे द्वित्व (Reduplication):
३. अभ्यास आणि लोप:
अशा प्रकारे ‘सतत युद्ध करणारा‘ या अर्थाचा ‘युयुधान‘ हा अकारान्त प्रातिपदिक शब्द तयार होतो. टप्पा २: ‘युयुधानः‘ या विभक्ती रूपाची निर्मिती आता या ‘युयुधान‘ शब्दाला प्रथमा एकवचनाचा प्रत्यय लावून रूप तयार करू: १. विभक्ती प्रत्यय जोडणे:
२. ‘उ‘ चा लोप:
३. ‘स्‘ चे ‘र्‘ मध्ये रूपांतर (रुत्व):
४. ‘र्‘ चे विसर्गात रूपांतर (विसर्ग संधी):
निष्कर्ष: ‘युयुधानः‘ हा शब्द समास नसून, ‘युध्‘ धातूला ‘कानच्‘ प्रत्यय आणि द्वित्व (duplication) होऊन बनलेला एक अप्रतिम ‘कृदन्त‘ शब्द आहे. |
विराटः = १. शब्दाची व्याकरणिक ओळख (Morphological Analysis)
२. समास विचार (Compound Analysis) ‘विराट‘ हा शब्द कोणताही समास (Compound) नाही. ज्याप्रमाणे ‘राम‘, ‘कृष्ण‘, ‘भीम‘ ही जशी रूढ झालेली व्यक्तींची नावे (Proper Nouns / संज्ञा) आहेत, तसाच ‘विराट‘ हा एका राजाचे नाव दर्शवणारा मूळ शब्द आहे. हे दोन अर्थपूर्ण शब्दांचे एकत्रीकरण नसल्यामुळे इथे कोणताही समास होत नाही. पाणिनीय व्याकरणात अशा शब्दांना ‘अव्युत्पन्न प्रातिपदिक‘ (ज्यांची उत्पत्ती इतर धातू/शब्दांतून दाखवता येत नाही असे मूळ शब्द) मानले जाते. ३. पाणिनीय सूत्रांनुसार रूपसिद्धी (Step-by-Step Derivation) ‘विराट‘ या अकारान्त प्रातिपदिकापासून ‘विराटः‘ हे प्रथमा एकवचनाचे रूप कसे तयार होते, याची पाणिनीच्या सूत्रांनुसार प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे: १. प्रातिपदिक संज्ञा (मूळ शब्दाची निश्चिती):
२. विभक्ती प्रत्यय जोडणे:
३. ‘उ‘ चा लोप (इत्-संज्ञा):
४. ‘स्‘ चे ‘र्‘ मध्ये रूपांतर (रुत्व):
५. ‘र्‘ चे विसर्गात रूपांतर (विसर्ग संधी):
४. विशेष संदर्भ: ‘विराटश्च‘ हे रूप कसे बनले? मूळ श्लोकात आपल्याला ‘विराटः‘ ऐवजी ‘विराटश्च‘ असा शब्द दिसतो. हे केवळ पुढच्या शब्दाशी झालेल्या संधीचे (Sandhi) रूप आहे. जेव्हा विराटः + च एकत्र येतात, तेव्हा पाणिनीच्या सूत्रांनुसार खालील बदल होतात: 1. विसर्जनीयस्य सः (८.३.३४) – या सूत्रानुसार ‘च‘ पुढे असल्याने विसर्गाचा (ः) पुन्हा ‘स्‘ होतो. (विराटस् + च). 2. स्तोः श्चुना श्चुः (८.४.४०) – या सूत्रानुसार ‘स्‘ च्या पुढे च-वर्गातील अक्षर (‘च‘) आल्याने, ‘स्‘ चे रूपांतर ‘श्‘ मध्ये होते. 3. म्हणून विराटः + च = विराटश्च हे रूप गीतेच्या श्लोकात पाहायला मिळते. |
च = संस्कृत व्याकरणात ‘च‘ (आणि / And) हा केवळ एक अक्षर असलेला शब्द अत्यंत शक्तिशाली आहे. पाणिनीय सूत्रांच्या आधारे ‘अव्यय‘ म्हणजे काय? पारंपरिक व्याकरणात अव्ययाची व्याख्या अशी केली जाते: जे शब्द तीनही लिंगांत, सर्व विभक्तींत आणि सर्व वचनांत समान राहतात, ज्यांचा ‘व्यय‘ (बदल) होत नाही, त्यांना ‘अव्यय‘ म्हणतात. पाणिनीने हीच संकल्पना अष्टाध्यायीमध्ये खालील सूत्रांद्वारे स्पष्ट केली आहे. १. स्वरादिनिपातमव्ययम् (१.१.३७):
२. अव्ययादाप् सुपः (२.४.८२):
भाग २: ‘च‘ या अव्ययाचे सखोल विश्लेषण आणि रूपसिद्धी ‘च‘ हा शब्द अव्यय कसा ठरतो, याची पाणिनीय प्रक्रिया पुढील सूत्रांवरून समजते: १. ‘च‘ ची निपात म्हणून ओळख:
२. ‘च‘ ची अव्यय म्हणून स्थापना:
३. रूप न बदलण्याचे कारण:
भाग ३: ‘च‘ या अव्ययाचा अर्थ आणि समासातील उपयोग व्याकरणात ‘च‘ चा अर्थ नुसता “आणि” एवढाच मर्यादित नाही. पाणिनीने समासाच्या निर्मितीसाठी ‘च‘ ला केंद्रस्थानी ठेवले आहे.
व्याकरणकारांनी (उदा. सिद्धान्तकौमुदीत) ‘च‘ चे ४ मुख्य अर्थ सांगितले आहेत: १. समुच्चय: दोन स्वतंत्र गोष्टी एकत्र सांगणे. (उदा. ईश्वरं भज, गुरुं च नम – ईश्वराची भक्ती कर आणि गुरूंना नमस्कार कर). २. अन्वाचय: एका मुख्य कामासोबत दुसरे दुय्यम काम सांगणे. (उदा. भिक्षां अट, गां च आनय – भिक्षेसाठी जा, आणि येताना गाईलाही घेऊन ये). ३. इतरेतरयोग: दोन गोष्टी मिळून एक क्रिया करतात तेव्हा. (उदा. राम आणि लक्ष्मण – रामलक्ष्मणौ). (येथे द्वन्द्व समास होतो) ४. समाहार: अनेक गोष्टींचा एक समूह किंवा गट दर्शवणे. (उदा. पाणी च पादौ च = पाणिपादम् – हात आणि पाय यांचा समूह). (येथे समाहार द्वन्द्व समास होतो) थोडक्यात सांगायचे तर, ‘च‘ हे ‘चादि गणातील‘ एक असत्त्ववाचक निपात आहे, जे ‘स्वरादिनिपातमव्ययम्‘ मुळे अव्यय ठरते आणि ‘द्वन्द्व समासाचा‘ मूळ पाया बनते. |
द्रुपदः = पांचाल देशाचा राजा, तसेच धृष्टद्युम्न आणि द्रौपदीचा पिता असलेल्या द्रुपद राजाचा हा उल्लेख आहे. १. शब्दाची व्याकरणिक ओळख (Morphological Analysis) सर्वात आधी या शब्दाची मूळ ओळख आणि विभागणी समजून घेऊया:
२. समास विचार (Compound Analysis) – हा शब्द कसा तयार झाला? संस्कृत व्याकरणात व्यक्तींची नावे (Proper Nouns) बहुतांश वेळा ‘अव्युत्पन्न‘ (ज्यांची फोड होत नाही अशी) मानली जातात. परंतु, व्याकरणाच्या सखोल परंपरेनुसार प्रत्येक शब्दाच्या मुळापर्यंत जाऊन त्याची ‘व्युत्पत्ती‘ (Etymology) शोधता येते. त्यानुसार ‘द्रुपद‘ या शब्दात एक सुंदर समास दडलेला आहे. हा शब्द दोन घटकांच्या संयोगातून बनला आहे: १. द्रु = (अर्थ = वृक्ष / झाड किंवा लाकूड) २. पद = (अर्थ = पाय, मूळ किंवा भक्कम आधार)
जेव्हा दोन शब्द एकत्र येऊन त्या दोन्हींपेक्षा वेगळ्याच तिसऱ्या गोष्टीचा (येथे द्रुपद राजाचा) बोध होतो, तेव्हा तिथे बहुव्रीहि समास असतो. ३. पाणिनीय सूत्रांनुसार रूपसिद्धी (Step-by-Step Derivation) ‘द्रुपद‘ या अकारान्त प्रातिपदिकापासून ‘द्रुपदः‘ हे प्रथमा विभक्ति, एकवचनाचे रूप कसे तयार होते, याची पाणिनीच्या सूत्रांनुसार तर्कशुद्ध प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे: १. प्रातिपदिक संज्ञा (मूळ शब्दाची निश्चिती):
२. विभक्ति प्रत्यय जोडणे:
३. ‘उ‘ चा लोप (इत्-संज्ञा):
४. ‘स्‘ चे ‘र्‘ मध्ये रूपांतर (रुत्व):
५. ‘र्‘ चे विसर्गात रूपांतर (विसर्ग संधी):
४. विशेष संदर्भ: ‘द्रुपदश्च‘ हे रूप मूळ श्लोकात आपल्याला ‘द्रुपदः‘ ऐवजी ‘द्रुपदश्च‘ असा शब्द दिसतो. हे केवळ पुढच्या ‘च‘ (आणि) या अव्ययाशी झालेल्या संधीचे (Sandhi) रूप आहे. जेव्हा द्रुपदः + च हे दोन शब्द एकत्र येतात: 1. विसर्जनीयस्य सः (८.३.३४): ‘च‘ पुढे असल्याने विसर्गाचा (ः) पुन्हा ‘स्‘ होतो (द्रुपदस् + च). 2. स्तोः श्चुना श्चुः (८.४.४०): ‘स्‘ च्या पुढे च-वर्गातील अक्षर (‘च‘) आल्याने, ‘स्‘ चे रूपांतर ‘श्‘ मध्ये होते. या प्रक्रियेमुळे द्रुपदः + च = द्रुपदश्च असा जोडशब्द तयार होतो आणि श्लोकाचे वृत्त (Meter) पूर्ण होते. |
महारथः = १. शब्दाची व्याकरणिक ओळख (Morphological Analysis) सर्वात आधी या शब्दाची मूळ ओळख आणि विभागणी समजून घेऊया:
२. समास विचार (Compound Analysis) – हा शब्द कसा तयार झाला? ‘महारथ‘ हा एक अत्यंत सुंदर सामासिक शब्द आहे. हा शब्द ‘महत्‘ (महान/मोठा) आणि ‘रथ‘ या दोन शब्दांच्या संयोगातून बनला आहे.
(अवांतर माहिती: महाभारत काळात योद्ध्यांच्या श्रेणी होत्या. जो एकटा योद्धा एकाच वेळी १०,००० धनुर्धरांशी युद्ध करू शकतो, त्याला ‘महारथ‘ म्हटले जायचे). पाणिनीय विशेष नियम (महत् चे महा कसे झाले?):
३. पाणिनीय सूत्रांनुसार रूपसिद्धी (Step-by-Step Derivation) ‘महारथ‘ या अकारान्त प्रातिपदिकापासून ‘महारथः‘ हे प्रथमा एकवचनाचे रूप कसे तयार होते, याची पाणिनीच्या सूत्रांनुसार प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे: १. प्रातिपदिक संज्ञा (मूळ शब्दाची निश्चिती):
२. विभक्ती प्रत्यय जोडणे:
३. ‘उ‘ चा लोप (इत्-संज्ञा):
४. ‘स्‘ चे ‘र्‘ मध्ये रूपांतर (रुत्व):
५. ‘र्‘ चे विसर्गात रूपांतर (विसर्ग संधी):
|
विविध प्रकारच्या संधी विग्रहांचे विश्लेषण
शूराः महेष्वासाः याचे परिवर्तन शूरा महेष्वासाः हे कोणत्या सूत्रांच्या आधारे होते?
‘शूराः महेष्वासाः‘ चे ‘शूरा महेष्वासाः‘ असे परिवर्तन होणे, हे पाणिनीय व्याकरणातील ‘विसर्ग संधी‘ (Visarga Sandhi) चे आणि विशेषतः ‘विसर्ग लोप‘ (विसर्ग नाहीसा होणे) चे एक अत्यंत अचूक आणि सुंदर उदाहरण आहे. पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार ही प्रक्रिया एका झटक्यात होत नाही, तर ती विशिष्ट सूत्रांच्या साखळीतून जाते. त्याचे सविस्तर विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे. १. मूळ नियम सोप्या भाषेत (General Rule) जेव्हा एखाद्या शब्दाच्या शेवटी ‘आः‘ (म्हणजे ‘आ‘ आणि विसर्ग) असतो आणि त्याच्यापुढे एखादा स्वर किंवा मृदु व्यंजन (Voiced consonant – जसे ग, घ, ज, द, ब, म, य, र, ल, व) येते, तेव्हा तो विसर्ग निघून जातो (लोप पावतो). येथे ‘शूराः‘ च्या शेवटी ‘आः‘ आहे आणि पुढे ‘महेष्वासाः‘ चा ‘म्‘ हे मृदु व्यंजन आले आहे, त्यामुळे विसर्गाचा लोप झाला आहे. २. पाणिनीय सूत्रांनुसार सिद्धी (Step-by-Step Derivation) व्याकरणाच्या प्रक्रियेत ‘शूराः‘ हा शब्द मुळात प्रथमा बहुवचनाचा ‘सुप्‘ प्रत्यय लागून ‘शूरास्‘ असा असतो. इथून संधीची प्रक्रिया सुरू होते: टप्पा १: ‘स्‘ चे ‘रु‘ (र्) मध्ये रूपांतर
टप्पा २: ‘र्‘ चे ‘य्‘ मध्ये रूपांतर
टप्पा ३: ‘य्‘ चा लोप (अंतिम टप्पा)
निष्कर्ष: थोडक्यात, आपण जो विसर्ग काढलेला पाहतो, तो प्रत्यक्षात स् à र् à य् à लोप या पाणिनीच्या ४ टप्प्यांच्या वैज्ञानिक प्रक्रियेचा (ससजुषो रुः –> भोभगो… –> हलि सर्वेषाम्) परिणाम आहे. गीतेच्या श्लोकात आपण “अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि।” असे जे वाचतो, ते याच विसर्ग-लोपाच्या नियमामुळे सलग आणि नादमधुर ऐकू येते. |
महेष्वासाः भीमार्जुनसमा याचे परिवर्तन महेष्वासा भीमार्जुनसमा हे कोणत्या सूत्रांच्या आधारे होते?
आपण ‘महेष्वासाः भीमार्जुनसमाः‘ या शब्दांचे ‘महेष्वासा भीमार्जुनसमाः‘ असे जे परिवर्तन होते, ते अगदी आधी पाहिलेल्या ‘शूरा महेष्वासाः‘ च्या नियमाप्रमाणेच ‘विसर्ग लोप‘ (विसर्ग नाहीसा होणे) या प्रक्रियेचेच उदाहरण आहे. १. मूळ नियम सोप्या भाषेत (General Rule) जेव्हा एखाद्या शब्दाच्या शेवटी ‘आः‘ (म्हणजे ‘आ‘ आणि विसर्ग) असतो आणि त्याच्यापुढे एखादा स्वर किंवा मृदु व्यंजन (Voiced consonant – उदा. भ्, म्, ग्, द्) येते, तेव्हा तो विसर्ग निघून जातो. येथे ‘महेष्वासाः‘ च्या शेवटी ‘आः‘ आहे आणि पुढे ‘भीमार्जुनसमा‘ या शब्दाची सुरुवात ‘भ्‘ या मृदु व्यंजनाने झाली आहे, त्यामुळे विसर्गाचा लोप होतो. २. पाणिनीय सूत्रांनुसार सिद्धी (Step-by-Step Derivation) व्याकरणाच्या प्रक्रियेत प्रथमा बहुवचनाचा ‘सुप्‘ (जस्) प्रत्यय लागून मुळात हा शब्द ‘महेष्वासास्‘ असा असतो. येथून संधी सुरू होते: १. ‘स्‘ चे ‘रु‘ (र्) मध्ये रूपांतर
२. ‘र्‘ चे ‘य्‘ मध्ये रूपांतर
३. ‘य्‘ चा लोप (अंतिम टप्पा)
निष्कर्ष: थोडक्यात, ‘शूराः‘ च्या विसर्गाचा लोप ज्या नियमाने झाला, अगदी त्याच (ससजुषो रुः à भोभगोअघो… à हलि सर्वेषाम्) नियमाने ‘महेष्वासाः‘ च्या विसर्गाचाही लोप झाला आहे. यामुळेच गीतेच्या पहिल्या अध्यायातील हा श्लोक सलग वाचताना, “अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि |” असा अत्यंत नादमधुर आणि व्याकरणदृष्ट्या निर्दोष तयार झाला आहे. |
भीमार्जुनसमाः युधि याचे परिवर्तन भीमार्जुनसमा युधि हे कोणत्या सूत्रांच्या आधारे होते?
‘भीमार्जुनसमाः युधि‘ या शब्दांचे ‘भीमार्जुनसमा युधि‘ असे परिवर्तन होणे, हे देखील आधी पाहिलेल्या उदाहरणांप्रमाणेच ‘विसर्ग लोप‘ (विसर्ग नाहीसा होणे) या प्रक्रियेचे एक अचूक उदाहरण आहे. गीतेच्या या श्लोकात एकापाठोपाठ एक याच संधीचा वापर झाल्यामुळे श्लोकाची लय अतिशय सुंदर बनली आहे. पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार ही प्रक्रिया खालील तीन सूत्रांच्या साखळीतून घडते. १. मूळ नियम सोप्या भाषेत (General Rule) जेव्हा एखाद्या शब्दाच्या शेवटी ‘आः‘ (म्हणजे ‘आ‘ आणि विसर्ग) असतो आणि त्याच्यापुढे एखादा स्वर किंवा मृदु व्यंजन (येथे ‘य्‘ हे अंतस्थ मृदु व्यंजन आहे) येते, तेव्हा तो विसर्ग निघून जातो. येथे ‘भीमार्जुनसमाः‘ च्या शेवटी ‘आः‘ आहे आणि पुढे ‘युधि‘ या शब्दाची सुरुवात ‘य्‘ या व्यंजनाने झाली आहे, त्यामुळे विसर्गाचा लोप होतो. २. पाणिनीय सूत्रांनुसार सिद्धी (Step-by-Step Derivation) प्रथमा बहुवचनाचा प्रत्यय लागून मुळात हा शब्द ‘भीमार्जुनसमास्‘ असा असतो. येथून संधीची सूत्रे लागू होतात: १. ‘स्‘ चे ‘रु‘ (र्) मध्ये रूपांतर
२. ‘र्‘ चे ‘य्‘ मध्ये रूपांतर
३. ‘य्‘ चा लोप (अंतिम टप्पा)
निष्कर्ष: या एकाच श्लोकाच्या पहिल्या ओळीत (ससजुषो रुः à भोभगोअघो… à हलि सर्वेषाम्) या तीन सूत्रांची साखळी सलग तीन वेळा घडली आहे: १. शूराः + महेष्वासाः = शूरा महेष्वासाः २. महेष्वासाः + भीमार्जुनसमाः = महेष्वासा भीमार्जुनसमाः ३. भीमार्जुनसमाः + युधि = भीमार्जुनसमा युधि आणि म्हणूनच ही संपूर्ण ओळ एकत्र वाचताना “अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि” अशी सलग, विसर्गाच्या अडथळ्याविना आणि व्याकरणाच्या नियमांत अचूक अशी तयार झाली आहे. |
युयुधानः विराटश्च याचे परिवर्तन युयुधानो विराटश्च हे कोणत्या सूत्रांच्या आधारे होते?
‘युयुधानः + विराटश्च‘ या शब्दांचे ‘युयुधानो विराटश्च‘ असे परिवर्तन होणे, हे पाणिनीय व्याकरणातील ‘विसर्ग संधी‘ चे (विशेषतः ‘उत्व संधी‘ आणि ‘गुण संधी‘ चे) उदाहरण आहे. पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार ही प्रक्रिया एका झटक्यात होत नाही, तर ती तीन अचूक सूत्रांच्या साखळीतून घडते: १. मूळ नियम सोप्या भाषेत (General Rule) जेव्हा विसर्गाच्या (ः) आधी ऱ्हस्व ‘अ‘ असतो आणि विसर्गाच्या पुढे एखादे मृदु व्यंजन (येथे ‘विराट‘ मधील ‘व्‘ हे अंतस्थ मृदु व्यंजन आहे) येते, तेव्हा त्या विसर्गाचे रूपांतर ‘ओ‘ मध्ये होते. २. पाणिनीय सूत्रांनुसार सिद्धी (Step-by-Step Derivation) व्याकरणाच्या प्रक्रियेत ‘युयुधान‘ या शब्दाला प्रथमा एकवचनाचा प्रत्यय (सुँ) लागून मुळात हा शब्द ‘युयुधानस्‘ असा असतो. येथून संधीची सूत्रे लागू होतात: १. ‘स्‘ चे ‘रु‘ (र्) मध्ये रूपांतर
२. ‘र्‘ चे ‘उ‘ मध्ये रूपांतर (उत्व)
३. ‘अ + उ‘ चा ‘ओ‘ होणे (गुण संधी – अंतिम टप्पा)
निष्कर्ष थोडक्यात सांगायचे तर: स् à र् à उ à ओ (ससजुषो रुः à हशि च à आद्गुणः) या पाणिनीच्या तीन सूत्रांच्या शास्त्रीय प्रक्रियेमुळे ‘युयुधानः विराटश्च‘ चे परिवर्तन ‘युयुधानो विराटश्च‘ असे होते. याच नियमामुळे ‘रामः + वदति = रामो वदति‘ किंवा ‘मनः + रथः = मनोरथः‘ असे शब्द तयार होतात. |
विराटः च याचे परिवर्तन विराटश्च हे कोणत्या सूत्रांच्या आधारे होते?
‘विराटः + च‘ या शब्दांचे ‘विराटश्च‘ असे परिवर्तन होणे, हे पाणिनीय व्याकरणातील विसर्ग संधी आणि त्यानंतर होणाऱ्या व्यंजन संधी (श्चुत्व संधी) चे एक अतिशय उत्तम आणि वारंवार वापरले जाणारे उदाहरण आहे. पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार ही प्रक्रिया खालील दोन अचूक सूत्रांच्या आधारे पूर्ण होते: १. मूळ नियम सोप्या भाषेत (General Rule) जेव्हा विसर्गाच्या (ः) पुढे ‘च‘ किंवा ‘छ‘ हे अक्षर येते, तेव्हा त्या विसर्गाचे रूपांतर ‘श्‘ (शहामृगातला अर्धा ‘श्‘) मध्ये होते. २. पाणिनीय सूत्रांनुसार सिद्धी (Step-by-Step Derivation) मूळ शब्द विराटः + च असा असताना, संधीची प्रक्रिया दोन टप्प्यांत घडते: टप्पा १: विसर्गाचा ‘स्‘ होणे
टप्पा २: ‘स्‘ चे ‘श्‘ मध्ये रूपांतर (श्चुत्व संधी)
अंतिम सिद्धी: अर्धा ‘श्‘ आणि ‘च‘ एकत्र मिळून ‘श्च‘ तयार होतो. म्हणूनच, विराटः + च = विराटश्च हे रूप सिद्ध होते. निष्कर्ष: थोडक्यात: विसर्ग à स् à श् (विसर्जनीयस्य सः à स्तोः श्चुना श्चुः) या प्रक्रियेमुळे हा शब्द तयार होतो. गीतेच्या याच (चौथ्या) श्लोकात पुढे येणारा ‘द्रुपदश्च‘ (द्रुपदः + च) हा शब्दही तंतोतंत याच दोन सूत्रांच्या आधारे तयार झाला आहे! तसेच ‘रामः + च = रामश्च‘ हे देखील याच नियमाचे उदाहरण आहे. |
द्रुपदः + च याचे परिवर्तन द्रुपदश्च हे कोणत्या सूत्रांच्या आधारे होते?
‘द्रुपदः + च‘ या शब्दांचे ‘द्रुपदश्च‘ असे परिवर्तन होणे, हे अगदी ‘विराटश्च‘ प्रमाणेच पाणिनीय व्याकरणातील विसर्ग संधी आणि त्यानंतर होणाऱ्या व्यंजन संधी (श्चुत्व संधी) चे एक अतिशय उत्तम उदाहरण आहे. पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार ही प्रक्रिया खालील दोन अचूक सूत्रांच्या आधारे पूर्ण होते. १. मूळ नियम सोप्या भाषेत (General Rule) जेव्हा विसर्गाच्या (ः) पुढे ‘च‘ किंवा ‘छ‘ हे अक्षर येते, तेव्हा त्या विसर्गाचे रूपांतर ‘श्‘ (शहामृगातला अर्धा ‘श्‘) मध्ये होते. २. पाणिनीय सूत्रांनुसार सिद्धी (Step-by-Step Derivation) मूळ शब्द द्रुपदः + च असा असताना, संधीची प्रक्रिया दोन टप्प्यांत घडते: टप्पा १: विसर्गाचा ‘स्‘ होणे
टप्पा २: ‘स्‘ चे ‘श्‘ मध्ये रूपांतर (श्चुत्व संधी)
अंतिम सिद्धी: अर्धा ‘श्‘ आणि ‘च‘ एकत्र मिळून ‘श्च‘ तयार होतो. म्हणूनच, द्रुपदः + च = द्रुपदश्च हे रूप सिद्ध होते. निष्कर्ष: थोडक्यात: विसर्ग à स्à श् (विसर्जनीयस्य सः à स्तोः श्चुना श्चुः) या प्रक्रियेमुळे हा शब्द तयार होतो. गीतेच्या या श्लोकातील ‘विराटश्च‘ आणि ‘द्रुपदश्च‘ हे दोन्ही शब्द तंतोतंत याच पाणिनीय नियमांच्या आधारे तयार झाले आहेत. |
महारथः याचे परिवर्तन महारथ हे कोणत्या सूत्रांच्या आधारे होत नाही?
‘महारथः‘ चे ‘महारथ‘ असे परिवर्तन का होत नाही (म्हणजेच त्याचा विसर्ग का निघून जात नाही? याचे कारण पाणिनीच्या व्याकरणातील ‘अवसान‘ (Pause/End) या संकल्पनेत दडलेले आहे. कोणत्या सूत्रांच्या आधारे हे परिवर्तन होत नाही, याचे स्पष्टीकरण खालीलप्रमाणे आहे.
१. मूळ कारण: श्लोकाचा/वाक्याचा शेवट (अवसान): व्याकरणात संधी (दोन वर्ण एकत्र येणे) तेव्हाच होते, जेव्हा एका शब्दाच्या पुढे दुसरा शब्द किंवा अक्षर असते. सूत्र: विरामोऽवसानम् (१.४.११०) अर्थ: जिथे वर्णांचा उच्चार थांबतो (विराम मिळतो), त्याला ‘अवसान‘ म्हणतात. ‘महारथः‘ हा या श्लोकाचा शेवटचा शब्द आहे. त्याच्या पुढे कोणतेही अक्षर नाही, तिथे पूर्णविराम (||) आहे.
२. विसर्ग का टिकून राहतो? कोणते सूत्र लागू होते? सूत्र: खरवसानयोर्विसर्जनीयः (८.३.१५) स्पष्टीकरण: हे सूत्र सांगते की, जेव्हा शब्दाच्या शेवटी ‘र्‘ येतो आणि त्याच्यापुढे ‘खर्‘ वर्ण असतो किंवा जेव्हा ‘अवसान‘ (वाक्याचा शेवट) असतो, तेव्हा त्या ‘र्‘ चे रूपांतर विसर्गात ( ः) होते आणि तो विसर्ग तसाच कायम राहतो. ‘महारथः‘ च्या पुढे ‘अवसान‘ (रिकामी जागा) असल्यामुळे, या सूत्रानुसार त्याचा विसर्ग सुरक्षित राहतो.
३. ‘महारथ‘ असे परिवर्तन का होत नाही? (कोणती सूत्रे लागू होत नाहीत?) विसर्गाचा लोप करण्यासाठी (विसर्ग काढून टाकण्यासाठी) किंवा उत्व (ओ) करण्यासाठी काही विशिष्ट अटी लागतात, ज्या इथे पूर्ण होत नाहीत.
१. हलि सर्वेषाम् (८.३.२२) लागू होत नाही: * आपण ‘शूराः महेष्वासाः‘ मध्ये पाहिले की ‘हलि सर्वेषाम्‘ या सूत्राने विसर्गाचा लोप (शूरा) झाला. पण या सूत्राची अट आहे की विसर्गाच्या पुढे एखादे ‘व्यंजन‘ (हल्) यायला हवे. ‘महारथः‘ च्या पुढे काहीच नसल्याने हे सूत्र इथे काम करू शकत नाही.
२. हशि च (६.१.११४) लागू होत नाही. ‘युयुधानः + विराटश्च‘ चे ‘युयुधानो‘ झाले, कारण पुढे ‘व्‘ हे मृदु व्यंजन (हश्) होते. ‘महारथः‘ च्या पुढे मृदु व्यंजन नसल्याने त्याचा ‘महारथो‘ असाही बदल होत नाही. थोडक्यात निष्कर्ष: ‘महारथः‘ च्या पुढे कोणतेही स्वर किंवा व्यंजन (निदान पुढील ओळ सुरू होईपर्यंत) नसल्यामुळे, संधीची कोणतीही प्रक्रिया घडत नाही. ‘खरवसानयोर्विसर्जनीयः‘ या सूत्राच्या आधारे तिथे केवळ विसर्ग निर्माण होतो आणि तो अबाधित राहतो.पाणिनीच्या व्याकरणाची हीच ती गणितीय अचूकता आहे! ‘अक्षर असेल तरच बदल (Reaction) होईल, अक्षर नसेल तर बदल होणार नाही.‘ |