अथ प्रथमोऽध्यायः – श्लोक – ७ वा

अस्माकम् =

‘अस्माकम्‘ (आमचे / Our) या शब्दाचे पाणिनीय अष्टाध्यायीच्या आधारे केलेले सविस्तर आणि सुसंबद्ध विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे. सर्वांत आधी हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की हा शब्द समास नाही, तर हे एक अतिशय मूलभूत ‘सर्वनाम‘ आहे.

१. प्राथमिक व्याकरणिक परिचय (Basic Grammatical Profile)

तुमच्या ‘अकारान्त वा उकारान्त‘ या प्रश्नाचे उत्तर येथे थोडे वेगळे आहे:

• मूळ शब्द (प्रातिपदिक): अस्मद् (‘मी / आम्ही‘ या अर्थाचे प्रथम पुरुषवाचक सर्वनाम).
• अंत (Ending): दकारान्त / व्यंजनान्त (हा शब्द अकारान्त किंवा उकारान्त नसून, त्याच्या शेवटी ‘द्‘ हे हलन्त व्यंजन आहे).
• लिंग (Gender): तिन्ही लिंगांत समान (संस्कृतमध्ये ‘अस्मद्‘ आणि ‘युष्मद्‘ ही अशी सर्वनामे आहेत जी पुल्लिंग, स्त्रीलिंग आणि नपुंसकलिंग या तिन्ही लिंगांत एकसारखीच चालतात. त्यांना लिंगभेद नसतो).
• विभक्ति (Case): षष्ठी विभक्ति (Genitive Case – मालकी किंवा संबंध दर्शवणारी).
• वचन (Number): बहुवचन (Plural).

२. समास विवेचन (Samasa Analysis)

• हा कोणता समास आहे?: ‘अस्माकम्‘ हा समास नाही.
• स्पष्टीकरण: समास होण्यासाठी किमान दोन भिन्न अर्थपूर्ण शब्द एकत्र यावे लागतात (उदा. देव + आलय). परंतु ‘अस्मद्‘ (मी/आम्ही) हा एक अखंड आणि मूळ शब्द (सर्वनाम) आहे. त्यामुळे येथे समासाचा कोणताही नियम लागू होत नाही.

३. पाणिनीय सूत्रानुसार विभक्ती रूपाची सिद्धी (Step-by-Step Derivation)

‘अस्मद्‘ या दकारान्त मूळ शब्दाला षष्ठी बहुवचनाचा प्रत्यय लागून ‘अस्माकम्‘ हे रूप कसे सिद्ध होते, याची पाणिनीची सूत्रबद्ध साखळी अतिशय खास आहे:

पायरी १: प्रातिपदिक संज्ञा आणि प्रत्यय

• सूत्र: स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्… (४.१.२)
• स्पष्टीकरण: ‘अस्मद्‘ या प्रातिपदिकापुढे षष्ठी विभक्ती, बहुवचनाचा ‘आम्‘ हा प्रत्यय लावला जातो.
• स्थिति: अस्मद् + आम्

पायरी २: प्रत्ययाचा ‘आकम्‘ आदेश होणे (सर्वात महत्त्वाचा टप्पा)

• सूत्र: साम आकम् (७.१.३३)
• स्पष्टीकरण: हे ‘अस्मद्‘ आणि ‘युष्मद्‘ या सर्वनामांसाठी बनवलेले एक विशेष सूत्र आहे. या सूत्रानुसार, ‘अस्मद्‘ पुढे आलेल्या षष्ठी बहुवचनाच्या ‘आम्‘ (किंवा साम्) प्रत्ययाच्या जागी पूर्णपणे ‘आकम्‘ हा नवीन प्रत्यय (आदेश) येतो.
• स्थिति: अस्मद् + आकम्

पायरी ३: मूळ शब्दातील शेवटच्या अक्षराचा लोप

• सूत्र: शेषे लोपः (७.२.९०)
• स्पष्टीकरण: पाणिनीच्या नियमानुसार, जेव्हा ‘आकम्‘ सारखा प्रत्यय पुढे येतो, तेव्हा मूळ ‘अस्मद्‘ शब्दातील शेवटच्या ‘द्‘ (अंत्य व्यंजनाचा) लोप होतो (तो गाळला जातो).
• स्थिति: अस्म + द् + आकम् à अस्म + आकम्

पायरी ४: सवर्णदीर्घ संधी

• सूत्र: अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)
• स्पष्टीकरण: आता ‘अस्म‘ मधील शेवटचा ‘अ‘ आणि ‘आकम्‘ मधील ‘आ‘ हे दोन समान स्वर एकत्र येतात. या सूत्रानुसार ‘अ + आ = आ‘ (दीर्घ) होतो.
• स्थिति: अस्म + आकम् à अस्माकम्

४. निष्कर्ष

‘अस्माकम्‘ हे दकारान्त (अस्मद्) मूळ शब्द असलेले प्रथम पुरुषी सर्वनाम आहे. ते तिन्ही लिंगांत समान चालते आणि हा समास नाही. षष्ठी विभक्ती बहुवचनात असताना ‘साम आकम्‘ या विशेष सूत्रामुळे प्रत्ययाचा ‘आकम्‘ होतो आणि ‘शेषे लोपः‘ मुळे ‘द्‘ चा लोप होऊन शेवटी दीर्घ संधीने ‘अस्माकम्‘ (आमचे) हे सर्वमान्य आणि शुद्ध रूप तयार होते.

तु =

भगवद्गीतेच्या पहिल्या अध्यायातील सातव्या श्लोकातील (“अस्माकं तु विशिष्टा ये…“) ‘तु‘ या अत्यंत छोट्या पण वाक्याचा रोख बदलणाऱ्या शब्दाचे विश्लेषण. ‘च‘ आणि ‘एव‘ प्रमाणेच ‘तु‘ हेदेखील कोणतेही नाम किंवा सर्वनाम नसून ते एक ‘अव्यय‘ (निपात) आहे. पाणिनीच्या अष्टाध्यायीच्या आधारे या अव्यय पदाचे सविस्तर आणि सुसंबद्ध विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे:

१. प्राथमिक व्याकरणिक परिचय (Basic Grammatical Profile)

• मूळ शब्द: तु
• प्रकार: अव्यय / निपात (Indeclinable / Particle)
• अंत, लिंग, विभक्ती आणि वचन: अव्यय असल्यामुळे या शब्दाला कोणताही विशिष्ट अंत (अकारान्त/उकारान्त), लिंग, विभक्ती किंवा वचन लागू होत नाही. तो तिन्ही लिंगांत आणि सर्व वचनांत समान (अपरिवर्तनीय) राहतो.
• अर्थ: पण, परंतु, मात्र, तर (But, however, indeed).
• श्लोकातील संदर्भ: या श्लोकात दुर्योधन ‘तु‘ चा वापर ‘भेद‘ (Distinction) दर्शवण्यासाठी करत आहे. “पांडवांची सेना तर आपण पाहिली, पण/मात्र (तु) आता आपल्या सेनेतील विशिष्ट योद्धे कोणते आहेत ते ऐका,” असा याचा भावार्थ आहे.

२. समास विवेचन (Samasa Analysis)

• हा कोणता समास आहे?: ‘तु‘ हा समास नाही.
• स्पष्टीकरण: समास होण्यासाठी दोन किंवा अधिक अर्थपूर्ण शब्दांचा संयोग व्हावा लागतो. ‘तु‘ हा मुळातच एक अखंड, अविभाज्य आणि स्वतंत्र असा व्याकरणीय घटक (Particle) आहे. त्यामुळे त्याचे तुकडे करता येत नाहीत आणि त्याला समासाचे नियम लागू होत नाहीत.

३. पाणिनीय सूत्रानुसार रूपाची सिद्धी (Step-by-Step Derivation)

‘तु‘ हा शब्द अव्यय कसा ठरतो आणि त्याला विभक्तीचे प्रत्यय लागूनही तो ‘तु‘ असाच कसा अबाधित राहतो, याची पाणिनीची अतिशय अचूक सूत्रबद्ध साखळी खालीलप्रमाणे आहे.

पायरी १: ‘तु‘ ही वस्तू नाही, म्हणून तो ‘निपात‘ ठरतो.

• सूत्र: चादयोऽसत्त्वे (१.४.५७)
• स्पष्टीकरण: पाणिनी मुनींनी ‘च‘, ‘वा‘, ‘ह‘, ‘एव‘, ‘तु‘ अशा शब्दांचा एक गट बनवला आहे ज्याला ‘चादि गण‘ म्हणतात. जेव्हा हे शब्द एखाद्या ‘सत्त्व‘ (डोळ्यांना दिसणारी वस्तू किंवा मूर्त पदार्थ) चा बोध करत नाहीत, तेव्हा त्यांना ‘निपात‘ म्हटले जाते. ‘तु‘ ही कोणतीही वस्तू नाही, तो फक्त वाक्यात दोन विचारांमध्ये ‘भेद‘ दाखवण्याचे काम करतो. त्यामुळे या सूत्रानुसार ‘तु‘ ची ‘निपात‘ संज्ञा होते.

पायरी २: निपात असल्यामुळे ‘अव्यय‘ बनणे

• सूत्र: स्वरादिनिपातमव्ययम् (१.१.३७)
• स्पष्टीकरण: ज्या शब्दांची ‘निपात‘ अशी संज्ञा निश्चित झाली आहे, त्या सर्व शब्दांना व्याकरणात आपोआप ‘अव्यय‘ म्हटले जाते. त्यामुळे ‘तु‘ हे अव्यय ठरते.

पायरी ३: प्रातिपदिक संज्ञा आणि विभक्ती प्रत्यय लावणे

• सूत्र १: अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् (१.२.४५) (हा स्वतः एक अर्थपूर्ण शब्द असल्यामुळे याला वाक्यात वापरण्यासाठी ‘प्रातिपदिक‘ मानले जाते).
• सूत्र २: स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्… (४.१.२) स्थिती: व्याकरणाच्या नियमानुसार, पद बनवण्यासाठी याला प्रथमा विभक्तीचा ‘सु‘ प्रत्यय लावला जातो. (स्थिती: तु + सु).

पायरी ४: विभक्ती प्रत्ययाचा कायमचा लोप (गायब होणे)

• सूत्र: अव्ययादाप्सुपः (२.४.८२)
• स्पष्टीकरण: हे अव्ययांच्या बाबतीतील सर्वात महत्त्वाचे सूत्र आहे. या सूत्रानुसार, अव्ययाच्या पुढे येणाऱ्या कोणत्याही ‘सुप्‘ (विभक्ती) प्रत्ययाचा ‘लुक्‘ (कायमचा लोप) होतो. म्हणजेच तो प्रत्यय गाळला जातो.
• स्थिति: तु + सु à तु + सु (कायमचा लोप) à  तु

४. निष्कर्ष

‘तु‘ हे नाम, सर्वनाम किंवा समास नसून, पाणिनीय व्याकरणानुसार तो ‘चादि‘ गणातील एक निपात (अव्यय) आहे.

‘चादयोऽसत्त्वे‘ या सूत्रामुळे तो निपात ठरतो, ‘स्वरादिनिपातमव्ययम्‘ मुळे तो अव्यय ठरतो आणि सर्वात शेवटी ‘अव्ययादाप्सुपः‘ या सूत्रामुळे त्याला लागणाऱ्या विभक्ती प्रत्ययाचा (सुप् चा) लोप होतो. म्हणूनच ‘तु‘ हा शब्द कोणताही विकार (बदल) न स्वीकारता ‘तु‘ या आपल्या मूळ रूपातच कायम राहतो.

विशिष्टाः =

या श्लोकात दुर्योधन आपल्या बाजूच्या ‘विशिष्ट‘ (श्रेष्ठ) योद्ध्यांची ओळख करून देत आहे. ‘विशिष्टाः‘ या विशेषण पदाचे पाणिनीच्या अष्टाध्यायीच्या आधारे केलेले सखोल आणि सुसंबद्ध विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे:

१. प्राथमिक व्याकरणिक परिचय (Basic Grammatical Profile)

• मूळ शब्द (प्रातिपदिक): विशिष्ट
• अंत (Ending): अकारान्त (शब्दाच्या शेवटी ‘अ‘ स्वर आहे, ट् + अ).
• लिंग (Gender): पुल्लिङ्ग (Masculine – कारण हे पद ‘नायकाः‘ या पुल्लिङ्गी शब्दाचे विशेषण म्हणून आले आहे).
• विभक्ति (Case): प्रथमा विभक्ति
• वचन (Number): बहुवचन (Plural)

२. शब्दाची निर्मिती आणि समास विवेचन (Etymology & Samasa)

‘विशिष्ट‘ हा मुळात दोन सामान्य नामांचा समास नसून, एका धातूला (Verb root) उपसर्ग आणि प्रत्यय लावून तयार झालेला ‘कृदन्त‘ (Participle) शब्द आहे.

अ) मूळ निर्मिती (कृदन्त प्रक्रिया):

हा शब्द वि + शिष् + क्त या संयोगातून बनला आहे.

• उपसर्ग: ‘वि‘ (विशेषत्वाने / वेगळेपणाने)
• धातू: ‘शिष्‘ (उरणे, वेगळे काढणे, श्रेष्ठ असणे)
• प्रत्यय: ‘क्त‘ (भूतकाळवाचक ‘निष्ठा‘ प्रत्यय).
• अंतर्गत संधीचा एक सुंदर नियम: जेव्हा ‘शिष्‘ पुढे ‘क्त‘ प्रत्ययाचा ‘त‘ येतो (शिष् + त), तेव्हा पाणिनीच्या ‘ष्टुना ष्टुः‘ (८.४.४१) या सूत्रानुसार ‘ष‘ च्या संपर्कात आल्यामुळे ‘त‘ चे रूपांतर ‘ट‘ मध्ये होते. म्हणूनच तो शब्द ‘शिषत‘ न होता ‘शिष्ट‘ असा बनतो.

ब) समास (Samasa):

• विग्रह: “विशेषेण शिष्टाः इति विशिष्टाः ।” (जे इतरांपेक्षा वेगळे काढलेले आहेत म्हणजेच अतिशय श्रेष्ठ आहेत ते ‘विशिष्ट‘).
• समासाचा प्रकार: ‘विक्रान्त‘ या शब्दाप्रमाणेच हा देखील प्रादि तत्पुरुष समास आहे.
• सूत्र: कुगतिप्रादयः (२.२.१८) नुसार ‘वि‘ या उपसर्गाचा ‘शिष्ट‘ या कृदन्त शब्दाशी नित्य समास होतो.

३. पाणिनीय सूत्रानुसार विभक्ती रूपाची सिद्धी (Step-by-Step Derivation)

आता ‘विशिष्ट‘ या अकारान्त मूळ शब्दाला प्रथमा विभक्ती, बहुवचनाचे प्रत्यय लावून ‘विशिष्टाः‘ हे रूप कसे सिद्ध होते, त्याची सूत्रबद्ध साखळी पाहूया.

पायरी १: प्रातिपदिक संज्ञा आणि प्रत्यय

• सूत्र: कृत्तद्धितसमासाश्च (१.२.४६) नुसार याला प्रातिपदिक संज्ञा मिळते.
• सूत्र: स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्… (४.१.२) नुसार प्रथमा विभक्ती बहुवचनासाठी ‘जस्‘ हा प्रत्यय जोडला जातो.
• स्थिति: विशिष्ट + जस्

पायरी २: ‘जस्‘ मधील ‘ज्‘ चा लोप

• सूत्र: चुटू (१.३.७) आणि तस्य लोपः (१.३.९)
• स्पष्टीकरण: प्रत्ययाच्या सुरुवातीला जर ‘च-वर्ग‘ किंवा ‘ट-वर्ग‘ (इथे ‘ज‘) असेल, तर त्याचा लोप होतो. त्यामुळे ‘जस्‘ मधून ‘ज्‘ गाळला जातो आणि फक्त ‘अस्‘ उरतो.
• स्थिति: विशिष्ट + अस्

पायरी ३: पूर्वसवर्ण दीर्घ (अतिशय महत्त्वाचा टप्पा)

• सूत्र: प्रथमयोः पूर्वसवर्णः (६.१.१०२)
• स्पष्टीकरण: जेव्हा अकारान्त शब्दाच्या (विशिष्ट) पुढे प्रथमा विभक्तीचा स्वर (‘अस्‘ मधील अ) येतो, तेव्हा त्या दोन्ही स्वरांच्या जागी पहिल्या स्वराचा ‘दीर्घ‘ स्वर (म्हणजेच ‘आ‘) येतो.
• स्थिति: विशिष्ट् + आ + स् à विशिष्टास्

पायरी ४: शेवटच्या ‘स्‘ चे रुत्व (र्) आणि विसर्ग (ः) होणे

• सूत्र १: ससजुषो रुः (८.२.६६) – पदाच्या शेवटी आलेल्या ‘स्‘ चा ‘र्‘ होतो. विशिष्टा + स् à विशिष्टा + र्
• सूत्र २: खरवसानयोर्विसर्जनीयः (८.३.१५) – ‘र्‘ चे वाक्याच्या शेवटी किंवा कठोर व्यंजनापूर्वी पूर्णपणे विसर्गात (ः) रूपांतर होते. विशिष्टा + र् à विशिष्टाः

४. निष्कर्ष

‘विशिष्टाः‘ हा अकारान्त पुल्लिङ्गी शब्द असून तो बहुवचनात आहे. तो मुळात ‘वि+शिष्+क्त‘ यापासून तयार झालेला कृदन्त शब्द आहे व ‘प्रादि तत्पुरुष समास‘ आहे. ‘ष्टुना ष्टुः‘ या सूत्रामुळे आतमध्ये ‘त‘ चा ‘ट‘ होतो. त्यानंतर प्रथमा बहुवचनाचा ‘जस्‘ (अस्) प्रत्यय लागतो, ‘प्रथमयोः पूर्वसवर्णः‘ ने ‘ट‘ चा ‘टा‘ (दीर्घ) होतो, आणि शेवटी ‘ससजुषो रुः‘ व ‘खरवसानयोर्विसर्जनीयः‘ नुसार विसर्ग लागून ‘विशिष्टाः‘ हे दुर्योधनाच्या सेनेतील श्रेष्ठ योद्ध्यांचे वर्णन करणारे अचूक रूप सिद्ध होते.

ये =

‘ये‘ या सर्वनामाचे सुसंबद्ध आणि शास्त्रशुद्ध विवेचन खालीलप्रमाणे आहे:

१. पदाचा मूळ परिचय (Grammatical Profile)

• मूळ शब्द (प्रातिपदिक): ‘यद्‘ (अर्थ: जो/जे/ज्या – Relative Pronoun).
• अन्त (Ending): मूळतः हे दकारान्त (शेवटी ‘द्‘ असलेले) सर्वनाम आहे. परंतु, प्रत्यय लागताना पाणिनीय प्रक्रियेत त्याचे रूप अकारान्त (‘य‘) होते.
• लिंग (Linga): पुल्लिंग. (येथे श्लोकात ते ‘विशिष्टाः नायकाः‘ या पुल्लिंगी शब्दांसाठी आले आहे).
• विभक्ति (Vibhakti): प्रथमा विभक्ति (Nominative).
• वचन (Vachana): बहुवचन (Plural).

२. पाणिनीय सूत्रांनुसार ‘ये‘ पदाची सिद्धी (Derivation Process)

‘यद्‘ या मूळ शब्दापासून ‘ये‘ हे रूप कसे तयार होते, याची व्याकरणिक प्रक्रिया (प्रक्रिया) पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार टप्प्याटप्प्याने खालीलप्रमाणे आहे:

१. प्रातिपदिक आणि प्रत्यय जोडणे:

• ‘अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्‘ (१.२.४५) नुसार ‘यद्‘ ची प्रातिपदिक संज्ञा होते.
• प्रथमा विभक्ती आणि बहुवचन असल्यामुळे ‘स्वौजसमौट्…‘ (४.१.२) या सूत्रानुसार ‘यद्‘ च्या पुढे ‘जस्‘ हा प्रत्यय लागतो.

स्थिती: यद् + जस्

२. दकारान्तचे अकारान्तमध्ये रूपांतर:

• ‘त्यदादीनामः‘ (७.२.१०२) या सूत्रानुसार ‘त्यद्‘, ‘तद्‘, ‘यद्‘ इत्यादी सर्वनामांच्या अंतिम वर्णाच्या (येथे ‘द्‘ च्या) जागी ‘अ‘ आदेश होतो. म्हणजेच ‘यद्‘ चे ‘यअ‘ होते.
• त्यानंतर ‘अतो गुणे‘ (६.१.९७) या पररूप संधीच्या सूत्रानुसार (य + अ = य) तयार होते. आता आपला मूळ शब्द अकारान्त झाला आहे.

स्थिती: य + जस्

३. ‘जस्‘ प्रत्ययाचा बदल:

• ‘जसः शी‘ (७.१.१७) हे सर्वनामांसाठीचे अतिशय महत्त्वाचे सूत्र आहे. या सूत्रानुसार, जर अकारान्त सर्वनाम असेल (जसे आता ‘य‘), तर त्याच्यापुढे आलेल्या ‘जस्‘ प्रत्ययाच्या जागी ‘शी‘ (shi) असा आदेश होतो.

स्थिती: य + शी

४. इत् संज्ञा आणि लोप:

• ‘शी‘ मधील ‘श्‘ ची ‘लशक्वतद्धिते‘ (१.३.८) या सूत्रानुसार ‘इत्‘ संज्ञा होते आणि ‘तस्य लोपः‘ (१.३.९) नुसार त्या ‘श्‘ चा लोप होतो. फक्त ‘ई‘ (दीर्घ ई) शिल्लक राहतो.

स्थिती: य + ई

५. गुण संधी (अंतिम रूप):

• शेवटी ‘आद्गुणः‘ (६.१.८७) या सूत्रानुसार ‘य‘ मधील ‘अ‘ आणि पुढचा ‘ई‘ या दोघांच्या जागी ‘ए‘ हा गुण आदेश होतो (अ + ई = ए).

अंतिम रूप: य + ई = य + ए = ये

अशा प्रकारे अष्टाध्यायीच्या नियमांनुसार ‘ये‘ हे रूप सिद्ध होते.

३. ‘ये‘ पदातील समास विचार (Samasa)

• समास: या पदात कोणताही समास नाही.
• खुलासा: समास तयार होण्यासाठी किमान दोन स्वतंत्र अर्थपूर्ण शब्दांचा (उदा. राजा + पुरुष = राजपुरुष) संयोग होणे आवश्यक असते. ‘ये‘ हा एकटा, स्वतंत्र आणि मूळ सर्वनामिक शब्द (यद्) आहे, ज्याला केवळ विभक्तीचा प्रत्यय लागून हे रूप तयार झाले आहे. त्यामुळे इथे समास प्रक्रियेचा संबंध येत नाही.

४. श्लोकातील संदर्भ आणि अन्वय (Context)

श्लोकातील रचना: “अस्माकम् तु विशिष्टाः ये (नायकाः)…“

• येथे ‘ये‘ (जे) हे सर्वनाम ‘नायकाः‘ आणि ‘विशिष्टाः‘ या शब्दांचे विशेषण म्हणून काम करते.
• संस्कृतच्या नियमानुसार “यल्लिङ्गं यद्वचनं या च विभक्तिर्विशेष्यस्य । तल्लिङ्गं तद्वचनं सा च विभक्तिर्विशेषणस्यापि ।।” (विशेष्याचे जे लिंग, वचन, विभक्ती असते, तीच विशेषणाची असते).
• ‘नायकाः‘ हा शब्द पुल्लिंग, प्रथमा, बहुवचन असल्यामुळेच, ‘यद्‘ या सर्वनामाचेही पुल्लिंग, प्रथमा, बहुवचन म्हणजेच ‘ये‘ हे अचूक रूप महर्षी व्यासांनी येथे वापरले आहे.

तान् =

‘तान्‘ (Tān) या सर्वनाम पदाचे पाणिनीय अष्टाध्यायीच्या सूत्रांनुसार सखोल आणि शास्त्रशुद्ध विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे.

१. पदाचा मूळ परिचय (Grammatical Profile)

• मूळ शब्द (प्रातिपदिक): ‘तद्‘ (अर्थ: तो/ते/त्या – Demonstrative Pronoun).
• अन्त (Ending): मूळतः हे दकारान्त (शेवटी ‘द्‘ असलेले) सर्वनाम आहे. परंतु, प्रत्यय लागताना पाणिनीय प्रक्रियेत त्याचे रूपांतर अकारान्त (‘त‘) मध्ये होते.
• लिंग (Linga): पुल्लिंग.
• विभक्ति (Vibhakti): द्वितीया विभक्ति (Accusative).
• वचन (Vachana): बहुवचन (Plural).

२. पाणिनीय सूत्रांनुसार ‘तान्‘ पदाची सिद्धी (Derivation Process)

‘तद्‘ या मूळ शब्दापासून ‘तान्‘ हे रूप कसे तयार होते, याची व्याकरणिक प्रक्रिया पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार टप्प्याटप्प्याने खालीलप्रमाणे आहे.

१. प्रातिपदिक संज्ञा आणि प्रत्यय जोडणे:

• ‘अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्‘ (१.२.४५) नुसार ‘तद्‘ या अर्थपूर्ण शब्दाची प्रातिपदिक संज्ञा होते.
• द्वितीया विभक्ती आणि बहुवचन असल्यामुळे ‘स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्…‘ (४.१.२) या सूत्रानुसार ‘तद्‘ च्या पुढे ‘शस्‘ हा प्रत्यय लागतो.

स्थिती: तद् + शस्

२. दकारान्तचे अकारान्तमध्ये रूपांतर:

• ‘त्यदादीनामः‘ (७.२.१०२) या सूत्रानुसार ‘त्यद्‘, ‘तद्‘, ‘यद्‘ इत्यादी सर्वनामांच्या अंतिम वर्णाच्या (येथे ‘द्‘ च्या) जागी ‘अ‘ आदेश होतो. म्हणजेच ‘तद्‘ चे ‘तअ‘ होते.
• त्यानंतर ‘अतो गुणे‘ (६.१.९७) या पररूप संधीच्या सूत्रानुसार (त + अ = त) तयार होते. आता आपला मूळ शब्द अकारान्त झाला आहे.

स्थिती: त + शस्

३. ‘शस्‘ प्रत्ययातील ‘श्‘ चा लोप:

• ‘शस्‘ मधील ‘श्‘ ची ‘लशक्वतद्धिते‘ (१.३.८) या सूत्रानुसार ‘इत्‘ संज्ञा होते आणि ‘तस्य लोपः‘ (१.३.९) नुसार त्या ‘श्‘ चा लोप होतो. आता फक्त ‘अस्‘ शिल्लक राहतो.

स्थिती: त + अस्

४. पूर्वसवर्ण दीर्घ संधी:

• ‘प्रथमयोः पूर्वसवर्णः‘ (६.१.१०२) या सूत्रानुसार जेव्हा अकारान्त शब्दाच्या (त) पुढे प्रथमा किंवा द्वितीयेचा स्वर (अस् मधील अ) येतो, तेव्हा त्या दोघांच्या जागी ‘पूर्वसवर्ण दीर्घ‘ (म्हणजेच पहिल्या स्वराचे दीर्घ रूप) आदेश होतो. येथे (त मधील अ + अस् मधील अ = दीर्घ ‘आ‘) होतो.

स्थिती: तास् (ता + स्)

५. ‘स्‘ च्या जागी ‘न्‘ चा आदेश (अंतिम रूप):

• ‘तस्माच्छसो नः पुंसि‘ (६.१.१०३) हे पुल्लिंगी शब्दांसाठीचे अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र आहे. या सूत्रानुसार, पूर्वसवर्ण दीर्घ झाल्यानंतर, पुल्लिंगी शब्दामध्ये ‘शस्‘ च्या शिल्लक राहिलेल्या ‘स्‘ च्या जागी ‘न्‘ हा आदेश होतो.

अंतिम रूप: तास् à तान्

अशा प्रकारे अष्टाध्यायीच्या नियमांनुसार ‘तान्‘ हे रूप सिद्ध होते.

३. ‘तान्‘ पदातील समास विचार (Samasa)

• समास: या पदात कोणताही समास नाही.
• खुलासा: समास तयार होण्यासाठी किमान दोन स्वतंत्र अर्थपूर्ण शब्दांचा (किंवा पदांचा) संयोग होणे आवश्यक असते (उदा. सूर्य + प्रकाश = सूर्यप्रकाश). ‘तान्‘ हा एकटा, स्वतंत्र आणि मूळ सर्वनामिक शब्द (तद्) आहे. त्याला केवळ द्वितीया बहुवचनाचा प्रत्यय लागून हे व्याकरणिक रूप तयार झाले आहे. यात दुसरा कोणताही शब्द जोडलेला नसल्याने इथे समास प्रक्रियेचा संबंध येत नाही.

निबोध =

‘निबोध‘ हे ‘बुध्‘ धातूचे रूप आहे. पाणिनीय सूत्रांनुसार सखोल विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे.

भाग १: ‘निबोध‘ पदाचे व्याकरणिक विश्लेषण

१. पदाचा मूळ परिचय (Grammatical Profile)

• उपसर्ग: नि
• मूळ धातु: बुध् (अर्थ: जाणणे, समजणे – ‘बुध् अवगमने‘)
• गण: भ्वादिगण (पहिले गण)
• पद: परस्मैपदी (येथे लोट् लकारात परस्मैपदी रूप वापरले आहे)
• लकार: लोट् लकार (आज्ञार्थी / Imperative Mood)
• पुरुष: मध्यम पुरुष (Second Person)
• वचन: एकवचन (Singular)
• विकरण: शप् (अ)

२. पाणिनीय सूत्रांनुसार ‘निबोध‘ पदाची सिद्धी (Derivation)

• टप्पा १ (लकार व प्रत्यय): धातूच्या आधी ‘नि‘ उपसर्ग आहे. ‘लोट् च‘ (३.३.१६२) या सूत्रानुसार आज्ञा किंवा विनंती दर्शवण्यासाठी लोट् लकार लागतो. मध्यम पुरुष एकवचनासाठी ‘तिप्तस्झि…‘ (३.४.७८) नुसार ‘सिप्‘ (सि) प्रत्यय लागतो.

स्थिती: नि + बुध् + सिप् (सि)

• टप्पा २ (विकरण जोडणे): हा धातू भ्वादिगणाचा असल्यामुळे ‘कर्तरि शप्‘ (३.१.६८) या सूत्रानुसार धातू आणि प्रत्यय यांच्यामध्ये ‘शप्‘ (ज्यातील केवळ ‘अ‘ शिल्लक राहतो) हे विकरण येते.

स्थिती: नि + बुध् + अ + सि

• टप्पा ३ (गुण कार्य): ‘पुगन्तलघूपधस्य च‘ (७.३.८६) या अत्यंत महत्त्वाच्या सूत्रानुसार, ‘बुध्‘ धातूमधील उपान्त्य ऱ्हस्व स्वर (लघूपध) जो ‘उ‘ आहे, त्याचा गुण होऊन ‘ओ‘ होतो.

स्थिती: नि + बोध् + अ + सि = निबोध + सि

• टप्पा ४ (‘सि‘ चा ‘हि‘ आदेश): लोट् लकारामध्ये ‘सेर्ह्यपिच्च‘ (३.४.८७) या सूत्रानुसार ‘सि‘ या प्रत्ययाच्या जागी ‘हि‘ हा आदेश होतो.

स्थिती: निबोध + हि

• टप्पा ५ (‘हि‘ चा लोप): ‘अतो हेः‘ (६.४.१०५) या सूत्रानुसार, जर शब्दाच्या शेवटी ‘अ‘ (अकारान्त अंग) असेल आणि त्याच्यापुढे ‘हि‘ आला असेल, तर त्या ‘हि‘ चा पूर्णपणे लोप (गायब) होतो. ‘निबोध‘ च्या शेवटी ‘अ‘ आहे, त्यामुळे ‘हि‘ चा लोप होतो.

अंतिम रूप: निबोध (अर्थ: तू समजून घे/जाणून घे).

द्विजोत्तम =

‘द्विजोत्तम‘ या अतिशय महत्त्वाच्या आणि अर्थपूर्ण विशेषण पदाचे पाणिनीय अष्टाध्यायीच्या सूत्रांनुसार सखोल आणि शास्त्रशुद्ध विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे.

१. पदाचा मूळ परिचय (Grammatical Profile)

• मूळ शब्द (प्रातिपदिक): द्विजोत्तम (अर्थ: ब्राह्मणांमध्ये श्रेष्ठ – द्रोणाचार्यांना उद्देशून वापरलेले संबोधन).
• अन्त (Ending): अकारान्त (शेवटी ‘अ‘ स्वर असलेला शब्द).
• लिंग (Linga): पुल्लिंग (Masculine).
• विभक्ति (Vibhakti): सम्बोधन (Vocative Case – हाक मारण्यासाठी किंवा उद्देशून बोलण्यासाठी).
• वचन (Vachana): एकवचन (Singular).

२. समास विचार (Samasa Analysis)

‘द्विजोत्तम‘ हा एक सामासिक शब्द आहे. तो दोन शब्दांच्या संयोगातून बनला आहे: द्विज + उत्तम. यात दोन स्तरांवर समास प्रक्रियेचा विचार करता येतो.

अ) मुख्य समास: विग्रह (Dissolution): द्विजेषु उत्तमः (अर्थ: द्विजांमध्ये जो उत्तम आहे तो).

• समासाचा प्रकार: सप्तमी तत्पुरुष समास.
• खुलासा: जेव्हा एखाद्या समूहातून एकाची श्रेष्ठता (निर्धारण) ठरवली जाते, तेव्हा अनेकदा सप्तमी विभक्तीचा वापर होतो. येथे द्रोणाचार्यांना सर्व द्विजांमध्ये (ब्राह्मणांमध्ये) श्रेष्ठ दाखवले आहे.

ब) ‘द्विज‘ शब्दातील अंतर्गत समास:

• विग्रह: द्वौ वारौ जायते इति (अर्थ: ज्याचा दोन वेळा जन्म होतो तो – पहिला जन्म मातेच्या गर्भातून आणि दुसरा जन्म मौंजीबंधनानंतर/उपनयनानंतर ज्ञानाच्या जगात).
• समासाचा प्रकार: उपपद तत्पुरुष समास.

क) संधी :

समास होताना ‘द्विज‘ मधील अंतिम ‘अ‘ आणि ‘उत्तम‘ मधील ‘उ‘ एकत्र येतात. पाणिनीच्या ‘आद्गुणः‘ (६.१.८७) या सूत्रानुसार (अ + उ = ओ) अशी ‘गुण संधी‘ होऊन ‘द्विजोत्तम‘ हा मूळ सामासिक शब्द (प्रातिपदिक) तयार होतो.

३. पाणिनीय सूत्रांनुसार ‘द्विजोत्तम‘ पदाची सिद्धी (Derivation Process)

श्लोकामध्ये अर्जुनाने द्रोणाचार्यांना थेट उद्देशून हे वाक्य म्हटले आहे (“हे द्विजोत्तम!”). त्यामुळे येथे ‘सम्बोधन विभक्ती‘ वापरली आहे. त्याची सिद्धी पुढीलप्रमाणे होते.

१. प्रातिपदिक आणि प्रथमा विभक्तिचा प्रत्यय:

• ‘सम्बोधने च‘ (२.३.४७) या सूत्रानुसार हाक मारताना किंवा उद्देशून बोलताना (सम्बोधन अर्थी) प्रथमा विभक्तीच वापरली जाते.
• प्रथमा विभक्ती आणि एकवचन असल्यामुळे ‘स्वौजसमौट्…‘ (४.१.२) या सूत्रानुसार ‘द्विजोत्तम‘ या प्रातिपदिकाच्या पुढे ‘सु‘ (su) हा प्रत्यय लागतो.

स्थिति: द्विजोत्तम + सु

२. ‘सम्बुद्धि‘ संज्ञा:

• ‘एकवचनं सम्बुद्धिः‘ (२.३.४९) या सूत्रानुसार, सम्बोधन विभक्तीच्या एकवचनाला (म्हणजेच येथे लागलेल्या ‘सु‘ प्रत्ययाला) ‘सम्बुद्धि‘ असे विशेष नाव (संज्ञा) दिले जाते.

३. ‘सु‘ प्रत्ययाचा लोप (अंतिम रूप):

• अष्टाध्यायीमधील ‘एङ्ह्रस्वात् सम्बुद्धेः‘ (६.१.६९) हे अतिशय महत्त्वाचे सूत्र येथे लागू होते. या सूत्रानुसार, जर शब्दाच्या शेवटी ‘ए‘, ‘ओ‘ किंवा ऱ्हस्व स्वर (अ, इ, उ) असेल आणि त्याच्या पुढे ‘सम्बुद्धि‘चा (म्हणजेच सम्बोधन एकवचनाचा) प्रत्यय आला असेल, तर त्या प्रत्ययाचा लोप होतो (तो वगळला जातो).
• ‘द्विजोत्तम‘ या शब्दाच्या शेवटी ऱ्हस्व ‘अ‘ आहे आणि पुढे ‘सु‘ (सम्बुद्धि) आला आहे. त्यामुळे या सूत्रानुसार ‘सु‘ चा पूर्णपणे लोप होतो.

अंतिम रूप: द्विजोत्तम (कोणताही विसर्ग न लागता).

निष्कर्ष:

म्हणूनच श्लोकात ‘द्विजोत्तमः‘ (विसर्गयुक्त प्रथमा) न वापरता ‘द्विजोत्तम‘ (विसर्गरहित सम्बोधन) हे शुद्ध व्याकरणिक रूप वापरले गेले आहे.

नायकाः =

‘नायकाः‘ या अतिशय महत्त्वाच्या पदाचे पाणिनीय अष्टाध्यायीच्या सूत्रांनुसार सखोल आणि शास्त्रशुद्ध विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे.

१. पदाचा मूळ परिचय (Grammatical Profile)

• मूळ शब्द (प्रातिपदिक): नायक (अर्थ: नेता, नेतृत्व करणारा / Leader).
• अन्त (Ending): अकारान्त (शेवटी ‘अ‘ स्वर असलेला शब्द).
• लिंग (Linga): पुल्लिंग (Masculine).
• विभक्ति (Vibhakti): प्रथमा विभक्ति (Nominative).
• वचन (Vachana): बहुवचन (Plural).

२. ‘नायक‘ या प्रातिपदिकाची निर्मिती (Etymological Derivation)

‘नायक‘ हा मूळ शब्द मुळात एका धातूपासून (verb root) तयार झाला आहे. तो कसा तयार झाला, हे पाहणे अतिशय रंजक आहे:

• मूळ धातू: नी (भ्वादिगण, अर्थ: नेणे, नेतृत्व करणे किंवा मार्गदर्शन करणे – ‘णीञ् प्रापणे‘).
• १. ‘ण्वुल्‘ प्रत्यय: ‘ण्वुल्तृचौ‘ (३.१.१३३) या सूत्रानुसार, एखादी क्रिया करणारा (कर्ता) दर्शवण्यासाठी धातूला ‘ण्वुल्‘ किंवा ‘तृच्‘ प्रत्यय लागतो. येथे ‘नी‘ धातूला ‘ण्वुल्‘ प्रत्यय लागला आहे.
• २. ‘अक‘ आदेश: ‘युवोरनाकौ‘ (७.१.१) या सूत्रानुसार ‘ण्वुल्‘ प्रत्ययाच्या जागी ‘अक‘ हा आदेश होतो. (स्थिति: नी + अक).
• ३. वृद्धी कार्य: ‘ण्वुल्‘ मध्ये ‘ण्‘ असल्यामुळे ‘अचो ञ्णिति‘ (७.२.११५) या सूत्रानुसार धातूच्या अंतिम स्वराची (ई ची) वृद्धी होऊन तो ‘ऐ‘ होतो. (स्थिती: नै + अक).
• ४. अयादि संधी: ‘एचोऽयवायावः‘ (६.१.७८) या सूत्रानुसार, ‘ऐ‘ च्या पुढे स्वर (‘अ‘) आल्यामुळे ‘ऐ‘ च्या जागी ‘आय्‘ हा आदेश होतो.

मूळ शब्द सिद्धी: न् + आय् + अक = नायक

३. पाणिनीय सूत्रांनुसार ‘नायकाः‘ पदाची सिद्धी (Declension Process)

आता ‘नायक‘ या अकारान्त पुल्लिंगी शब्दाचे प्रथमा बहुवचनाचे रूप ‘नायकाः‘ कसे बनते ते पाहूया:

१. प्रातिपदिक संज्ञा आणि प्रत्यय:

• ‘कृत्तद्धितसमासाश्च‘ (१.२.४६) या सूत्रानुसार, ‘नायक‘ हा कृदन्त (धातूपासून बनलेला) शब्द असल्यामुळे त्याला ‘प्रातिपदिक‘ संज्ञा मिळते.
• प्रथमा विभक्ती आणि बहुवचन असल्यामुळे ‘स्वौजसमौट्…‘ (४.१.२) या सूत्रानुसार ‘नायक‘ च्या पुढे ‘जस्‘ (हा प्रत्यय लागतो.

स्थिति: नायक + जस्

२. इत् संज्ञा आणि लोप:

• ‘जस्‘ मधील ‘ज्‘ ची ‘चुटू‘ (१.३.७) या सूत्रानुसार ‘इत्‘ संज्ञा होते आणि त्याचा लोप होऊन फक्त ‘अस्‘ शिल्लक राहतो.

स्थिती: नायक + अस् (म्हणजेच नायक + अ + स्)

३. पूर्वसवर्ण दीर्घ संधी:

• ‘प्रथमयोः पूर्वसवर्णः‘ (६.१.१०२) या सूत्रानुसार जेव्हा अकारान्त शब्दाच्या (नायक मधील अ) पुढे प्रथमा किंवा द्वितीयेचा स्वर (अस् मधील अ) येतो, तेव्हा त्या दोघांच्या जागी ‘पूर्वसवर्ण दीर्घ‘ (म्हणजेच दीर्घ ‘आ‘) आदेश होतो.

स्थिती: नायकास् = नायका + स्

४. ‘स्‘ चे विसर्गात रूपांतर (अंतिम रूप):

• पदाच्या शेवटी असलेल्या ‘स्‘ चे ‘ससजुषो रुः‘ (८.२.६६) या सूत्रानुसार ‘रु‘ (र्) मध्ये रूपांतर होते. (नायकार्)
• त्यानंतर ‘खरवसानयोर्विसर्जनीयः‘ (८.३.१५) या सूत्रानुसार त्या अंतिम ‘र्‘ चा विसर्ग (ः) होतो.

अंतिम रूप: नायका + स् à नायका + र् à नायका + (:) à नायकाः

४. समास विचार

• समास: या पदात कोणताही समास नाही.
• खुलासा: ‘नायक‘ हा सामासिक शब्द (Compound word) नाही. समास होण्यासाठी दोन स्वतंत्र आणि अर्थपूर्ण पदांचा संयोग व्हावा लागतो (उदा. राज+पुत्र). परंतु, आपण वर ‘प्रातिपदिक निर्मिती‘ मध्ये पाहिल्याप्रमाणे, ‘नायक‘ हा एका धातूला (नी) प्रत्यय (ण्वुल्) लावून तयार झालेला ‘कृदन्त‘ (Verbal derivative) शब्द आहे. त्यामुळे इथे समासाचा संबंध येत नाही.

भगवद्गीतेत अर्जुनाने द्रोणाचार्यांना “माझ्या सैन्यातील जे ‘नायकाः‘ (मुख्य योद्धे/नेते) आहेत, त्यांना तुम्ही जाणून घ्या” या अर्थाने हे प्रथमा बहुवचनाचे अचूक रूप वापरले आहे.

मम  =

‘मम‘ या अत्यंत परिचयाच्या आणि महत्त्वाच्या सर्वनाम पदाचे पाणिनीय अष्टाध्यायीच्या सूत्रांनुसार सखोल विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे.

१. पदाचा मूळ परिचय (Grammatical Profile)

• मूळ शब्द (प्रातिपदिक): ‘अस्मद्‘ (अर्थ: मी / आम्ही – First Person Pronoun).
• अन्त (Ending): हे मूळतः दकारान्त (शेवटी ‘द्‘ असलेले) सर्वनाम आहे.
• लिंग (Linga): त्रिलिंगी / सर्वलिंगी (संस्कृतमध्ये ‘अस्मद्‘ आणि ‘युष्मद्‘ ही सर्वनामे तिन्ही लिंगांमध्ये – पुल्लिंग, स्त्रीलिंग, नपुंसकलिंग – पूर्णपणे समान चालतात. येथे श्लोकात ते दुर्योधनाला उद्देशून असल्याने संदर्भाने पुल्लिंगी आहे, पण व्याकरणाच्या दृष्टीने ते लिंगनिरपेक्ष आहे).
• विभक्ति (Vibhakti): षष्ठी विभक्ति (Genitive Case – ‘चा, ची, चे‘ अर्थासाठी).
• वचन (Vachana): एकवचन (Singular).

२. पाणिनीय सूत्रांनुसार ‘मम‘ पदाची सिद्धी (Derivation Process)

‘अस्मद्‘ या मूळ शब्दापासून ‘मम‘ (माझे) हे रूप कसे तयार होते, याची पाणिनीय प्रक्रिया अतिशय रंजक आणि काहीशी वेगळी आहे. ती टप्प्याटप्प्याने खालीलप्रमाणे;

१. प्रातिपदिक आणि प्रत्यय जोडणे:

• ‘स्वौजसमौट्…‘ (४.१.२) या सूत्रानुसार ‘अस्मद्‘ च्या पुढे षष्ठी विभक्ती एकवचनाचा ‘ङस्‘ (ṅas) हा प्रत्यय लागतो.

स्थिती: अस्मद् + ङस्

२. ‘ङस्‘ प्रत्ययाचा बदल:

• ‘युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश्‘ (७.१.२७) हे सूत्र सांगते की ‘युष्मद्‘ आणि ‘अस्मद्‘ यांच्यापुढे जर ‘ङस्‘ प्रत्यय आला, तर त्या ‘ङस्‘ च्या जागी ‘अश्‘ (ज्यातील ‘श्‘ चा लोप होऊन फक्त ‘अ‘ उरतो) हा आदेश होतो.

स्थिती: अस्मद् + अ

३. ‘अस्मद्‘ च्या सुरुवातीच्या भागाचा ‘मम‘ आदेश:

• पाणिनीच्या अष्टाध्यायीत ‘मपर्यन्तस्य‘ (७.२.९१) हा एक नियम आहे, जो सांगतो की पुढील बदल हे फक्त ‘म‘ अक्षरापर्यंतच होतील (म्हणजे ‘अस्म्‘ + ‘अद्‘ मधील ‘अस्म्‘ पर्यंतच).
• त्यानंतर ‘तवममौ ङसि‘ (७.२.९६) हे मुख्य सूत्र लागू होते. या सूत्रानुसार षष्ठी एकवचनाचा प्रत्यय पुढे असताना ‘युष्मद्‘ च्या ‘युष्म्‘ चा ‘तव‘ होतो आणि ‘अस्मद्‘ च्या ‘अस्म्‘ चा ‘मम‘ असा आदेश होतो.

स्थिती: ‘अस्म्‘ च्या जागी ‘मम‘ आले => मम + अद् + अ

४. ‘द्‘ चा लोप:

• आता उरलेल्या ‘अद्‘ मधील ‘द्‘ चे काय करायचे? त्यासाठी ‘शेषे लोपः‘ (७.२.९०) हे सूत्र येते. या सूत्रानुसार ‘अस्मद्‘ च्या उरलेल्या अंतिम ‘द्‘ चा लोप (गायब) होतो.

स्थिति: मम + अ + अ (अद् मधील ‘अ‘ आणि प्रत्ययाचा ‘अ‘)

५. पररूप/गुण संधी (अंतिम रूप):

• शेवटी ‘अतो गुणे‘ (६.१.९७) या सूत्रानुसार ‘मम‘ मधील शेवटचा ‘अ‘ आणि पुढचे उरलेले ‘अ‘ स्वर एकमेकांमध्ये मिसळून (पररूप संधी होऊन) एकच ‘अ‘ शिल्लक राहतो.

अंतिम रूप: म् + अ + म् + अ = मम

अशा प्रकारे अष्टाध्यायीच्या सूत्रांमधून जाऊन ‘मम‘ (माझे) हे रूप सिद्ध होते.

३. ‘मम‘ पदातील समास विचार (Samasa Analysis)

• समास: या पदात कोणताही समास नाही.
• खुलासा: ‘मम‘ हा शब्द सामासिक नाही. समास होण्यासाठी किमान दोन भिन्न अर्थपूर्ण शब्दांचा एकत्र मिलाफ होणे गरजेचे असते. ‘मम‘ हे ‘अस्मद्‘ या एकाच मूळ सर्वनामाचे षष्ठी विभक्तीचे रूप आहे. याला केवळ व्याकरणाचे प्रत्यय लागलेले आहेत, कोणताही दुसरा शब्द जोडला गेलेला नाही. त्यामुळे येथे समासाचा प्रश्नच उद्भवत नाही.

श्लोकातील अन्वयानुसार “नायकाः मम सैन्यस्य” म्हणजेच “माझ्या (मम) सैन्याचे (सैन्यस्य) जे नेते (नायकाः) आहेत…” असा या षष्ठी विभक्तीचा अचूक उपयोग महर्षी व्यासांनी येथे केला आहे.

सैन्यस्य   =

‘सैन्यस्य‘ या अत्यंत महत्त्वाच्या पदाचे पाणिनीय अष्टाध्यायीच्या सूत्रांनुसार सखोल आणि शास्त्रशुद्ध विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे.

१. पदाचा मूळ परिचय (Grammatical Profile)

• मूळ शब्द (प्रातिपदिक): सैन्य (अर्थ: सेना, फौज, लष्कर / Army).
• अन्त (Ending): अकारान्त (शेवटी ‘अ‘ स्वर असलेला शब्द).
• लिंग (Linga): नपुंसकलिंग (Neuter Gender – सैन्यम्).
• विभक्ति (Vibhakti): षष्ठी विभक्ति (Genitive Case – ‘चा, ची, चे‘ अर्थासाठी).
• वचन (Vachana): एकवचन (Singular).

२. ‘सैन्य‘ या प्रातिपदिकाची निर्मिती (Etymological Derivation)

‘सैन्य‘ हा मूळ शब्द नसून तो ‘सेना‘ या शब्दापासून तयार झालेला एक ‘तद्धितान्त‘ शब्द आहे. तो कसा तयार झाला हे पाहणे खूप रंजक आहे.

१. मूळ शब्द आणि प्रत्यय: मूळ शब्द आहे ‘सेना‘ (स्त्रीलिंगी). “सेनेचा समूह” (सेनायाः समूहः) किंवा “सेनेशी संबंधित” या अर्थाने पाणिनीच्या तद्धित नियमांनुसार ‘सेना‘ शब्दाला ‘ण्य‘ (ज्याचा फक्त ‘य‘ उरतो) हा तद्धित प्रत्यय लागतो.

२. आदिवृद्धी (पहिल्या स्वरात बदल): ‘तद्धितेष्वचामादेः‘ (७.२.११७) या सूत्रानुसार, ‘ण्य‘ प्रत्यय लागल्यामुळे मूळ शब्दातील पहिल्या स्वराची (म्हणजे ‘सेना‘ मधील ‘से‘ च्या ‘ए‘ ची) वृद्धी होऊन तो ‘ऐ‘ होतो. (से à सै).

३. अंतिम स्वराचा लोप: ‘यस्येति च‘ (६.४.१४८) या सूत्रानुसार, तद्धित प्रत्यय (‘य‘) पुढे असताना मूळ शब्दाच्या अंतिम ‘आ‘ चा (सेना मधील आ) लोप होतो.

मूळ शब्द सिद्धी: सैन् + य = सैन्य (नपुंसकलिंगी).

३. पाणिनीय सूत्रांनुसार ‘सैन्यस्य‘ पदाची सिद्धी (Declension Process)

आता ‘सैन्य‘ या अकारान्त नपुंसकलिंगी शब्दाचे षष्ठी एकवचनाचे रूप ‘सैन्यस्य‘ कसे बनते ते पाहूया:

१. प्रातिपदिक संज्ञा आणि प्रत्यय जोडणे:

• ‘कृत्तद्धितसमासाश्च‘ (१.२.४६) या सूत्रानुसार, ‘सैन्य‘ हा तद्धित प्रत्यय लागून तयार झालेला शब्द असल्यामुळे त्याला ‘प्रातिपदिक‘ संज्ञा प्राप्त होते.
• षष्ठी विभक्ती आणि एकवचन असल्यामुळे ‘स्वौजसमौट्…‘ (४.१.२) या सूत्रानुसार ‘सैन्य‘ च्या पुढे ‘ङस्‘ हा प्रत्यय लागतो.

स्थिति: सैन्य + ङस्

२. ‘ङस्‘ प्रत्ययाच्या जागी ‘स्य‘ आदेश (अंतिम रूप):

• पाणिनीच्या अष्टाध्यायीतील ‘टाङसिङसामिनात्स्याः‘ (७.१.१२) हे अकारान्त शब्दांसाठी अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र येथे लागू होते.
• हे सूत्र सांगते की: जर शब्द अकारान्त असेल (जसे ‘सैन्य‘ च्या शेवटी ‘अ‘ आहे), तर त्यापुढे आलेल्या ‘टा‘ (तृतीया), ‘ङसि‘ (पंचमी) आणि ‘ङस्‘ (षष्ठी) या प्रत्ययांच्या जागी अनुक्रमे ‘इन‘, ‘आत्‘ आणि ‘स्य‘ हे आदेश होतात.
• येथे आपला प्रत्यय षष्ठीचा ‘ङस्‘ आहे, त्यामुळे या सूत्रानुसार ‘ङस्‘ च्या जागी थेट ‘स्य‘ हा आदेश होतो.

अंतिम रूप: सैन्य + स्य = सैन्यस्य (सैन्याचे).

४. समास विचार (Samasa Analysis)

• समास: या पदात कोणताही समास नाही.
• खुलासा: ‘सैन्यस्य‘ हा सामासिक शब्द नाही. आपण वर ‘प्रातिपदिक निर्मिती‘ (मुद्दा २) मध्ये पाहिल्याप्रमाणे, ‘सैन्य‘ हा मूळ नामपदाला (सेना) प्रत्यय लावून तयार झालेला ‘तद्धितान्त‘ (Derivative from a noun) शब्द आहे. समास प्रक्रियेत दोन भिन्न अर्थपूर्ण पदांचा (उदा. सेना + पती = सेनापती) संयोग होतो. येथे ‘सेना‘ ला केवळ ‘य‘ हा तद्धित प्रत्यय लागलेला असल्याने हा समास होत नाही.

श्लोकातील अन्वयानुसार “मम सैन्यस्य नायकाः” (माझ्या सैन्याचे जे नेते आहेत…) असा या षष्ठी विभक्तीचा अचूक उपयोग अर्जुनाने/दुर्योधनाने येथे केला आहे.

सञ्ज्ञार्थम् =

‘सञ्ज्ञार्थम्‘ (माहितीसाठी / ओळख पटण्यासाठी) या अतिशय सुंदर सामासिक पदाचे पाणिनीय अष्टाध्यायीच्या सूत्रांनुसार सखोल विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे.

१. पदाचा मूळ परिचय (Grammatical Profile)

• मूळ शब्द (प्रातिपदिक): सञ्ज्ञार्थ
• अन्त (Ending): अकारान्त (शेवटी ‘अ‘ स्वर असलेला शब्द).
• लिंग (Linga): नपुंसकलिंग (Neuter Gender). श्लोकामध्ये हा शब्द क्रियाविशेषण (Adverb) म्हणून वापरला गेला आहे, आणि संस्कृतमध्ये क्रियाविशेषणे नेहमी नपुंसकलिंगी असतात.
• विभक्ति (Vibhakti): द्वितीया विभक्ति (Accusative).
• वचन (Vachana): एकवचन (Singular).

२. समास विचार आणि निर्मिती

‘सञ्ज्ञार्थम्‘ हा एक सामासिक शब्द (Compound word) आहे. तो दोन शब्दांच्या संयोगातून बनला आहे: सञ्ज्ञा + अर्थ.

अ) ‘सञ्ज्ञा‘ शब्दाची उत्पत्ती:

• ‘सम्‘ हा उपसर्ग + ‘ज्ञा‘ (जाणणे) हा धातू.
• ‘आतश्चोपसर्गे‘ (३.३.१०६) या सूत्रानुसार ‘अङ्‘ प्रत्यय लागून आणि ‘अजाद्यतष्टाप्‘ (४.१.४) नुसार ‘टाप्‘ (स्त्रीलिंगी ‘आ‘) प्रत्यय लागून ‘सञ्ज्ञा‘ (ओळख, माहिती, नाव) हा मूळ शब्द तयार होतो.

ब) समासाचा विग्रह आणि प्रकार:

• विग्रह: सञ्ज्ञायै इदम् (माहितीसाठी जे आहे ते) किंवा सञ्ज्ञायाः अर्थम्.
• समास: व्याकरणातील वार्तिकानुसार (अर्थेन सह नित्यसमासो विशेष्यलिङ्गता चेति वक्तव्यम्) ‘अर्थ‘ या शब्दासोबत जेव्हा समास होतो, तेव्हा तो नित्य समास (चतुर्थी तत्पुरुष अर्थी) मानला जातो.
• संधी: समास होताना ‘सञ्ज्ञा‘ मधील ‘आ‘ आणि ‘अर्थ‘ मधील ‘अ‘ एकत्र येतात. पाणिनीच्या ‘अकः सवर्णे दीर्घः‘ (६.१.१०१) या सूत्रानुसार (आ + अ = आ) अशी दीर्घ संधी होऊन ‘सञ्ज्ञार्थ‘ हे प्रातिपदिक तयार होते.

३. पाणिनीय सूत्रांनुसार ‘सञ्ज्ञार्थम्‘ पदाची सिद्धी (Derivation Process)

श्लोकामध्ये दुर्योधन म्हणतो, “तान् ब्रवीमि ते” (ते मी तुला सांगतो). कशासाठी सांगतो? तर “सञ्ज्ञार्थम्” (माहितीसाठी). येथे ‘सञ्ज्ञार्थम्‘ हे ‘ब्रवीमि‘ (सांगतो) या क्रियेचे विशेषण (क्रियाविशेषण / Adverb) म्हणून आले आहे.

संस्कृत व्याकरणाच्या “क्रियाविशेषणानां कर्मत्वं नपुंसकलिंगता च” या प्रख्यात नियमानुसार:

१. क्रियाविशेषणांना ‘कर्म‘ (Object) मानले जाते, त्यामुळे त्यांची द्वितीया विभक्ति होते.

२. ती नेहमी नपुंसकलिंगी एकवचनात असतात.

याची पाणिनीय सिद्धी खालीलप्रमाणे:

१. प्रातिपदिक संज्ञा आणि प्रत्यय जोडणे:

• ‘कृत्तद्धितसमासाश्च‘ (१.२.४६) या सूत्रानुसार ‘सञ्ज्ञार्थ‘ या सामासिक शब्दाला ‘प्रातिपदिक‘ संज्ञा प्राप्त होते.
• द्वितीया विभक्ती एकवचनासाठी ‘स्वौजसमौट्…‘ (४.१.२) या सूत्रानुसार ‘सञ्ज्ञार्थ‘ च्या पुढे ‘अम्‘ (am) हा प्रत्यय लागतो.

स्थिती: सञ्ज्ञार्थ + अम्

२. पूर्वरूप संधी (अंतिम रूप):

• आता अकारान्त शब्दाच्या (सञ्ज्ञार्थ) पुढे ‘अम्‘ प्रत्यय आला आहे. अशा वेळी पाणिनीचे ‘अमि पूर्वः‘ (६.१.१०७) हे अतिशय महत्त्वाचे सूत्र लागू होते.
• हे सूत्र सांगते की: जेव्हा ‘अक्‘ स्वराच्या (उदा. अ) पुढे ‘अम्‘ प्रत्ययाचा स्वर येतो, तेव्हा त्या दोन्ही स्वरांच्या जागी ‘पूर्वरूप‘ (म्हणजे पहिल्या स्वरासारखाच एक स्वर) एकादेश होतो. थोडक्यात (अ + अम् = अम्) असेच राहते.

अंतिम रूप: सञ्ज्ञार्थ + अम् = सञ्ज्ञार्थम्

निष्कर्ष:

या व्याकरणिक प्रक्रियेमुळेच श्लोकात दुर्योधनाने “तुम्हाला आपल्या सैन्यातील मुख्य नायकांची ‘माहिती व्हावी‘ (सञ्ज्ञार्थम्)” या अर्थाने हे अचूक क्रियाविशेषण पद वापरले आहे.

तान् =

‘तान्‘ या अत्यंत महत्त्वाच्या सर्वनाम पदाचे पाणिनीय अष्टाध्यायीच्या सूत्रांनुसार सखोल आणि शास्त्रशुद्ध विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे.

१. पदाचा मूळ परिचय (Grammatical Profile)

• मूळ शब्द (प्रातिपदिक): ‘तद्‘ (अर्थ: तो/ते/त्या – Demonstrative Pronoun).
• अन्त (Ending): मूळतः हे दकारान्त (शेवटी ‘द्‘ असलेले) सर्वनाम आहे. परंतु, प्रत्यय लागताना पाणिनीय प्रक्रियेत त्याचे रूपांतर अकारान्त (‘त‘) मध्ये होते.
• लिंग (Linga): पुल्लिंग.
• विभक्ति (Vibhakti): द्वितीया विभक्ति (Accusative).
• वचन (Vachana): बहुवचन (Plural).

२. पाणिनीय सूत्रांनुसार ‘तान्‘ पदाची सिद्धी (Derivation Process)

‘तद्‘ या मूळ शब्दापासून ‘तान्‘ (त्यांना) हे रूप कसे तयार होते, याची व्याकरणिक प्रक्रिया पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार टप्प्याटप्प्याने खालीलप्रमाणे आहे.

१. प्रातिपदिक संज्ञा आणि प्रत्यय जोडणे:

• ‘अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्‘ (१.२.४५) नुसार ‘तद्‘ या अर्थपूर्ण शब्दाची प्रातिपदिक संज्ञा होते.
• द्वितीया विभक्ती आणि बहुवचन असल्यामुळे ‘स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्…‘ (४.१.२) या सूत्रानुसार ‘तद्‘ च्या पुढे द्वितीया बहुवचनाचा ‘शस्‘ (śas) हा प्रत्यय लागतो.

स्थिती: तद् + शस्

२. दकारान्तचे अकारान्तमध्ये रूपांतर:

• ‘त्यदादीनामः‘ (७.२.१०२) या सूत्रानुसार ‘त्यद्‘, ‘तद्‘, ‘यद्‘ इत्यादी सर्वनामांच्या अंतिम वर्णाच्या (येथे ‘द्‘ च्या) जागी ‘अ‘ आदेश होतो. म्हणजेच ‘तद्‘ चे ‘तअ‘ होते.
• त्यानंतर ‘अतो गुणे‘ (६.१.९७) या पररूप संधीच्या सूत्रानुसार (त + अ = त) तयार होते. आता आपला मूळ शब्द अकारान्त झाला आहे.

स्थिति: त + शस्

३. ‘शस्‘ प्रत्ययातील ‘श्‘ चा लोप:

• ‘शस्‘ मधील ‘श्‘ ची ‘लशक्वतद्धिते‘ (१.३.८) या सूत्रानुसार ‘इत्‘ संज्ञा होते आणि ‘तस्य लोपः‘ (१.३.९) नुसार त्या ‘श्‘ चा लोप होतो. आता प्रत्ययाचा फक्त ‘अस्‘ शिल्लक राहतो.

स्थिति: त + अस्

४. पूर्वसवर्ण दीर्घ संधी:

• ‘प्रथमयोः पूर्वसवर्णः‘ (६.१.१०२) या सूत्रानुसार जेव्हा अकारान्त शब्दाच्या (येथे ‘त‘ मधील ‘अ‘) पुढे प्रथमा किंवा द्वितीयेचा स्वर (येथे ‘अस्‘ मधील ‘अ‘) येतो, तेव्हा त्या दोघांच्या जागी ‘पूर्वसवर्ण दीर्घ‘ (म्हणजेच पहिल्या स्वराचे दीर्घ रूप) आदेश होतो. येथे (अ + अ = दीर्घ ‘आ‘) होतो.

स्थिति: तास् = ता + स्

५. ‘स्‘ च्या जागी ‘न्‘ चा आदेश (अंतिम रूप):

• ‘तस्माच्छसो नः पुंसि‘ (६.१.१०३) हे पुल्लिंगी शब्दांसाठीचे अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र आहे. या सूत्रानुसार, पूर्वसवर्ण दीर्घ झाल्यानंतर, पुल्लिंगी शब्दामध्ये ‘शस्‘ च्या शिल्लक राहिलेल्या ‘स्‘ च्या जागी ‘न्‘ हा आदेश होतो.

अंतिम रूप: तास् à तान्

अशा प्रकारे अष्टाध्यायीच्या नियमांनुसार ‘तान्‘ हे रूप सिद्ध होते.

३. ‘तान्‘ पदातील समास विचार

• समास: या पदात कोणताही समास नाही.
• खुलासा: समास तयार होण्यासाठी किमान दोन स्वतंत्र अर्थपूर्ण शब्दांचा (किंवा पदांचा) संयोग होणे आवश्यक असते (उदा. देव + आलय = देवालय). ‘तान्‘ हा एकटा, स्वतंत्र आणि मूळ सर्वनामिक शब्द (‘तद्‘) आहे. त्याला केवळ द्वितीया बहुवचनाचा प्रत्यय लागून हे व्याकरणिक रूप तयार झाले आहे. यात दुसरा कोणताही अर्थपूर्ण शब्द जोडलेला नसल्याने इथे समास प्रक्रियेचा संबंध येत नाही.

ब्रवीमि =

‘ब्रवीमि‘ (मी सांगतो) या अत्यंत महत्त्वाच्या क्रियापदाचे पाणिनीय अष्टाध्यायीच्या सूत्रांनुसार सखोल आणि शास्त्रशुद्ध विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे:

१. पदाचा मूळ परिचय (Grammatical Profile)

• मूळ धातु: ब्रू (अष्टाध्यायीतील मूळ रूप: ‘ब्रूञ्‘).
• अर्थ: बोलणे, सांगणे (‘ब्रूञ् व्यक्तायां वाचि‘).
• गण (Gana): अदादिगण (दुसरा  गण).
• पद (Pada): मूळतः हा धातू ‘उभयपदी‘ (परस्मैपदी आणि आत्मनेपदी) आहे, परंतु ‘ब्रवीमि‘ हे त्याचे परस्मैपदी रूप आहे.
• लकार (Lakar): लट् लकार (वर्तमानकाळ / Present Tense).
• पुरुष (Purusha): उत्तम पुरुष (First Person – बोलणारा स्वतः).
• वचन (Vachana): एकवचन (Singular).

२. विकरण विचार (Vikarana Analysis)

‘ब्रवीमि‘ या पदात कोणतेही विकरण शिल्लक राहत नाही, त्याचा लोप होतो.

• नियम: धातू आणि प्रत्यय यांच्यात ‘कर्तरि शप्‘ (३.१.६८) या सूत्रानुसार ‘शप्‘ (अ) हे विकरण येते.
• लोप: परंतु, ‘ब्रू‘ हा धातू दुसऱ्या गणाचा (अदादिगणाचा) असल्यामुळे ‘अदिप्रभृतिभ्यः शपः‘ (२.४.७२) या सूत्रानुसार अदादिगणाच्या सर्व धातूंमध्ये ‘शप्‘ विकरणाचा ‘लुक्‘ (लोप/Deleation) होतो. त्यामुळे धातू आणि प्रत्यय थेट एकमेकांना जोडले जातात.

३. पाणिनीय सूत्रांनुसार ‘ब्रवीमि‘ पदाची सिद्धी (Derivation Process)

‘ब्रू‘ या धातूपासून ‘ब्रवीमि‘ हे रूप कसे तयार होते, याची पाणिनीय प्रक्रिया अतिशय रंजक आहे. ती टप्प्याटप्प्याने खालीलप्रमाणे.

१. लकार आणि प्रत्यय जोडणे:

• ‘वर्तमाने लट्‘ (३.२.१२३) या सूत्रानुसार वर्तमानकाळ दर्शवण्यासाठी ‘लट्‘ लकार लागतो.
• उत्तम पुरुष एकवचनासाठी ‘तिप्तस्झि…‘ (३.४.७८) या सूत्रानुसार ‘ब्रू‘ च्या पुढे ‘मिप्‘ (ज्यातील ‘प्‘ चा लोप होऊन फक्त ‘मि‘ उरतो) हा परस्मैपदी प्रत्यय लागतो.

स्थिति: ब्रू + मि

२. ‘ईट्‘ आगम (Special Augment):

• ‘ब्रू‘ धातूसाठी पाणिनींनी एक विशेष सूत्र दिले आहे: ‘ब्रुव ईट्‘ (७.३.९३).
• हे सूत्र सांगते की: जेव्हा ‘ब्रू‘ धातूच्या पुढे हलादी (व्यंजनाने सुरू होणारा) आणि ‘पित्‘ (ज्यात ‘प्‘ ची इत् संज्ञा झाली आहे असा) प्रत्यय येतो, तेव्हा त्या प्रत्ययाच्या आधी ‘ईट्‘ (ज्याचा फक्त ‘ई‘ उरतो) हा आगम (addition) होतो.
• ‘मिप्‘ हा प्रत्यय ‘म्‘ (व्यंजन) ने सुरू होतो आणि तो ‘पित्‘ सुद्धा आहे. त्यामुळे ‘मि‘ च्या आधी ‘ई‘ जोडला जातो.

स्थिति: ब्रू + ई + मि

३. गुण कार्य (Guna Sandhi):

• आता ‘सार्वधातुकार्धधातुकयोः‘ (७.३.८४) हे अतिशय महत्त्वाचे सूत्र लागू होते.
• या सूत्रानुसार, पुढे ‘सार्वधातुक‘ प्रत्यय (ई+मि) असल्यामुळे धातूच्या अंतिम स्वराचा (ब्रू मधील ‘ऊ‘ चा) ‘गुण‘ होतो. ‘ऊ‘ चा गुण ‘ओ‘ असा होतो.

स्थिति: ब्रो + ई + मि

४. अयादि संधी (अंतिम रूप):

• आता ‘ब्रो‘ च्या शेवटी ‘ओ‘ आहे आणि पुढे ‘ई‘ हा स्वर आहे. येथे ‘एचोऽयवायावः‘ (६.१.७८) हे अयादि संधीचे सूत्र लागू होते.
• या सूत्रानुसार, ‘ओ‘ च्या पुढे कोणताही स्वर आल्यास ‘ओ‘ च्या जागी ‘अव्‘ हा आदेश होतो. (ब्रो मधील ओ à अव् = ब्रव्).

स्थिति: ब्र् + अव् + ई + मि

५. वर्णसम्मेलन (Joining):

• आता हे सर्व वर्ण एकत्र जोडल्यावर: ब्र् + अ + व् + ई + मि

अंतिम रूप: ब्रवीमि (मी सांगतो).

निष्कर्ष:

अर्जुनाने/दुर्योधनाने “तान् ब्रवीमि ते” (ते मी तुला सांगतो) या वाक्यात उत्तम पुरुष एकवचनाचे हे अत्यंत शुद्ध आणि व्याकरणदृष्ट्या अचूक रूप वापरले आहे. पाणिनीच्या ‘ब्रुव ईट्‘ या विशेष नियमामुळेच ‘ब्रूमि‘ न होता ‘ब्रवीमि‘ असे रूप तयार होते.

ते =

‘ते‘ या अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण सर्वनाम पदाचे पाणिनीय अष्टाध्यायीच्या सूत्रांनुसार सखोल विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे.

संस्कृत भाषेतील ‘ते‘ या शब्दाची एक मोठी गंमत आहे. हा शब्द दोन पूर्णपणे वेगळ्या मूळ सर्वनामांपासून तयार होऊ शकतो. त्यामुळे आपण श्लोकाच्या संदर्भाने मुख्य विश्लेषण आणि माहितीसाठी दुसरे रूप असे दोन्ही पाहूया.

श्लोकातील ओळ आहे: “तान् ब्रवीमि ते” (ते मी ‘तुला‘ सांगतो). त्यामुळे येथे ‘ते‘ चा अर्थ ‘ते लोक‘ (They) असा नसून ‘तुला‘ (To you) असा आहे.

१. पदाचा मूळ परिचय (गितेतील संदर्भानुसार)

• मूळ शब्द (प्रातिपदिक): ‘युष्मद्‘ (अर्थ: तू / You – Second Person Pronoun).
• अन्त (Ending): मूळतः हे दकारान्त (शेवटी ‘द्‘ असलेले) सर्वनाम आहे.
• लिंग (Linga): त्रिलिंगी / सर्वलिंगी (युष्मद् आणि अस्मद् ही सर्वनामे तिन्ही लिंगांमध्ये समान चालतात).
• विभक्ति (Vibhakti): चतुर्थी विभक्ति (Dative Case – ‘ला, स, ला, ते‘ या अर्थाने). टीप: ‘ते‘ हे रूप षष्ठी विभक्तीतही (तुझे) येते, पण येथे ‘सांगणे‘ (ब्रू) या क्रियेचा उद्देश (ज्याला सांगायचे तो) असल्यामुळे ही चतुर्थी विभक्ति आहे.
• वचन (Vachana): एकवचन (Singular).

२. पाणिनीय सूत्रांनुसार ‘ते‘ पदाची सिद्धी (Derivation Process)

‘युष्मद्‘ या मूळ शब्दापासून चतुर्थी एकवचनाचे मुख्य रूप ‘तुभ्यम्‘ असे होते. पण मग श्लोकात ‘ते‘ कसे आले? पाणिनीने यासाठी ‘वैकल्पिक/पर्यायी रूपे‘ (Enclitics) देणारी काही विशेष सूत्रे सांगितली आहेत.

१. प्रातिपदिक आणि प्रत्यय:

• ‘युष्मद्‘ या प्रातिपदिकापुढे चतुर्थी एकवचनाचा ‘ङे‘ (ne) हा प्रत्यय लागतो. (स्थिती: युष्मद् + ङे).

२. ‘ते‘ हा थेट आदेश:

• अष्टाध्यायीमध्ये ‘युष्मदस्मदोः षष्ठीचतुर्थीद्वितीयास्थयोर्वांनाम्नावौ‘ (८.१.२०) हे एक मोठे अधिकार सूत्र आहे. हे सांगते की काही विशिष्ट अटींमध्ये युष्मद्-अस्मद् ची छोटी पर्यायी रूपे होतात.
• त्यानंतर मुख्य सूत्र येते: ‘तेमयावेकवचनस्य‘ (८.१.२२).
• हे सूत्र अतिशय स्पष्टपणे सांगते की: जर ‘युष्मद्‘ आणि ‘अस्मद्‘ शब्दांच्या पुढे चतुर्थी किंवा षष्ठी विभक्तीचे एकवचन आले असेल, तर त्या संपूर्ण शब्दाच्या जागी (प्रत्ययासकट) अनुक्रमे ‘ते‘ आणि ‘मे‘ हे आदेश होतात.
• अट: हे रूप वाक्याच्या किंवा श्लोकाच्या अगदी सुरुवातीला (पादादौ) येऊ शकत नाही. अर्जुनाच्या श्लोकात “तान् ब्रवीमि ते” मध्ये ‘ते‘ शेवटी आले आहे, त्यामुळे ही अट पूर्ण होते.

अंतिम रूप: युष्मद् + ङे (चतुर्थी एकवचन) = ते (तुला).

३. ‘ते‘ पदाचे दुसरे रूप (माहितीसाठी)

कधी कधी ‘ते‘ हे रूप ‘तद्‘ (तो) या सर्वनामाचे सुद्धा असते. (उदा. ‘ते बालकाः‘ – ते मुले). त्याचे विश्लेषण थोडक्यात असे:

• मूळ शब्द: तद् (दकारान्त).
• लिंग, विभक्ती, वचन: पुल्लिंग, प्रथमा विभक्ति, बहुवचन.
• सिद्धी: तद् + जस् (बहुवचन प्रत्यय) –> ‘त्यदादीनामः‘ नुसार ‘तअ‘ à ‘जसः शी‘ (७.१.१७) नुसार ‘जस्‘ चा ‘शी‘ (ई) होतो à त + ई = ‘आद्गुणः‘ नुसार गुण संधी होऊन ‘ते‘ बनते.

(परंतु भगवद्गीतेच्या या श्लोकात हे रूप लागू होत नाही).

४. ‘ते‘ पदातील समास विचार

• समास: या पदात कोणताही समास नाही.
• खुलासा: ‘ते‘ हे सामासिक पद नाही. समास होण्यासाठी किमान दोन अर्थपूर्ण शब्दांचा मिलाफ होणे आवश्यक असते. येथे ‘ते‘ हे केवळ ‘युष्मद्‘ या एकाच सर्वनामाचे चतुर्थी विभक्तीचे छोटे (पर्यायी) रूप आहे. यात कोणताही दुसरा शब्द मिसळलेला नसल्यामुळे येथे समास प्रक्रियेचा संबंध येत नाही.

निष्कर्ष:

द्रोणाचार्यांना उद्देशून बोलताना दुर्योधनाने “तुम्हाला (ते) मी माझ्या सैन्याच्या मुख्य नायकांची माहिती सांगतो” असा या चतुर्थी विभक्तीच्या पर्यायी ‘ते‘ या रूपाचा अतिशय चपखल आणि शास्त्रशुद्ध वापर केला आहे.

अस्माकम्   तु   याचे परिवर्तन अस्माकं   तु   हे कोणत्या सूत्रांच्या आधारे होते?

‘अस्माकम् तु‘ याचे ‘अस्माकं तु‘ असे परिवर्तन पाणिनीच्या ‘मोऽनुस्वारः‘ या सूत्राच्या आधारे होते. हे व्यंजन संधीचे (मकार संधीचे) एक महत्त्वाचे सूत्र आहे. त्याचे सविस्तर विश्लेषण खालीलप्रमाणे.

१. सूत्र आणि त्याचा नियम

• सूत्र: मोऽनुस्वारः (८.३.२३)
• सोपा नियम: जेव्हा एखाद्या पदाच्या (शब्दाच्या) शेवटी ‘म्‘ (हलन्त मकार) येतो आणि त्याच्या लगेच पुढे कोणतेही व्यंजन (Consonant / ‘हल्‘ वर्ण) येते, तेव्हा त्या ‘म्‘ च्या जागी अनुस्वार (ं) लागतो.

२. या उदाहरणातील संधी प्रक्रिया

• पहिले पद: अस्माकम् (या शब्दाच्या शेवटी ‘म्‘ आहे).
• दुसरे पद: तु (या शब्दाची सुरुवात ‘त‘ या व्यंजनाने झाली आहे).
• बदल: ‘म्‘ च्या पुढे ‘त‘ हे व्यंजन आल्यामुळे, ‘मोऽनुस्वारः‘ या सूत्रानुसार ‘म्‘ चे रूपांतर अनुस्वारात होते.
• अंतिम रूप: अस्माकं तु.

अतिरिक्त माहिती: जर ‘म्‘ च्या पुढे एखादे व्यंजन न येता कोणताही स्वर (Vowel – अ, इ, उ इ.) आला असता, तर तो ‘म्‘ तसाच राहिला असता आणि पुढच्या स्वरात मिसळला असता. (उदा. अहम् + अपि = अहमपि). पण येथे ‘तु‘ (त) हे व्यंजन असल्याने अनुस्वार झाला आहे.

विशिष्टाः  ये   याचे परिवर्तन विशिष्टा  ये   हे कोणत्या सूत्रांच्या आधारे होते?

‘विशिष्टाः ये‘ याचे ‘विशिष्टा ये‘ असे परिवर्तन प्रामुख्याने विसर्ग संधीच्या (विसर्ग लोप संधीच्या) नियमानुसार होते. यासाठी पाणिनीच्या अष्टाध्यायीतील सूत्रांची एक साखळी काम करते, ज्यातील अंतिम आणि मुख्य सूत्र ‘हलि सर्वेषाम्‘ हे आहे. याचे सविस्तर विश्लेषण खालीलप्रमाणे:

१. सोपा नियम: जर विसर्गाच्या (ः) आधी ‘आ‘ हा स्वर असेल आणि विसर्गाच्या पुढे कोणताही स्वर किंवा मृदू व्यंजन (Soft consonant – जसे य, र, ल, व, ह, किंवा वर्गातील ३रे, ४थे, ५वे अक्षर) आले, तर त्या विसर्गाचा लोप होतो (म्हणजे विसर्ग निघून जातो).

• पहिले पद: विशिष्टाः (विशिष्ट + आ + ः). येथे विसर्गाच्या आधी ‘आ‘ आहे.
• दुसरे पद: ये. याची सुरुवात ‘य्‘ या मृदू व्यंजनाने झाली आहे.
• बदल: वरील नियमानुसार विसर्गाचा लोप होतो.
• अंतिम रूप: विशिष्टा ये.

२. पाणिनीय सूत्रे आणि तांत्रिक प्रक्रिया (शास्त्रीय विश्लेषण)

पाणिनीच्या व्याकरणानुसार मूळ पदापासून विसर्ग लोपापर्यंतची प्रक्रिया तीन टप्प्यांत होते:

१. ससजुषो रुः (८.२.६६): संस्कृतमध्ये मूळ पद ‘विशिष्टास्‘ (प्रथमा बहुवचन) असे असते. या सूत्रानुसार पदाच्या शेवटी असलेल्या ‘स्‘ चा ‘रु‘ (र्) होतो. (विशिष्टा + स् + ये à विशिष्टा + र् + ये)

२. भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि (८.३.१७): या सूत्रानुसार, जर ‘र्‘ च्या आधी ‘अ‘ किंवा ‘आ‘ असेल आणि पुढे ‘अश्‘ प्रत्याहार (स्वर किंवा मृदू व्यंजन) असेल, तर त्या ‘र्‘ चे रूपांतर ‘य्‘ मध्ये होते. येथे पुढे ‘ये‘ असल्यामुळे ‘र्‘ चा ‘य्‘ होतो. (विशिष्टा + र् + ये à विशिष्टा + य् + ये)

३. हलि सर्वेषाम् (८.३.२२): हे या प्रक्रियेतील अंतिम आणि निर्णायक सूत्र आहे. या सूत्रानुसार, जर अशा ‘य्‘ च्या पुढे कोणतेही व्यंजन (‘हल्‘ वर्ण) आले, तर त्या ‘य्‘ चा सर्व आचार्यांच्या मते लोप होतो. येथे ‘विशिष्टाय्‘ मधील ‘य्‘ च्या पुढे ‘ये‘ (य) हे व्यंजन आल्यामुळे त्या ‘य्‘ चा लोप होतो. (विशिष्टाय् + ये à विशिष्टा ये)

निष्कर्ष:

थोडक्यात सांगायचे तर, ‘भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि‘ आणि ‘हलि सर्वेषाम्‘ या सूत्रांच्या आधारे ‘विशिष्टाः‘ मधील विसर्गाचा (आणि पर्यायाने ‘य्‘ चा) लोप होऊन ‘विशिष्टा ये‘ हे शुद्ध रूप तयार होते.

तान्   निबोध   याचे परिवर्तन तान्निबोध  हे कोणत्या सूत्रांच्या आधारे होते?

‘तान् निबोध‘ याचे ‘तान्निबोध‘ असे जे रूप दिसते, त्यात प्रत्यक्षात अक्षरांमध्ये कोणताही ‘संधी-विकार‘ (बदल) झालेला नाही. हे पाणिनीच्या ‘हलोऽनन्तराः संयोगः‘ या सूत्राच्या आधारे झालेले केवळ ‘व्यंजन संयोग‘ (जोडाक्षर) आहे.

याचे सविस्तर विश्लेषण खालीलप्रमाणे:

१. सूत्र आणि त्याचा अर्थ

• सूत्र: हलोऽनन्तराः संयोगः (१.१.७)
• सोपा नियम: जेव्हा दोन किंवा अधिक व्यंजनांच्या (हल् वर्णांच्या) मध्ये कोणताही स्वर नसतो, तेव्हा त्यांची ‘संयोग‘ संज्ञा होते (म्हणजेच त्यांना एकत्र जोडले जाते). सोप्या भाषेत सांगायचे तर, त्यांचे ‘जोडाक्षर‘ तयार होते.

२. या उदाहरणातील प्रक्रिया

• पहिले पद: तान् (या शब्दाच्या शेवटी हलन्त ‘न्‘ हे व्यंजन आहे).
• दुसरे पद: निबोध (या शब्दाची सुरुवात ‘न्‘ + इ ने झाली आहे).
• प्रक्रिया: येथे पहिल्या शब्दाच्या शेवटी असलेला ‘न्‘ आणि दुसऱ्या शब्दाच्या सुरुवातीला असलेला ‘न्‘ या दोन व्यंजनांच्या मध्ये कोणताही स्वर आलेला नाही.
• व्याकरणानुसार, जेव्हा पदाच्या शेवटी ‘न्‘ असतो आणि पुढे ‘न्‘ सारखे अनुनासिक व्यंजन येते, तेव्हा कोणताही नवा संधी-नियम (जसे अनुस्वार होणे किंवा विसर्ग लोप होणे) लागू होत नाही. ते अक्षर मूळ रूपातच राहते.
• अंतिम रूप: न् + नि = न्नि (तान्निबोध)

निष्कर्ष:

मागील उदाहरणांमध्ये (‘अस्माकम् तु‘ किंवा ‘विशिष्टाः ये‘) अक्षरांमध्ये बदल होऊन अनुस्वार आला किंवा विसर्गाचा लोप झाला, तसा कोणताही ‘बदल‘ येथे होत नाही. संस्कृतच्या शुद्ध लेखन-पद्धतीनुसार, दोन व्यंजने एकत्र आल्यावर ती सलग जोडून लिहिली जातात, त्यामुळे ‘तान् निबोध‘ असे सुटे न लिहिता ते एकत्र जोडून ‘तान्निबोध‘ असे लिहिले जाते. हे केवळ एकत्रीकरणाचे (व्यंजन संयोग) उदाहरण आहे.

नायकाः   मम   याचे परिवर्तन नायका   मम   हे कोणत्या सूत्रांच्या आधारे होते?

‘नायकाः मम‘ या पदांचे ‘नायका मम‘ असे होणारे परिवर्तन हे प्रामुख्याने विसर्ग संधीचे (विसर्ग लोप संधीचे) उदाहरण आहे.

एकसूत्री विश्लेषण: जर विसर्गाच्या (ः) पूर्वी ‘आ‘ हा स्वर असेल आणि विसर्गाच्या पुढे कोणतेही मृदू व्यंजन (जसे य, र, ल, व किंवा वर्गातील अनुनासिक ‘म्‘) आले, तर त्या विसर्गाचा लोप होतो.

ही व्याकरण प्रक्रिया आपण पूर्वी पाहिलेल्या ‘विशिष्टाः ये‘ या पदांप्रमाणेच तीन तांत्रिक टप्प्यांत पूर्ण होते:

१. ससजुषो रुः (८.२.६६):

संस्कृतमध्ये मूळ प्रथमा बहुवचनाचे पद ‘नायकास्‘ असे असते. या सूत्रानुसार पदाच्या शेवटी असलेल्या ‘स्‘ चा ‘रु‘ (र्) होतो. (नायका + स् + मम à नायका + र् + मम)

२. भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि (८.३.१७):

जर ‘र्‘ च्या आधी ‘आ‘ असेल आणि पुढे ‘अश्‘ प्रत्याहार (स्वर किंवा मृदू व्यंजन – येथे ‘म्‘ हे व्यंजन आहे) असेल, तर त्या ‘र्‘ चे रूपांतर ‘य्‘ मध्ये होते. (नायका+ र् + मम à नायका + य् + मम)

३. हलि सर्वेषाम् (८.३.२२):

हे या प्रक्रियेतील अंतिम सूत्र आहे. या सूत्रानुसार, ‘य्‘ च्या पुढे ‘हल्‘ (कोणतेही व्यंजन) आल्यास, सर्व आचार्यांच्या मते त्या ‘य्‘ चा लोप होतो. (नायका + य् + मम à नायका + मम)

भाषेत सलग, सुस्पष्ट आणि प्रवाहित उच्चारण (Fluency) करता यावे, यासाठी दोन शब्दांना जोडताना विसर्गाचा उच्चार गाळला जातो. पठण करताना ‘नायकाः मम‘ असे तोडून म्हणण्याऐवजी ‘नायका मम‘ म्हणणे अधिक सुश्राव्य आणि नैसर्गिक वाटते.

निष्कर्ष

थोडक्यात सांगायचे तर, पाणिनीच्या ‘भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि‘ आणि मुख्यत्वे ‘हलि सर्वेषाम्‘ या सूत्रांच्या आधारे ‘नायकाः‘ मधील विसर्गाचा (आणि पर्यायाने ‘य्‘ चा) लोप होऊन ‘नायका मम‘ हे शुद्ध रूप सिद्ध होते.

सञ्ज्ञार्थम्  तान्  याचे परिवर्तन सञ्ज्ञार्थं तान्  हे कोणत्या सूत्रांच्या आधारे होते?

‘सञ्ज्ञार्थम् तान्‘ या पदांचे ‘सञ्ज्ञार्थं तान्‘ असे होणारे परिवर्तन हे संस्कृत व्याकरणातील व्यंजन संधीचे (मकार संधीचे) एक अत्यंत स्पष्ट आणि नेहमी आढळणारे उदाहरण आहे.

एकसूत्री विश्लेषण: जेव्हा एखाद्या शब्दाच्या (पदाच्या) शेवटी ‘म्‘ (हलन्त मकार) येतो आणि त्याच्या लगेच पुढे कोणतेही व्यंजन येते, तेव्हा त्या ‘म्‘ चे रूपांतर अनुस्वारात (ं) होते.

या बदलासाठी पाणिनीच्या अष्टाध्यायीतील खालील मुख्य सूत्र लागू होते:

• सूत्र: मोऽनुस्वारः (८.३.२३)
• स्पष्टीकरण: या सूत्रानुसार (मान्तस्य पदस्य अनुस्वारः स्यात् हलि), पदाच्या शेवटी असलेल्या ‘म्‘ च्या पुढे ‘हल्‘ प्रत्याहार (म्हणजेच कोणतेही व्यंजन) आल्यास त्या ‘म्‘ चा अनुस्वार होतो.

येथे ‘सञ्ज्ञार्थम्‘ या पदाच्या शेवटी ‘म्‘ आहे आणि पुढे ‘तान्‘ या शब्दाची सुरुवात ‘त्‘ या व्यंजनाने झाली आहे. ‘त्‘ हे व्यंजन असल्यामुळे ‘मोऽनुस्वारः‘ या सूत्रानुसार ‘म्‘ च्या जागी अनुस्वार येऊन ‘सञ्ज्ञार्थं तान्‘ हे शुद्ध रूप सिद्ध होते.