अथ प्रथमोऽध्यायः – श्लोक – ८ वा

भवान् =

सहित श्रीमद्भगवद्गीतेच्या पहिल्या अध्यायातील आठव्या श्लोकातील ‘भवान्‘ या अत्यंत महत्त्वाच्या आदरार्थी सर्वनामाचे पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार सखोल व्याकरण-विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे:

१. मूळ पदपरिचय (Basic Grammatical Profile)

• मूळ प्रातिपदिक (Base Word): भवत् (अर्थ: आपण / You – आदरार्थी)
• शब्दान्त विभागणी: हा शब्द अकारान्त किंवा उकारान्त नाही. हा शब्द ‘तकारान्त‘ (शेवटी ‘त्‘ हे व्यंजन असणारा) म्हणजेच व्यंजनान्त (हलन्त) आहे.
• लिंग (Gender): पुल्लिंग (Masculine)
• विभक्ति (Case): प्रथमा विभक्ति (Nominative Case)
• वचन (Number): एकवचन (Singular)

२. पाणिनीय सूत्रांनुसार ‘भवान्‘ रूपाची सिद्धी (Derivation Process)

‘भवत्‘ या मूळ प्रातिपदिकापासून ‘भवान्‘ हे प्रथमा एकवचनाचे रूप कसे तयार होते, याची शास्त्रशुद्ध प्रक्रिया आणि सूत्रे खालीलप्रमाणे आहेत:

अ) प्रातिपदिक निर्मिती:

पाणिनीच्या ‘उणादि‘ सूत्रांनुसार ‘भातेर्डवतुः‘ या नियमाने ‘भा‘ (दीप्ती/प्रकाशणे) या धातूला ‘डवतु‘ हा प्रत्यय लागून ‘भवत्‘ हे आदरवाचक सर्वनाम तयार होते.

ब) रूप सिद्धीची प्रक्रिया (Step-by-step Derivation):

1.        प्रत्यय लागणे:

सूत्र: स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्… (४.१.२)

प्रक्रिया: ‘भवत्‘ शब्दाला प्रथमा विभक्ती एकवचनाचा ‘सु‘ (स्) हा प्रत्यय लागतो.

स्थिति: भवत् + सु (स्)

2.        ‘नुम्‘ चा आगम (न् मिळवणे):

सूत्र: उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः (७.१.७०)

प्रक्रिया: ‘भवत्‘ मधील ‘डवतु‘ प्रत्यय ‘उगित्‘ (ज्यात ‘उ‘ इत् आहे असा) असल्यामुळे, आणि पुढे ‘सु‘ प्रत्यय असल्यामुळे, ‘भवत्‘ मध्ये ‘नुम्‘ (न्) चा आगम होतो.

स्थिति: भव + न् + त् + स् (भवन्त् + स्)

3.        उपधेचा दीर्घ होणे (अ चा आ होणे):

सूत्र: अत्वसन्तस्य चाधातोः (६.४.१४)

प्रक्रिया: हा शब्द ‘अतु‘ प्रत्ययान्त असल्यामुळे शेवटून दुसऱ्या स्वराचा (म्हणजे ‘व‘ मधील ‘अ‘ चा) दीर्घ ‘आ‘ होतो.

स्थिति: भवा + न् + त् + स् (भवान्त् + स्)

4.        प्रत्ययाचा (स्) लोप होणे:

सूत्र: हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् (६.१.६८)

प्रक्रिया: शब्दाच्या शेवटी व्यंजन (हल्) असल्यामुळे, पुढे आलेल्या ‘सु‘ (स्) या प्रत्ययाचा कायमचा लोप होतो.

स्थिति: भवान्त्

5.        शेवटच्या व्यंजनाचा (त्) लोप होणे:

सूत्र: संयोगान्तस्य लोपः (८.२.२३)

प्रक्रिया: जेव्हा शब्दाच्या शेवटी जोडाक्षर (येथे ‘न्‘ आणि ‘त्‘) येते, तेव्हा त्या जोडशब्दातील शेवटच्या अक्षराचा (‘त्‘ चा) लोप होतो.

स्थिति: भवान्. अशा प्रकारे ‘भवान्‘ हे अंतिम शुद्ध रूप सिद्ध होते.

३. समास विचार (Compound Analysis)

• ‘भवान्‘ या शब्दात कोणताही समास नाही.  कारण: समास होण्यासाठी किमान दोन भिन्न अर्थपूर्ण पदांची (शब्दांची) आवश्यकता असते (उदा. सूर्य + प्रकाश = सूर्यप्रकाश). ‘भवान्‘ हे एकच अखंड सर्वनाम (Pronoun) आहे. ते एकाच मूळ प्रातिपदिकापासून (भवत्) बनलेले आहे. त्यामुळे व्याकरणाच्या दृष्टीने येथे समासाचा प्रश्नच उद्भवत नाही.

थोडक्यात सांगायचे तर, द्रोणाचार्यांना उद्देशून भीष्मादी महारथींचा उल्लेख करताना दुर्योधनाने अत्यंत आदराने ‘भवान्‘ (म्हणजेच “सर्वात आधी आपण स्वतः“) हा शब्द वापरला आहे, जो तकारान्त ‘भवत्‘ शब्दाचे प्रथमा एकवचन आहे.

भीष्मः =

‘भीष्मः‘ या महत्त्वाच्या नामाचे पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार सखोल व्याकरण-विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे:

१. मूळ पदपरिचय (Basic Grammatical Profile)

• मूळ प्रातिपदिक (Base Word): भीष्म * शब्दान्त विभागणी: हा शब्द ‘अकारान्त‘ आहे (शब्दाच्या शेवटी ‘म् + अ‘ असा ‘अ‘ स्वर आहे).
• लिंग (Gender): पुल्लिंग (Masculine)
• विभक्ति (Case): प्रथमा विभक्ति (Nominative Case)
• वचन (Number): एकवचन (Singular)

२. शब्दाची व्युत्पत्ती (Etymology)

व्याकरणातील रूप सिद्धी पाहण्यापूर्वी हा शब्द कसा तयार झाला ते पाहणे रंजक आहे.

‘भीष्म‘ हा शब्द ‘भी‘ (भय वाटणे / घाबरणे) या संस्कृत धातूपासून बनला आहे. पाणिनीच्या उणादि सूत्रांनुसार ‘भी‘ धातूला ‘मक्‘ प्रत्यय आणि ‘षुक‘ चा आगम होऊन ‘भीष्म‘ हे प्रातिपदिक तयार होते.

व्युत्पत्ती: बिभेति तस्मात् इति भीष्मः। (ज्याच्यापासून इतरांना भय वाटते असा भयंकर). देवव्रताने केलेली प्रतिज्ञा अत्यंत भयंकर (भीष्म) होती, म्हणून त्यांचे नाव ‘भीष्म‘ पडले.

३. पाणिनीय सूत्रांनुसार ‘भीष्मः‘ रूपाची सिद्धी (Derivation Process)

‘भीष्म‘ या मूळ प्रातिपदिकापासून ‘भीष्मः‘ हे प्रथमा एकवचनाचे रूप कसे तयार होते, याची शास्त्रशुद्ध प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे:

१. विभक्ती प्रत्यय लागणे:

सूत्र: स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्… (४.१.२)

प्रक्रिया: कोणत्याही अकारान्त पुल्लिंगी शब्दाचे प्रथमा एकवचनाचे रूप बनवण्यासाठी त्याला ‘सु‘ (स्) हा प्रत्यय लावला जातो.

स्थिति: भीष्म + सु

२. ‘सु‘ मधील ‘उ‘ चा लोप:

सूत्र: उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२) आणि तस्य लोपः (१.३.९)

प्रक्रिया: ‘सु‘ या प्रत्ययातील ‘उ‘ हा इत्-संज्ञक असल्यामुळे त्याचा लोप होतो आणि फक्त ‘स्‘ शिल्लक राहतो.

स्थिति: भीष्म + सु = भीष्म + स्

३. पदांत ‘स्‘ चे ‘रु‘ (र्) मध्ये परिवर्तन:

सूत्र: ससजुषो रुः (८.२.६६)

प्रक्रिया: पाणिनीच्या या सूत्रानुसार, पदाच्या (शब्दाच्या) शेवटी असलेल्या ‘स्‘ चे रूपांतर ‘रु‘ (र्) मध्ये होते.

स्थिति: भीष्म + रु (येथे पुन्हा उकाराचा लोप होऊन ‘र्‘ उरतो = भीष्मर्)

४. ‘र्‘ चे विसर्गात (ः) परिवर्तन:

सूत्र: खरवसानयोर्विसर्जनीयः (८.३.१५)

प्रक्रिया: जेव्हा ‘र्‘ हा शब्दाच्या अगदी शेवटी (अवसान) येतो आणि त्याच्यापुढे कोणतेही अक्षर नसते, तेव्हा त्या ‘र्‘ चे रूपांतर विसर्गात (ः) होते.

अंतिम स्थिति: भीष्मः

अशा प्रकारे ‘भीष्मः‘ हे रूप सिद्ध होते. (देवः, रामः, कृष्णः हे शब्दही अगदी याच सूत्रांनी तयार होतात).

४. समास विचार (Compound Analysis)

तुम्ही या शब्दात कोणता ‘समास‘ आहे हे विचारले आहे, त्याचे उत्तर खालीलप्रमाणे:

• ‘भीष्मः‘ या शब्दात कोणताही समास नाही.
• कारण: समास होण्यासाठी किमान दोन भिन्न अर्थपूर्ण पदांची (शब्दांची) आवश्यकता असते (जसे याच श्लोकातील ‘समितिञ्जयः‘ या शब्दात समास आहे). ‘भीष्म‘ हे एक व्यक्तिवाचक नाम (Proper Noun / संज्ञा) आहे. व्याकरणाच्या भाषेत हा एक कृदन्त (धातूपासून बनलेला) शब्द आहे. त्यामुळे इथे सामासिक प्रक्रियेचा प्रश्न येत नाही.

थोडक्यात, ‘भीष्मः‘ हा अकारान्त पुल्लिंगी शब्द असून, तो पाणिनीच्या विसर्ग नियमांनुसार प्रथमा एकवचनात सिद्ध झाला आहे.

च =

श्रीमद्भगवद्गीतेत आणि संपूर्ण संस्कृत साहित्यात ‘च‘ (अर्थ: आणि / and) हे एक अत्यंत महत्त्वाचे आणि वारंवार वापरले जाणारे अव्यय (Indeclinable) आहे. पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार ‘च‘ या शब्दाचे व्याकरण, त्याचे वर्गीकरण आणि त्याची पदसिद्धी (Derivation) कशी होते, याचे सखोल सूत्रबद्ध विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे.

१. ‘निपात‘ संज्ञा (Classification as Nipata)

पाणिनीने संस्कृतमधील शब्दांचे विविध ‘गण‘ (Groups) बनवले आहेत. ‘च‘ हा शब्द ‘चादि‘ (च + आदि = च इत्यादी) गणातील सर्वात पहिला आणि प्रमुख शब्द आहे.

सूत्र: चादयोऽसत्त्वे (१.४.५७)

विश्लेषण: या सूत्राची फोड ‘च-आदयः असत्त्वे‘ अशी होते. ‘सत्त्व‘ म्हणजे एखादी मूर्तिमंत वस्तू, द्रव्य किंवा लिंग/वचन असणारा पदार्थ. जेव्हा ‘च‘ इत्यादी शब्द कोणत्याही ‘सत्त्वाचा‘ (द्रव्याचा) बोध करत नाहीत (म्हणजेच ते असत्त्व असतात), तेव्हा त्यांना ‘निपात‘ (Particle) अशी संज्ञा दिली जाते.

२. ‘अव्यय‘ संज्ञा (Classification as Avyaya)

‘च‘ ला निपात ठरवल्यानंतर त्याला ‘अव्यय‘ कसे ठरवले जाते, यासाठी पुढील सूत्र येते:

सूत्र: स्वरादिनिपातमव्ययम् (१.१.३७)

विश्लेषण: या सूत्रानुसार ‘स्वरादि‘ गणातील शब्द आणि ज्यांना ‘निपात‘ संज्ञा मिळाली आहे असे शब्द, यांना ‘अव्यय‘ म्हटले जाते. ‘च‘ हा निपात असल्यामुळे या सूत्रानुसार तो अधिकृतरीत्या ‘अव्यय‘ ठरतो.

(अव्यय म्हणजे ज्याचा व्यय/बदल होत नाही असा शब्द. सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु… म्हणजेच जो सर्व लिंगे, विभक्ती आणि वचनांमध्ये समान राहतो).

३. ‘च‘ ची पदसिद्धी आणि प्रत्यय लोप (Derivation & Elision)

संस्कृत व्याकरणाचा एक अत्यंत कडक नियम आहे: ‘अ पदं न प्रयुञ्जीत‘ (कोणताही शब्द ‘पद‘ बनल्याशिवाय वाक्यात वापरू नये). पद बनण्यासाठी नामाला सुप् (विभक्ती) किंवा धातूला तिङ् प्रत्यय लागणे अनिवार्य आहे (सुप्तिङन्तं पदम् – १.४.१४).

मग ‘च‘ या अव्ययाला विभक्ती लागते का? त्याचे उत्तर खालील प्रक्रियेत आहे:

१. विभक्ती प्रत्यय लावणे:

सूत्र: स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्… (४.१.२) आणि अव्ययादाप्सुपः (२.४.८२) च्या पार्श्वभूमीवर.

प्रक्रिया: व्याकरणाच्या प्रक्रियेत ‘च‘ ला पद बनवण्यासाठी प्रथमा एकवचनाचा ‘सु‘ (स्) प्रत्यय लावला जातो.

स्थिति: च + सु

२. प्रत्ययाचा लोप (Elision):

सूत्र: अव्ययादाप्सुपः (२.४.८२)

विश्लेषण: हे अष्टाध्यायीतील अव्ययांसाठीचे सर्वात महत्त्वाचे सूत्र आहे. या सूत्रानुसार, कोणत्याही ‘अव्ययाला‘ लागलेल्या ‘सुप्‘ (विभक्ती) प्रत्ययाचा किंवा ‘आप्‘ (स्त्रीलिंगी) प्रत्ययाचा कायमचा लोप होतो (ते प्रत्यय गाळले जातात).

निष्कर्ष: ‘च + सु‘ मधील ‘सु‘ चा लोप होऊन फक्त ‘च‘ शिल्लक राहतो आणि त्याला ‘पद‘ (Valid Word) म्हणून मान्यता मिळते.

या एका सूत्रामुळेच अव्ययांची रूपे (उदा. चः, चौ, चाः किंवा चम्) चालत नाहीत, ती कायम मूळ स्थितीतच राहतात.

४. ‘च‘ चे अर्थ आणि समासातील भूमिका (Meaning & Role)

व्याकरणकार ‘च‘ या अव्ययाचे मुख्यत्वे ४ अर्थ (चार्थ) सांगतात, ज्यांच्या आधारे ‘चार्थे द्वन्द्वः‘ (२.२.२९) या सूत्रानुसार ‘द्वंद्व समास‘ तयार होतो:

1.        समुच्चय (Aggregation): दोन भिन्न गोष्टी एकत्र सांगणे (उदा. ईश्वरं गुरुं च भजस्व).

2.        अन्वाचय (Secondary inclusion): मुख्य कामासोबत दुसरे दुय्यम काम जोडणे.

3.        इतरेतरयोग (Mutual conjunction): दोन गोष्टींचे मिळून एक रूप होणे (उदा. रामश्च कृष्णश्च = रामकृष्णौ).

4.        समाहार (Collective conjunction): समूहाचा बोध करणे (उदा. पाणी च पादौ च = पाणिपादम्).

थोडक्यात निष्कर्ष:

पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार ‘च‘ हा चादि गणातील एक ‘निपात‘ आहे, ज्याला ‘अव्यय‘ संज्ञा प्राप्त होते. आणि ‘अव्ययादाप्सुपः‘ या सूत्रामुळे त्याच्या सर्व विभक्ती प्रत्ययांचा लोप होऊन ते वाक्यात नेहमी ‘च‘ या अविकारी रूपातच वापरले जाते.

कर्णः =

‘कर्णः‘ या सुप्रसिद्ध व्यक्तिवाचक नामाचे अष्टाध्यायीनुसार सखोल व्याकरण-विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे.

१. मूळ पदपरिचय (Basic Grammatical Profile)

• मूळ प्रातिपदिक (Base Word): कर्ण
• शब्दान्त विभागणी: हा शब्द ‘अकारान्त‘ आहे (शब्दाची फोड: क् + अ + र् + ण् + अ – शेवटी ‘अ‘ स्वर आहे).
• लिंग (Gender): पुल्लिंग (Masculine)
• विभक्ति (Case): प्रथमा विभक्ति (Nominative Case)
• वचन (Number): एकवचन (Singular)

२. शब्दाची व्युत्पत्ती (Etymology)

‘कर्ण‘ हा शब्द मुळात शरीराचा अवयव (कान) या अर्थानेही वापरला जातो आणि महाभारतातील एका प्रमुख योद्ध्याचे नाव म्हणूनही. व्याकरणानुसार, हा शब्द ‘कृ‘ (करणे) किंवा ‘कृत्‘ (कापणे/छेदणे) या धातूपासून ‘उणादि‘ सूत्रांनुसार बनतो.

व्युत्पत्ती: कर्ण्यते (छिद्यते) इति कर्णः। (ज्याला कुंडल घालण्यासाठी छेद दिला जातो तो म्हणजे कर्ण). कुंतीपुत्र कर्णाच्या जन्मतःच कानात कुंडले होती, त्यामुळे त्याचे नाव ‘कर्ण‘ पडले.

३. पाणिनीय सूत्रांनुसार ‘कर्णः‘ रूपाची सिद्धी (Derivation Process)

‘कर्ण‘ या मूळ प्रातिपदिकापासून ‘कर्णः‘ हे प्रथमा एकवचनाचे रूप कसे तयार होते, याची प्रक्रिया अगदी ‘भीष्मः‘, ‘देवः‘, ‘रामः‘ या शब्दांसारखीच आहे:

१. विभक्ती प्रत्यय लागणे:

सूत्र: स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्… (४.१.२)

प्रक्रिया: कोणत्याही अकारान्त पुल्लिंगी शब्दाचे प्रथमा एकवचनाचे रूप बनवण्यासाठी त्याला ‘सु‘ (स्) हा प्रत्यय लावला जातो.

स्थिति: कर्ण + सु

२. ‘सु‘ मधील ‘उ‘ चा लोप:

सूत्र: उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२) आणि तस्य लोपः (१.३.९)

प्रक्रिया: ‘सु‘ या प्रत्ययातील ‘उ‘ हा ‘इत्‘ संज्ञक असल्यामुळे त्याचा लोप होतो आणि फक्त ‘स्‘ शिल्लक राहतो.

स्थिति: कर्ण + स् = कर्णस्

३. पदांत ‘स्‘ चे ‘रु‘ (र्) मध्ये परिवर्तन:

सूत्र: ससजुषो रुः (८.२.६६)

प्रक्रिया: पाणिनीच्या या सूत्रानुसार, पदाच्या (शब्दाच्या) शेवटी असलेल्या ‘स्‘ चे रूपांतर ‘रु‘ (र्) मध्ये होते.

स्थिति: कर्ण + रु (येथे पुन्हा उकाराचा लोप होऊन ‘र्‘ उरतो = कर्ण + र्

४. ‘र्‘ चे विसर्गात (ः) परिवर्तन:

सूत्र: खरवसानयोर्विसर्जनीयः (८.३.१५)

प्रक्रिया: जेव्हा ‘र्‘ हा शब्दाच्या अगदी शेवटी येतो (ज्याला ‘अवसान‘ म्हणतात) आणि त्याच्यापुढे कोणतेही अक्षर नसते, तेव्हा त्या ‘र्‘ चे रूपांतर विसर्गात (ः) होते.

अंतिम स्थिति: कर्णः

अशा प्रकारे ‘कर्णः‘ हे शुद्ध रूप सिद्ध होते.

४. समास विचार (Compound Analysis)

• ‘कर्णः‘ या शब्दात कोणताही समास नाही.
• कारण: समास तयार होण्यासाठी ‘समसनं समासः‘ या नियमानुसार किमान दोन अर्थपूर्ण शब्दांचे एकत्रीकरण व्हावे लागते (उदा. नीळ + कमळ = नीलकमळ). ‘कर्ण‘ हे एकच अखंड प्रातिपदिक आहे आणि ते एकाच व्यक्तीचे नाव (Proper Noun) दर्शवते. त्यामुळे येथे सामासिक प्रक्रियेचा प्रश्नच उद्भवत नाही.

थोडक्यात सांगायचे तर, ‘कर्णः‘ हा अकारान्त पुल्लिंगी शब्द असून, तो पाणिनीच्या विसर्ग नियमांनुसार प्रथमा विभक्तीच्या एकवचनात तयार झाला आहे.

कृपः =

‘कृपः‘ (कौरव-पांडवांचे कुलगुरू कृपाचार्य) या नामाचे पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार सखोल व्याकरण-विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे:

१. मूळ पदपरिचय (Basic Grammatical Profile)

• मूळ प्रातिपदिक (Base Word): कृप
• शब्दान्त विभागणी: हा शब्द ‘अकारान्त‘ आहे (शब्दाची फोड: क् + ऋ + प् + अ – शेवटी ‘अ‘ स्वर आहे).
• लिंग (Gender): पुल्लिंग (Masculine)
• विभक्ति (Case): प्रथमा विभक्ति (Nominative Case)
• वचन (Number): एकवचन (Singular)

२. शब्दाची व्युत्पत्ती (Etymology & Background)

व्याकरणाच्या दृष्टीने ‘कृप‘ हा शब्द ‘कृप्‘ (दया करणे / करुणा करणे) या धातूपासून बनला आहे.

व्युत्पत्ती: कृपते (कृपां करोति) इति कृपः। (जो इतरांवर दया किंवा कृपा करतो तो).

महाभारतातील संदर्भ: महाराज शांतनूला हे बाळ रानात सापडले. राजाने त्याच्यावर ‘कृपा‘ (दया) केली आणि त्याचे पालनपोषण केले, म्हणून त्या मुलाचे नाव ‘कृप‘ (कृपाचार्य) आणि त्याच्या जुळ्या बहिणीचे नाव ‘कृपी‘ (द्रोणाचार्यांची पत्नी) असे पडले.

३. पाणिनीय सूत्रांनुसार ‘कृपः‘ रूपाची सिद्धी (Derivation Process)

‘कृप‘ या मूळ प्रातिपदिकापासून ‘कृपः‘ हे प्रथमा एकवचनाचे रूप कसे सिद्ध होते, याची प्रक्रिया ‘भीष्मः‘ आणि ‘कर्णः‘ यांच्यासारखीच आहे:

१. विभक्ती प्रत्यय लागणे:

सूत्र: स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्… (४.१.२)

प्रक्रिया: कोणत्याही अकारान्त पुल्लिंगी शब्दाचे प्रथमा एकवचनाचे रूप बनवण्यासाठी त्याला ‘सु‘ (स्) हा प्रत्यय लावला जातो.

स्थिति: कृप + सु

२. ‘सु‘ मधील ‘उ‘ चा लोप:

सूत्र: उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२) आणि तस्य लोपः (१.३.९)

प्रक्रिया: ‘सु‘ या प्रत्ययातील ‘उ‘ हा ‘इत्‘ संज्ञक असल्यामुळे त्याचा लोप होतो आणि फक्त ‘स्‘ शिल्लक राहतो.

स्थिति: कृप + स्  = कृपस्

३. पदांत ‘स्‘ चे ‘रु‘ (र्) मध्ये परिवर्तन:

सूत्र: ससजुषो रुः (८.२.६६)

प्रक्रिया: पाणिनीच्या या सूत्रानुसार, पदाच्या (शब्दाच्या) शेवटी असलेल्या ‘स्‘ चे रूपांतर ‘रु‘ (र्) मध्ये होते.

स्थिति: कृप + रु (येथे पुन्हा उकाराचा लोप होऊन ‘र्‘ उरतो = कृप + र्

४. ‘र्‘ चे विसर्गात (ः) परिवर्तन:

सूत्र: खरवसानयोर्विसर्जनीयः (८.३.१५)

प्रक्रिया: जेव्हा ‘र्‘ हा शब्दाच्या अगदी शेवटी येतो आणि त्याच्यापुढे कोणतेही अक्षर नसते (अवसान), तेव्हा त्या ‘र्‘ चे रूपांतर विसर्गात (ः) होते.

अंतिम स्थिति: कृपः

अशा प्रकारे ‘कृपः‘ हे शुद्ध व्याकरणरूप तयार होते.

४. समास विचार (Compound Analysis)

• ‘कृपः‘ या शब्दात कोणताही समास नाही.
• कारण: समास होण्यासाठी किमान दोन अर्थपूर्ण शब्दांचे एकत्रीकरण व्हावे लागते. ‘कृप‘ हे एकच अखंड प्रातिपदिक असून ते एकाच व्यक्तीचे नाव (Proper Noun) आहे. त्यामुळे येथे सामासिक प्रक्रियेचा प्रश्नच उद्भवत नाही.

थोडक्यात सांगायचे तर, ‘कृपः‘ हा अकारान्त पुल्लिंगी शब्द असून, तो पाणिनीच्या नियमांनुसार प्रथमा विभक्तीच्या एकवचनात सिद्ध झाला आहे.

समितिञ्जयः =

कृपाचार्यांसाठी वापरले जाणारे ‘समितिञ्जयः‘ हे एक अत्यंत सुंदर आणि व्याकरणाच्या दृष्टीने अतिशय रंजक विशेषण आहे. या शब्दाची रचना खूप गुंतागुंतीची आणि खास आहे. पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार या शब्दाचे सखोल विश्लेषण आणि त्यात लपलेल्या समासाचे रहस्य खालीलप्रमाणे आहे.

१. मूळ पदपरिचय (Basic Grammatical Profile)

• मूळ शब्द (प्रातिपदिक): समितिञ्जय
• शब्दान्त विभागणी: हा शब्द ‘अकारान्त‘ आहे (शब्दाच्या शेवटी ‘य + अ‘ असा ‘अ‘ स्वर आहे).
• लिंग (Gender): पुल्लिंग (Masculine) – श्लोकात कृपाचार्यांसाठी वापरले असल्यामुळे.
• विभक्ति (Case): प्रथमा विभक्ति (Nominative Case)
• वचन (Number): एकवचन (Singular)

२. शब्दाचा अर्थ आणि समास (Compound Analysis) – सर्वात महत्त्वाचा भाग!

‘समितिञ्जयः‘ या शब्दात एक अतिशय विशिष्ट प्रकारचा समास आहे.

• विग्रह (Dissolution): समितिं जयति इति । (जो ‘समिति‘ म्हणजेच युद्ध किंवा सभा जिंकतो तो).
• समासाचे नाव: उपपद तत्पुरुष समास.

हा समास कसा तयार झाला? (पाणिनीय प्रक्रिया):

हा शब्द दोन मुख्य भागांपासून बनला आहे: ‘समिति‘ (युद्ध/सभा) आणि ‘जि‘ (जिंकणे हा धातू). हे दोन्ही एकत्र येऊन ‘समितिञ्जय‘ कसे झाले, याची सूत्रे पाहूया:

१. खच् प्रत्यय लागणे:

सूत्र: संज्ञायां भृतृवृजिधारिसहितपिदमः (३.२.४६)

प्रक्रिया: पाणिनीच्या या सूत्रानुसार, जेव्हा एखादे विशेषण किंवा नाव (संज्ञा) बनवायचे असते, तेव्हा ‘जि‘ (जिंकणे) या धातूला ‘खच्‘ हा विशेष प्रत्यय लागतो.

स्थिति: समिति + जि + खच्

२. धातूचा ‘जय‘ होणे:

‘खच्‘ मधील ‘ख‘ आणि ‘च‘ यांचा लोप होतो आणि फक्त ‘अ‘ उरतो. ‘जि‘ धातूचा गुण होऊन ‘जे‘ होतो आणि अयादि संधीने त्याचा ‘जय‘ असा शब्द तयार होतो.

स्थिति: समिति + जय (येथे ‘समितिजय‘ असा शब्द व्हायला हवा होता, पण पुढे एक जादू होते).

३. ‘मुम्‘ (म्) चा आगम (हीच या शब्दाची खासियत आहे):

सूत्र: अरुर्द्विषद्जन्तस्य मुम् (६.३.६७)

प्रक्रिया: या सूत्रानुसार, जेव्हा ‘खच्‘ सारखा प्रत्यय (ज्यात ‘ख‘ इत् आहे) पुढे असतो, तेव्हा आधीच्या शब्दाला (जर तो स्वराने संपत असेल तर) ‘मुम्‘ (म्) जोडला जातो. ‘समिति‘ हा शब्द ‘इ‘ (स्वर) ने संपतो, त्यामुळे त्याला ‘म्‘ जोडला जातो.

स्थिति: समिति + म् + जय (= समितिमजय)

४. अनुस्वार आणि परसवर्ण (ञ् ची निर्मिती):

सूत्र: मोऽनुस्वारः (८.३.२३) आणि अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः (८.४.५८)

प्रक्रिया: पहिल्या सूत्रानुसार ‘म्‘ चा अनुस्वार (ं) होतो. आणि दुसऱ्या सूत्रानुसार, पुढे ‘ज‘ आल्यामुळे त्या अनुस्वाराचे रूपांतर ‘ज‘ च्या वर्गातील पाचव्या अक्षरात म्हणजेच ‘ञ्‘ मध्ये होते.

अंतिम सामासिक शब्द: समितिञ्जय अशा प्रकारे ‘उपपदमतिङ्‘ (२.२.१९) या सूत्रानुसार हा ‘उपपद तत्पुरुष समास‘ सिद्ध होतो.

३. विभक्ती रूप सिद्धी (Derivation of the Case Form)

एकदा का ‘समितिञ्जय‘ हे अकारान्त सामासिक प्रातिपदिक तयार झाले, की त्याचे प्रथमा एकवचनाचे रूप अगदी ‘रामः‘ किंवा ‘कर्णः‘ प्रमाणेच तयार होते:

१. विभक्ती प्रत्यय:

सूत्र: स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्… (४.१.२)

स्थिती: समितिञ्जय + सु (स्)

२. संधी आणि विसर्ग:

सूत्र: ससजुषो रुः (८.२.६६) आणि खरवसानयोर्विसर्जनीयः (८.३.१५)

प्रक्रिया: पदांत ‘स्‘ चा ‘रु‘ (र्) होतो आणि त्यानंतर त्या ‘र्‘ चे विसर्गात (ः) परिवर्तन होते.

अंतिम रूप: समितिञ्जयः

निष्कर्ष

‘समितिञ्जयः‘ हे प्रथमा विभक्ती एकवचनातील अकारान्त पुल्लिंगी रूप आहे. हा एक उपपद तत्पुरुष समास असून पाणिनीच्या ‘खच्‘ प्रत्यय आणि ‘मुम्‘ आगमाच्या अत्यंत प्रगत नियमांमुळे यात ‘समिति‘ आणि ‘जय‘ यांच्यामध्ये ‘ञ्‘ हे अक्षर तयार झाले आहे, जे या शब्दाचे व्याकरणिक सौंदर्य वाढवते.

अश्वत्थामा =

‘अश्वत्थामा‘ (द्रोणाचार्यांचा पुत्र) हे एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि व्याकरणाच्या दृष्टीने अतिशय गुंतागुंतीचे नाम आहे.

या शब्दाची रचना पूर्णपणे वेगळी आहे. पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार या शब्दाचे सखोल विश्लेषण आणि त्यातील समासाचा उलगडा खालीलप्रमाणे आहे.

१. मूळ पदपरिचय (Basic Grammatical Profile)

येथे एक अत्यंत महत्त्वाची गोष्ट समजून घेणे आवश्यक आहे की, ‘अश्वत्थामा‘ हा शब्द अकारान्त किंवा आकारान्त नाही.

• मूळ प्रातिपदिक (Base Word): अश्वत्थामन् (Aśvatthāman)
• शब्दान्त विभागणी: हा शब्द ‘नकारान्त‘ (व्यंजनान्त / हलन्त) आहे. (शब्दाच्या शेवटी ‘न्‘ हे व्यंजन आहे).
• लिंग (Gender): पुल्लिंग (Masculine)
• विभक्ति (Case): प्रथमा विभक्ति (Nominative Case)
• वचन (Number): एकवचन (Singular)

२. शब्दाची व्युत्पत्ती आणि समास (Etymology & Compound Analysis)

‘अश्वत्थामा‘ या शब्दात एक अत्यंत सुंदर समास दडलेला आहे. जन्माला आल्यावर या बालकाने घोड्यासारखा (अश्व) मोठा आवाज (स्थाम) केला, म्हणून त्याचे हे नाव पडले.

• विग्रह (Dissolution): अश्वस्य इव स्थाम (शब्दः बलं वा) यस्य सः।

             (ज्याचा आवाज किंवा ज्याचे बळ घोड्यासारखे आहे असा तो).

• समासाचे नाव: बहुव्रीही समास

समासाची प्रक्रिया:

हा शब्द ‘अश्व‘ (घोडा) आणि ‘स्थामन्‘ (आवाज/बळ/सामर्थ्य) या दोन शब्दांपासून बनला आहे. जेव्हा ‘अश्व‘ आणि ‘स्थामन्‘ एकत्र येतात, तेव्हा बहुव्रीही समासाच्या नियमानुसार हा शब्द एखाद्या तिसऱ्याच व्यक्तीचा (येथे द्रोणपुत्राचा) बोध करतो, म्हणून याला बहुव्रीही समास म्हणतात. यातून ‘अश्वत्थामन्‘ हे सामासिक प्रातिपदिक तयार होते.

३. पाणिनीय सूत्रांनुसार ‘अश्वत्थामा‘ रूपाची सिद्धी (Derivation Process)

‘अश्वत्थामन्‘ या नकारान्त मूळ प्रातिपदिकापासून ‘अश्वत्थामा‘ हे प्रथमा एकवचनाचे रूप कसे तयार होते, याची शास्त्रशुद्ध प्रक्रिया खालील ४ टप्प्यांत होते:

१. विभक्ती प्रत्यय लागणे:

सूत्र: स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्… (४.१.२)

प्रक्रिया: प्रथमा एकवचनाचे रूप बनवण्यासाठी ‘अश्वत्थामन्‘ ला ‘सु‘ (स्) हा प्रत्यय लावला जातो. (‘सु‘ मधील ‘उ‘ चा लोप होऊन ‘स्‘ उरतो).

स्थिति: अश्वत्थामन् + स्

२. उपधेचा दीर्घ होणे (Penultimate Lengthening):

सूत्र: सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ (६.४.८)

प्रक्रिया: या अत्यंत महत्त्वाच्या सूत्रानुसार, जेव्हा ‘सु‘ (प्रथमा एकवचन) सारखा प्रत्यय पुढे असतो, तेव्हा नकारान्त शब्दाच्या शेवटून दुसऱ्या स्वराचा (उपधेचा) दीर्घ होतो. येथे ‘मन्‘ मधील ‘अ‘ चा ‘आ‘ होतो.

स्थिति: अश्वत्थामा + न् + स्  à अश्वत्थामान् + स्

३. प्रत्ययाचा (स्) लोप होणे:

सूत्र: हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् (६.१.६८)

प्रक्रिया: शब्दाच्या शेवटी व्यंजन (येथे ‘न्‘) असल्यामुळे, पुढे आलेल्या ‘सु‘ (स्) या प्रत्ययाचा कायमचा लोप होतो.

स्थिति: अश्वत्थामान्

४. शेवटच्या ‘न्‘ चा लोप होणे (Final N-Elision):

सूत्र: नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य (८.२.७)

प्रक्रिया: पाणिनीच्या या सूत्रानुसार, जर एखादे पद (शब्द) ‘न्‘ या व्यंजनाने संपत असेल, तर त्या शेवटच्या ‘न्‘ चा लोप होतो.

अंतिम स्थिति: ‘अश्वत्थामान्‘ मधील ‘न्‘ निघून जातो आणि ‘अश्वत्थामा‘ हे शुद्ध रूप सिद्ध होते.

(उदा. ‘राजन्‘ चे ‘राजा‘, ‘आत्मन्‘ चे ‘आत्मा‘ किंवा ‘कर्मन्‘ चे ‘कर्मा‘ ही रूपे अगदी याच ४ सूत्रांनी आणि प्रक्रियेने तयार होतात).

निष्कर्ष

‘अश्वत्थामा‘ हा शब्द मुळात ‘अश्वत्थामन्‘ असा नकारान्त पुल्लिंगी शब्द आहे. यात बहुव्रीही समास असून, पाणिनीच्या ‘नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य‘ या नियमामुळे शेवटचा ‘न्‘ गाळून त्याचे प्रथमा एकवचनाचे रूप ‘अश्वत्थामा‘ असे तयार झाले आहे.

विकर्णः =

‘विकर्णः‘ या महत्त्वाच्या नामाचे पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार सखोल व्याकरण-विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे. विकर्ण हा धृतराष्ट्राच्या शंभर पुत्रांपैकी (कौरवांपैकी) एक होता. द्युतात द्रौपदीचे वस्त्रहरण होत असताना केवळ याच विकर्णाने उठून त्या अन्यायाला उघडपणे विरोध केला होता, त्यामुळे महाभारतात हे एक अत्यंत आदराचे पात्र आहे.

१. मूळ पदपरिचय (Basic Grammatical Profile)

• मूळ प्रातिपदिक (Base Word): विकर्ण
• शब्दान्त विभागणी: हा शब्द ‘अकारान्त‘ आहे (शब्दाची फोड: व् + इ + क् + अ + र् + ण् + अ – शेवटी ‘अ‘ स्वर आहे).
• लिंग (Gender): पुल्लिंग (Masculine)
• विभक्ति (Case): प्रथमा विभक्ति (Nominative Case)
• वचन (Number): एकवचन (Singular)

२. शब्दाची व्युत्पत्ती आणि समास (Etymology & Compound Analysis)

‘विकर्ण‘ या शब्दात एक अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण समास आहे. हा शब्द ‘वि‘ (विशिष्ट / विशाल / विगत) हा उपसर्ग आणि ‘कर्ण‘ (कान) या दोन शब्दांपासून बनला आहे. व्याकरणकारांच्या मते यात दोन प्रकारे समास करता येतो, मात्र व्यक्तीच्या नावासाठी (संज्ञेसाठी) बहुव्रीही समास अधिक योग्य मानला जातो:

• समासाचे नाव: प्रादि बहुव्रीही समास (Pradi Bahuvrihi Samasa)
• विग्रह (Dissolution): विशिष्टौ (विशालौ वा) कर्णौ यस्य सः।

(ज्याचे कान अत्यंत विशिष्ट किंवा विशाल आहेत असा तो व्यक्ती).

टीप: काही व्याकरणकार याला ‘प्रादि तत्पुरुष समास‘ (विगतः कर्णः इति विकर्णः) असेही मानतात, परंतु व्यक्तिवाचक नामासाठी बहुव्रीही समासाचाच प्रामुख्याने स्वीकार केला जातो.

३. पाणिनीय सूत्रांनुसार ‘विकर्णः‘ रूपाची सिद्धी (Derivation Process)

‘विकर्ण‘ हे अकारान्त प्रातिपदिक तयार झाल्यानंतर, त्याचे प्रथमा एकवचनाचे रूप अगदी ‘रामः‘ किंवा आपण आधी पाहिलेल्या ‘कर्णः‘ प्रमाणेच सिद्ध होते. याची शास्त्रशुद्ध प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे:

१. विभक्ती प्रत्यय लागणे:

सूत्र: स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्… (४.१.२)

प्रक्रिया: प्रथमा एकवचनाचे रूप बनवण्यासाठी ‘विकर्ण‘ या अकारान्त प्रातिपदिकाला ‘सु‘ (स्) हा प्रत्यय लावला जातो.

स्थिती: विकर्ण + सु

२. ‘सु‘ मधील ‘उ‘ चा लोप:

सूत्र: उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१.३.२) आणि तस्य लोपः (१.३.९)

प्रक्रिया: ‘सु‘ या प्रत्ययातील ‘उ‘ हा ‘इत्‘ संज्ञक असल्यामुळे त्याचा कायमचा लोप होतो आणि फक्त ‘स्‘ शिल्लक राहतो.

स्थिती: विकर्ण + स्  = विकर्णस्

३. पदांत ‘स्‘ चे ‘रु‘ (र्) मध्ये परिवर्तन:

सूत्र: ससजुषो रुः (८.२.६६)

प्रक्रिया: पाणिनीच्या या सूत्रानुसार, पदाच्या (शब्दाच्या) शेवटी असलेल्या ‘स्‘ चे रूपांतर ‘रु‘ (र्) मध्ये होते.

स्थिति: विकर्ण + रु (येथे पुन्हा उकाराचा लोप होऊन ‘र्‘ उरतो = विकर्णर्)

४. ‘र्‘ चे विसर्गात (ः) परिवर्तन:

सूत्र: खरवसानयोर्विसर्जनीयः (८.३.१५)

प्रक्रिया: जेव्हा ‘र्‘ हा शब्दाच्या अगदी शेवटी येतो आणि त्याच्यापुढे कोणतेही अक्षर नसते (ज्याला ‘अवसान‘ म्हणतात), तेव्हा त्या ‘र्‘ चे रूपांतर विसर्गात (ः) होते.

अंतिम स्थिति: विकर्णः

अशा प्रकारे ‘विकर्णः‘ हे शुद्ध रूप सिद्ध होते.

४. निष्कर्ष

‘विकर्णः‘ हा मूळचा अकारान्त पुल्लिंगी शब्द असून, तो पाणिनीच्या विसर्ग नियमांनुसार प्रथमा विभक्तीच्या एकवचनात तयार झाला आहे. ‘वि‘ उपसर्ग आणि ‘कर्ण‘ शब्द मिळून यात ‘प्रादि बहुव्रीही समास‘ तयार झाला आहे, ज्याचा अर्थ ‘विशिष्ट कान असलेला योद्धा‘ असा होतो.

सौमदत्तिः =

‘सौमदत्तिः‘ हे एक अत्यंत रंजक आणि व्याकरणाच्या दृष्टीने अतिशय महत्त्वपूर्ण पद आहे. तुम्ही विचारलेल्या निकषांनुसार पाणिनीच्या अष्टाध्यायीच्या आधारे याचे सखोल विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे.

१. मूळ पदपरिचय (Basic Grammatical Profile)

• मूळ प्रातिपदिक (Base Word): सौमदत्ति
• शब्दान्त विभागणी: हा शब्द अकारान्त किंवा उकारान्त नसून, तो ‘इकारान्त‘ आहे (शब्दाच्या शेवटी त् + त् + इ असा ‘इ‘ स्वर आहे).
• लिंग (Gender): पुल्लिंग (Masculine)
• विभक्ति (Case): प्रथमा विभक्ति (Nominative Case)
• वचन (Number): एकवचन (Singular)

२. शब्दाची व्युत्पत्ती आणि समास (Etymology & Compound Analysis)

येथे एक अत्यंत महत्त्वाची व्याकरणाची बाब समजून घेणे आवश्यक आहे. संस्कृत व्याकरणात ५ प्रकारच्या ‘वृत्ती‘ (शब्दांच्या निर्मितीच्या पद्धती) आहेत.

• समास खुलासा: ‘सौमदत्ति‘ या मूळ शब्दात कोणताही समास नाही. हा सामासिक शब्द नसून ‘तद्धितान्त‘ (तद्धित प्रत्यय लागून बनलेला) शब्द आहे.
• टीप: यातील मूळ जो शब्द आहे ‘सोमदत्त‘ (ज्यावरून हा शब्द बनला), त्यात मात्र ‘सोमेन दत्तः इति सोमदत्तः‘ (चंद्राने दिलेला) असा तृतीया तत्पुरुष समास आहे. परंतु ‘सौमदत्ति‘ हा तद्धित शब्द आहे.

अर्थ आणि इतिहास:

सौमदत्ति म्हणजे बाल्हिक राजा ‘सोमदत्त‘ याचा पुत्र. महाभारतात याचे मूळ नाव ‘भूरिश्रवा‘ असे होते, परंतु वडिलांच्या नावावरून त्याला ‘सौमदत्ति‘ (Patronymic name) असे म्हटले गेले.

३. पाणिनीय सूत्रांनुसार ‘सौमदत्ति‘ प्रातिपदिकाची निर्मिती (Taddhita Process)

‘सोमदत्त‘ या मूळ नावावरून ‘सौमदत्ति‘ हा इकारान्त शब्द कसा तयार झाला, याची ‘अपत्यवाचक‘ (मुलाचा बोध करणारी) तद्धित प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे:

१. इञ् प्रत्यय लागणे:

सूत्र: अत इञ् (४.१.९५)

प्रक्रिया: पाणिनीच्या या सूत्रानुसार, जेव्हा एखाद्या ‘अकारान्त‘ शब्दावरून त्याच्या ‘अपत्याचा‘ (मुलाचा) बोध करायचा असतो, तेव्हा त्या शब्दाला ‘इञ्‘ (इ) हा प्रत्यय लावला जातो.

विग्रह: सोमदत्तस्य अपत्यं पुमान् इति (सोमदत्ताचा पुत्र).

स्थिति: सोमदत्त + इञ् (इ)

२. पहिल्या स्वराची वृद्धी (Vowel Lengthening):

सूत्र: तद्धितेष्वचामादेः (७.२.११७)

प्रक्रिया: जेव्हा ‘इञ्‘ सारखा प्रत्यय लागतो, तेव्हा मूळ शब्दातील सर्वात पहिल्या स्वराची ‘वृद्धी‘ (वाढ) होते. ‘सोमदत्त‘ मध्ये पहिला स्वर ‘ओ‘ (स् + ओ) आहे. ‘ओ‘ ची वृद्धी ‘औ‘ अशी होते.

स्थिति: सौमदत्त + इ

३. शेवटच्या स्वराचा लोप:

सूत्र: यस्येति च (६.४.१४८)

प्रक्रिया: या सूत्रानुसार, पुढे ‘इ‘ किंवा तद्धित प्रत्यय आल्यामुळे ‘सोमदत्त‘ या शब्दाच्या शेवटी असलेल्या ‘अ‘ चा (त् + त् + अ) कायमचा लोप होतो.

स्थिति: सौमदत्त् + इ

अंतिम प्रातिपदिक: ‘सौमदत्ति‘ (इकारान्त पुल्लिंगी शब्द तयार झाला).

४. विभक्ती रूप सिद्धी (Derivation of the Nominative Case)

एकदा का ‘सौमदत्ति‘ हे इकारान्त प्रातिपदिक सिद्ध झाले, की त्याचे प्रथमा एकवचनाचे रूप ‘मुनिः‘ किंवा ‘हरिः‘ या शब्दांसारखेच खालील सूत्रांनी चालते:

१. विभक्ती प्रत्यय लावणे:

सूत्र: स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्… (४.१.२)

प्रक्रिया: प्रथमा एकवचनाचे रूप बनवण्यासाठी ‘सौमदत्ति‘ ला ‘सु‘ (स्) हा प्रत्यय लावला जातो.

स्थिति: सौमदत्ति + सु (स्)

२. पदांत ‘स्‘ चे ‘रु‘ (र्) मध्ये परिवर्तन:

सूत्र: ससजुषो रुः (८.२.६६)

प्रक्रिया: पदाच्या शेवटी असलेल्या ‘स्‘ चे रूपांतर ‘रु‘ (र्) मध्ये होते.

स्थिति: सौमदत्ति + रु (येथे उकाराचा लोप होऊन ‘र्‘ उरतो = सौमदत्तिर्)

३. ‘र्‘ चे विसर्गात (ः) परिवर्तन:

सूत्र: खरवसानयोर्विसर्जनीयः (८.३.१५)

प्रक्रिया: जेव्हा ‘र्‘ हा शब्दाच्या अगदी शेवटी (अवसान) येतो, तेव्हा त्या ‘र्‘ चे रूपांतर विसर्गात (ः) होते.

अंतिम रूप सिद्धी: सौमदत्तिः

तथा =

या आठव्या श्लोकात (तथैव च) आलेले ‘तथा‘ हे एक अत्यंत महत्त्वाचे आणि वारंवार वापरले जाणारे अव्यय (Indeclinable) आहे. पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार ‘तथा‘ या अव्ययाची निर्मिती कशी झाली, याचे सखोल सूत्रबद्ध विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे:

१. मूळ पदपरिचय (Basic Grammatical Profile)

• मूळ शब्द (प्रातिपदिक): तद् (Tad – ‘ते‘ हे सर्वनाम)
• लागलेला प्रत्यय: थाल् (तद्धित प्रत्यय)
• शब्दप्रकार: तद्धितान्त अव्यय (Indeclinable formed by Taddhita suffix)
• अर्थ: त्याप्रमाणे, तसे, तसेच (In that manner / Likewise)

२. पाणिनीय सूत्रांनुसार ‘तथा‘ शब्दाची निर्मिती (Derivation Process)

‘तद्‘ या सर्वनामापासून ‘तथा‘ हा शब्द कसा बनतो, याची शास्त्रशुद्ध ‘तद्धित‘ प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे:

१. थाल् प्रत्यय लागणे:

सूत्र: प्रकारवचने थाल् (५.३.२३)

प्रक्रिया: पाणिनीच्या या सूत्रानुसार, जेव्हा ‘प्रकार‘ (Manner / पद्धत / रीत) दर्शवायचा असतो, तेव्हा किम्, यद्, तद् इत्यादी सर्वनामांना ‘थाल्‘ हा तद्धित प्रत्यय लावला जातो.

विग्रह: तेन प्रकारेण इति तथा। (त्या प्रकाराने म्हणजेच ‘तथा‘).

स्थिति: तद् + थाल्

२. इत्-संज्ञा आणि लोप:

प्रक्रिया: ‘थाल्‘ या प्रत्ययातील ‘ल्‘ ची ‘हलन्त्यम्‘ (१.३.३) सूत्राने इत्-संज्ञा होऊन, ‘तस्य लोपः‘ ने त्याचा लोप होतो. केवळ ‘था‘ शिल्लक राहतो.

स्थिति: तद् + था

३. ‘तद्‘ च्या अंताचा बदल:

सूत्र: त्यदादीनामः (७.२.१०२)

प्रक्रिया: या सूत्रानुसार ‘त्यद्‘ गणातील शब्दांच्या (जसे तद्, यद्) शेवटच्या वर्णाच्या जागी ‘अ‘ येतो आणि ‘अतो गुणे‘ ने पररूप होऊन ‘तद्‘ चा केवळ ‘त‘ उरतो.

स्थिति: त + था = तथा. अशा प्रकारे ‘तथा‘ हे प्रातिपदिक तयार होते. अगदी याच पद्धतीने यद् + था = यथा, आणि सर्व + था = सर्वथा असे शब्द बनतात.

३. ‘अव्यय‘ संज्ञा कशी प्राप्त झाली? (Classification as Avyaya)

‘तथा‘ तयार झाल्यावर तो नाम राहतो की अव्यय बनतो, हे ठरवणारे एक अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र आहे:

सूत्र: तद्धितश्चासर्वविभक्तिः (१.१.३८)

विश्लेषण: या सूत्राचा अर्थ असा की, जे शब्द ‘तद्धित‘ प्रत्यय लागून बनलेले असतात, पण ज्यांची रूपे सर्व विभक्तींमध्ये (प्रथमा ते सप्तमी) चालत नाहीत, त्यांना ‘अव्यय‘ अशी संज्ञा दिली जाते.

निष्कर्ष: ‘थाल्‘ हा असाच एक प्रत्यय आहे ज्याची रूपे चालत नाहीत, त्यामुळे या सूत्रानुसार ‘तथा‘ हे अधिकृतरीत्या अव्यय ठरते.

४. विभक्ती प्रत्ययाचा लोप (Elision of Case Ending)

वाक्यात वापरण्यासाठी याला पद बनवावे लागते, पण हे तर अव्यय आहे. मग याला विभक्ती कशी लागते?

१. विभक्ती प्रत्यय लावणे:

‘स्वौजसमौट्…‘ (४.१.२) नुसार ‘तथा‘ ला पद बनवण्यासाठी प्रथमा एकवचनाचा ‘सु‘ (स्) प्रत्यय लावला जातो.

स्थिती: तथा + सु

२. प्रत्ययाचा कायमचा लोप (Elision):

सूत्र: अव्ययादाप्सुपः (२.४.८२)

विश्लेषण: कोणत्याही ‘अव्ययाला‘ लागलेल्या ‘सुप्‘ (विभक्ती) प्रत्ययाचा या सूत्रानुसार कायमचा लोप होतो (तो गाळला जातो).

निष्कर्ष: ‘तथा + सु‘ मधील ‘सु‘ चा लोप होऊन फक्त ‘तथा‘ हे अविकारी रूप शिल्लक राहते. त्यामुळे हे सर्व लिंग, वचन आणि विभक्तींमध्ये ‘तथा‘ असेच राहते.

५. श्लोकातील संदर्भ आणि संधी

मूळ श्लोकात (१.८) हा शब्द “तथैव च” असा आला आहे.

• संधी विग्रह: तथा + एव = तथैव
• सूत्र: वृद्धिरेचि (६.१.८८)
• प्रक्रिया: ‘तथा‘ मधील शेवटचा ‘आ‘ आणि ‘एव‘ मधील पहिला ‘ए‘ एकत्र येऊन त्यांची ‘वृद्धी संधी‘ होते आणि ‘ऐ‘ तयार होतो.

अर्थ: “आणि त्याचप्रमाणे (तथा एव) भूरिश्रवा…” असा याचा अर्थ होतो.

निष्कर्ष: ‘तथा‘ हे ‘तद्‘ सर्वनामाला ‘थाल्‘ प्रत्यय लागून बनलेले एक ‘तद्धितान्त अव्यय‘ आहे, ज्याचे व्याकरण पाणिनीच्या ‘प्रकारवचने थाल्‘ आणि ‘अव्ययादाप्सुपः‘ या सूत्रांनी अत्यंत सुंदरपणे स्पष्ट होते.

एव =

‘एव‘ हे एक अत्यंत महत्त्वाचे आणि संस्कृत साहित्यात सर्वाधिक वापरले जाणारे अव्यय (Indeclinable) आहे.

पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार ‘एव‘ या अव्ययाचे सूत्रबद्ध विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे:

१. मूळ पदपरिचय (Basic Grammatical Profile)

• मूळ शब्द: एव  शब्दप्रकार: निपात / अव्यय (Particle / Indeclinable)
• शब्दान्त विभागणी: जरी हा शब्द दिसायला ‘अकारान्त‘ (व् + अ) दिसत असला, तरी अव्यय असल्यामुळे याची अकारान्त/उकारान्त अशी विभागणी करून रूपे चालवली जात नाहीत.
• लिंग, विभक्ति आणि वचन: अव्यय असल्यामुळे याला कोणतेही एक लिंग किंवा वचन नसते. (सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु… म्हणजेच जो सर्व लिंगे, विभक्ति आणि वचनांमध्ये समान राहतो, त्याला अव्यय म्हणतात).
• अर्थ: च, खरोखर, केवळ, नक्कीच (Emphasis / Certainty). याला व्याकरणात ‘अवधारण‘ (निश्चिती करणे) असे म्हणतात.

२. पाणिनीय सूत्रांनुसार ‘एव‘ ची अव्यय म्हणून सिद्धी

‘च‘ किंवा ‘तथा‘ या अव्ययांप्रमाणेच ‘एव‘ ची व्याकरणातील स्थिती पाणिनीच्या खालील सूत्रांनी निश्चित होते:

१. ‘निपात‘ संज्ञा (Classification as Nipata):

सूत्र: चादयोऽसत्त्वे (१.४.५७)

विश्लेषण: या सूत्रानुसार, ‘च‘, ‘वा‘, ‘ह‘, ‘एव‘ इत्यादी शब्द (चादि गण) जेव्हा कोणत्याही ‘सत्त्वाचा‘ (द्रव्य किंवा वस्तूचा) बोध करत नाहीत, तेव्हा त्यांना ‘निपात‘ अशी संज्ञा दिली जाते.

२. ‘अव्यय‘ संज्ञा (Classification as Avyaya):

सूत्र: स्वरादिनिपातमव्ययम् (१.१.३७)

विश्लेषण: या सूत्रानुसार ‘स्वरादि‘ गणातील शब्द आणि ज्यांना ‘निपात‘ संज्ञा मिळाली आहे असे (एव सारखे) शब्द, यांना अधिकृतरीत्या ‘अव्यय‘ मानले जाते.

३. विभक्ति प्रत्ययाचा लोप (Elision of Case Ending)

वाक्यात कोणताही शब्द वापरण्यासाठी तो ‘पद‘ असावा लागतो (सुप्तिङन्तं पदम्). त्यामुळे अव्ययालाही पद बनवण्याची प्रक्रिया करावी लागते:

१. विभक्ति प्रत्यय लावणे:

सूत्र: स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्… (४.१.२)

प्रक्रिया: व्याकरणाच्या नियमानुसार, ‘एव‘ ला प्रथमा विभक्ति एकवचनाचा ‘सु‘ (स्) हा प्रत्यय लावला जातो.

स्थिती: एव + सु

२. प्रत्ययाचा कायमचा लोप (Elision):

सूत्र: अव्ययादाप्सुपः (२.४.८२)

विश्लेषण: हे अष्टाध्यायीतील अव्ययांसाठीचे सर्वात मोठे आणि महत्त्वाचे सूत्र आहे. या सूत्रानुसार, कोणत्याही ‘अव्ययाला‘ लागलेल्या ‘सुप्‘ (विभक्ति) प्रत्ययाचा कायमचा लोप होतो (तो प्रत्यय गाळला जातो).

अंतिम सिद्धी: ‘एव + सु‘ मधील ‘सु‘ चा लोप होऊन फक्त ‘एव‘ हे अविकारी रूप शिल्लक राहते आणि त्याला ‘पद‘ म्हणून मान्यता मिळते.

४. समास आणि श्लोकातील संधी विचार

• समास: ‘एव‘ हे एक अविकारी अव्यय/निपात असल्यामुळे यात कोणताही समास नाही.
• श्लोकातील संधी (तथैव): तुमच्या श्लोकात ‘तथा‘ आणि ‘एव‘ हे दोन शब्द एकत्र आले आहेत.

विग्रह: तथा + एव = तथैव

सूत्र: वृद्धिरेचि (६.१.८८)

प्रक्रिया: ‘तथा‘ मधील शेवटचा ‘आ‘ आणि ‘एव‘ मधील पहिला ‘ए‘ एकत्र येऊन त्यांची ‘वृद्धी संधी‘ होते आणि त्या दोघांच्या जागी ‘ऐ‘ हा स्वर तयार होतो.

निष्कर्ष:

पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार ‘एव‘ हा चादि गणातील एक निपात असून, ‘स्वरादिनिपातमव्ययम्‘ ने त्याला अव्यय संज्ञा मिळते. ‘अव्ययादाप्सुपः‘ या सूत्रामुळे त्याचे सर्व विभक्ती प्रत्यय गाळले जाऊन ते सर्वत्र ‘एव‘ (निश्चिती/emphasis) याच रूपात वापरले जाते.

भवान् भीष्म चे परिवर्तन भवान्भीष्म हे कोणत्या सूत्रांनुसार होते?

‘भवान् भीष्म‘ चे ‘भवान्भीष्म‘ असे होणे, हे आपण आधी पाहिलेल्या ‘तान् निबोध‘ किंवा ‘तान् ब्रवीमि‘ च्या उदाहरणांसारखेच आहे. यात व्याकरणाचा कोणताही नवीन ‘संधी‘ (अक्षरांचा बदल किंवा विकार) होत नाही, तर हा केवळ दोन व्यंजनांचा ‘संयोग‘ (जोडाक्षर) आहे. पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार या जोड प्रक्रियेचे विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे.

१. मुख्य सूत्र: संयोग संज्ञा

हे रूप ‘हलोऽनन्तराः संयोगः‘ (१.१.७) या सूत्रानुसार तयार होते.

२. सूत्राचा अर्थ

• हलः (हल्): याचा अर्थ ‘व्यंजन‘ (Consonants).
• अनन्तराः: ज्यांच्यामध्ये कोणतेही अंतर नाही (म्हणजेच ज्या दोन व्यंजनांच्या मध्ये कोणताही ‘स्वर‘ आलेला नाही).
• संयोगः: त्यांना ‘संयोग‘ (Conjunct Consonants / जोडाक्षर) असे म्हणतात.

सोपा नियम: जेव्हा दोन किंवा अधिक व्यंजने लागोपाठ येतात आणि त्यांच्यामध्ये ‘अ, आ, इ‘ यांसारखा कोणताही स्वर नसतो, तेव्हा ती एकमेकांना जोडली जातात आणि त्यांचे ‘जोडाक्षर‘ तयार केले जाते.

३. शब्दांचे सविस्तर विश्लेषण

या उदाहरणात दोन पदे आहेत:

• पहिले पद: भवान् (येथे शब्दाच्या शेवटी हलन्त ‘न्‘ हे व्यंजन आहे).
• पुढील पद: भीष्म (या शब्दाची सुरुवात ‘भी‘ ने होते, ज्याची फोड ‘भ्‘ + ‘ई‘ अशी होते. म्हणजेच सुरुवातीला ‘भ्‘ हे व्यंजन आहे).

संयोग प्रक्रिया:

भवान् + भीष्म = (भवा) न् + भ् + ई (ष्म)

येथे पहिल्या शब्दाचा शेवटचा ‘न्‘ आणि दुसऱ्या शब्दाचा पहिला ‘भ्‘ या दोन व्यंजनांच्या मध्ये कोणताही स्वर आलेला नाही. त्यामुळे ‘हलोऽनन्तराः संयोगः‘ सूत्रानुसार त्यांचे जोडाक्षर तयार होते:

न् + भ् = न्भ (आणि पुढचा ‘ई‘ स्वर जोडून न्भी)

त्यामुळे भवान् + भीष्म = भवान्भीष्म असा शब्द तयार होतो.

४. निष्कर्ष

संस्कृत भाषेत (विशेषतः श्लोक लिहिताना) पदान्ती (शब्दाच्या शेवटी) हलन्त व्यंजन आल्यास आणि पुढील शब्द व्यंजनाने सुरू होत असल्यास, ती दोन अक्षरे जोडून लिहिण्याची पद्धत आहे. यात कोणताही वर्ण बदलत नाही जसे संधीत अ + इ = ए होते. तसे येथे काहीही होत नाही. हा केवळ लेखनाचा आणि सलग उच्चारणाचा नियम आहे. 

भीष्मः च चे परिवर्तन भीष्मश्च हे कोणत्या सूत्रांनुसार होते?

‘भीष्मः + च‘ चे ‘भीष्मश्च‘ असे होणारे परिवर्तन हे संस्कृत व्याकरणामधील विसर्ग संधीचे (Visarga Sandhi) एक अत्यंत महत्त्वाचे आणि वारंवार आढळणारे उदाहरण आहे. पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार या परिवर्तनामागे प्रामुख्याने दोन सूत्रांची साखळी काम करते. त्याचे सविस्तर विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे:

१. सोपा व्यावहारिक नियम

सखोल सूत्रांकडे वळण्यापूर्वी याचा सोपा नियम समजून घेऊया:

जर विसर्गाच्या (ः) पुढे ‘च‘ किंवा ‘छ‘ हे व्यंजन आले, तर त्या विसर्गाचे रूपांतर नेहमी ‘श्‘ (शहामृगाचा ‘श‘ – अर्धा) मध्ये होते.

उदाहरणातील स्थिति:

• पहिले पद: भीष्मः (येथे शेवटी विसर्ग ‘ः‘ आहे).
• पुढील पद: च (येथे विसर्गाच्या लगेच पुढे ‘च‘ हे व्यंजन आले आहे).

त्यामुळे विसर्गाचा ‘श्‘ होऊन ‘भीष्मश्च‘ हा शब्द तयार होतो. (उदा. रामः + च = रामश्च, पुरुषः + च = पुरुषश्च).

२. पाणिनीय सूत्रांनुसार सखोल विश्लेषण (Grammatical Process)

अष्टाध्यायीनुसार ही प्रक्रिया एकाच झटक्यात न होता दोन टप्प्यांत (दोन सूत्रांच्या साहाय्याने) पूर्ण होते.

टप्पा १: विसर्गाचे ‘स्‘ मध्ये परिवर्तन

सूत्र: विसर्जनीयस्य सः (८.३.३४)

नियम: जेव्हा विसर्गाच्या पुढे ‘खर्‘ प्रत्याहार (म्हणजेच कठोर व्यंजने जसे च, छ, ट, ठ, त, थ, प, फ इत्यादी) येतो, तेव्हा त्या विसर्गाच्या जागी ‘स्‘ (सशाचा ‘स‘ – अर्धा) येतो.

प्रक्रिया: ‘भीष्मः‘ च्या पुढे ‘च‘ (कठोर व्यंजन) आल्यामुळे विसर्गाचा ‘स्‘ होतो.

स्थिती: भीष्मस् + च

टप्पा २: ‘स्‘ चे ‘श्‘ मध्ये परिवर्तन (श्चुत्व संधी)

सूत्र: स्तोः श्चुना श्चुः (८.४.४०)

नियम: याला व्याकरणात ‘श्चुत्व संधी‘ म्हणतात. जेव्हा ‘स्‘ किंवा ‘त-वर्गातील‘ (त,थ,द,ध,न) अक्षरांचा संपर्क ‘श्‘ किंवा ‘च-वर्गातील‘ (च,छ,ज,झ,ञ) अक्षरांशी येतो, तेव्हा ‘स्‘ चे रूपांतर ‘श्‘ मध्ये होते.

प्रक्रिया: येथे ‘भीष्मस्‘ मधील ‘स्‘ च्या लगेच पुढे ‘च‘ हे च-वर्गातील अक्षर आले आहे. त्यामुळे या सूत्रानुसार ‘स्‘ बदलून त्याचा तालव्य ‘श्‘ होतो.

स्थिती: भीष्मश् + च अंतिम परिणाम: ‘श्‘ आणि ‘च‘ एकमेकांना जोडून ‘भीष्मश्च‘ हा अंतिम शब्द सिद्ध होतो.

३. थोडक्यात निष्कर्ष

गीतेतील ‘भीष्मश्च‘ या शब्दात आधी ‘विसर्जनीयस्य सः‘ या सूत्राने विसर्गाचा ‘स्‘ झाला आणि लगेचच ‘स्तोः श्चुना श्चुः‘ या सूत्राने त्या ‘स्‘ चा ‘श्‘ होऊन तो पुढील ‘च‘ ला जोडला गेला आहे. यामुळे छंदाच्या लयीत आणि उच्चारणात एक सुमधुर सलगता येते.

कर्णः च चे परिवर्तन कर्णश्च हे कोणत्या सूत्रांनुसार होते?

‘कर्णः + च‘ चे ‘कर्णश्च‘ असे होणारे परिवर्तन हे आपण नुकत्याच पाहिलेल्या ‘भीष्मः + च = भीष्मश्च‘ या उदाहरणासारखेच आहे. हे संस्कृत व्याकरणामधील विसर्ग संधीचे आणि त्यानंतर लगेच होणाऱ्या व्यंजन संधीचे (श्चुत्व संधी) एक उत्तम उदाहरण आहे. पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार या परिवर्तनामध्येही त्याच दोन सूत्रांची साखळी काम करते. त्याचे सविस्तर विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे:

१. सोपा व्यावहारिक नियम: सखोल सूत्रांकडे वळण्यापूर्वी याचा सोपा नियम असा आहे:

जर विसर्गाच्या (ः) लगेच पुढे ‘च‘ किंवा ‘छ‘ हे व्यंजन आले, तर त्या विसर्गाचे रूपांतर नेहमी ‘श्‘ (शहामृगाचा ‘श‘ – अर्धा) मध्ये होते.

उदाहरणातील स्थिति:

• पहिले पद: कर्णः (येथे शेवटी विसर्ग ‘ः‘ आहे).
• पुढील पद: च (येथे विसर्गाच्या लगेच पुढे ‘च‘ हे व्यंजन आले आहे).

त्यामुळे विसर्गाचा ‘श्‘ होऊन ‘कर्णश्च‘ हा शब्द तयार होतो. (उदा. रामः + च = रामश्च, बालः + च = बालश्च).

२. पाणिनीय सूत्रांनुसार सखोल विश्लेषण (Grammatical Process)

अष्टाध्यायीनुसार ही प्रक्रिया एका सूत्राने न होता दोन टप्प्यांत पूर्ण होते:

• मूळ स्थिति: कर्णः + च

टप्पा १: विसर्गाचे ‘स्‘ मध्ये परिवर्तन

सूत्र: विसर्जनीयस्य सः (८.३.३४)

नियम: जेव्हा विसर्गाच्या पुढे ‘खर्‘ प्रत्याहार (म्हणजेच कठोर व्यंजने जसे च, छ, ट, ठ, त, थ, प, फ इत्यादी) येतो, तेव्हा त्या विसर्गाच्या जागी ‘स्‘ (सशाचा ‘स‘ – अर्धा) येतो.

प्रक्रिया: ‘कर्णः‘ च्या पुढे ‘च‘ (कठोर व्यंजन) आल्यामुळे विसर्गाचा ‘स्‘ होतो.

स्थिती: कर्णस् + च

टप्पा २: ‘स्‘ चे ‘श्‘ मध्ये परिवर्तन (श्चुत्व संधी)

सूत्र: स्तोः श्चुना श्चुः (८.४.४०)

नियम: या अत्यंत महत्त्वाच्या व्याकरणीय नियमाला ‘श्चुत्व संधी‘ म्हणतात. जेव्हा ‘स्‘ किंवा ‘त-वर्गातील‘ (त,थ,द,ध,न) अक्षरांचा संपर्क ‘श्‘ किंवा ‘च-वर्गातील‘ (च,छ,ज,झ,ञ) अक्षरांशी येतो, तेव्हा ‘स्‘ चे रूपांतर ‘श्‘ मध्ये होते.

प्रक्रिया: येथे ‘कर्णस्‘ मधील ‘स्‘ च्या लगेच पुढे ‘च‘ हे च-वर्गातील अक्षर आले आहे. त्यामुळे या सूत्रानुसार ‘स्‘ बदलून त्याचा तालव्य ‘श्‘ होतो.

स्थिती: कर्णश् + च

अंतिम परिणाम: ‘श्‘ आणि ‘च‘ एकमेकांना जोडून ‘कर्णश्च‘ हा सामासिक नसलेला पण संधीयुक्त अंतिम शब्द सिद्ध होतो.

३. थोडक्यात निष्कर्ष

गीतेतील ‘कर्णश्च‘ (आणि भीष्मश्च, कृपश्च) या शब्दांमध्ये आधी ‘विसर्जनीयस्य सः‘ या सूत्राने विसर्गाचा ‘स्‘ झाला आणि लगेचच ‘स्तोः श्चुना श्चुः‘ या सूत्राने त्या ‘स्‘ चा ‘श्‘ होऊन तो पुढील ‘च‘ ला जोडला गेला आहे. 

कृपः च चे परिवर्तन कृपश्च हे कोणत्या सूत्रांनुसार होते?

‘कृपः + च‘ चे ‘कृपश्च‘ असे होणारे परिवर्तन हे आपण नुकत्याच पाहिलेल्या ‘भीष्मश्च‘ आणि ‘कर्णश्च‘ या उदाहरणांसारखेच आहे. हे संस्कृत व्याकरणामधील विसर्ग संधीचे आणि त्यानंतर लगेच होणाऱ्या व्यंजन संधीचे (श्चुत्व संधी) एक उत्तम उदाहरण आहे. पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार या परिवर्तनामध्येही त्याच दोन सूत्रांची साखळी काम करते. त्याचे सविस्तर विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे.

१. सोपा व्यावहारिक नियम

सखोल सूत्रांकडे वळण्यापूर्वी याचा सोपा नियम असा आहे:

जर विसर्गाच्या (ः) लगेच पुढे ‘च‘ किंवा ‘छ‘ हे व्यंजन आले, तर त्या विसर्गाचे रूपांतर नेहमी ‘श्‘ (शहामृगाचा ‘श‘ – अर्धा) मध्ये होते.

उदाहरणातील स्थिति:

• पहिले पद: कृपः (येथे शेवटी विसर्ग ‘ः‘ आहे).
• पुढील पद: च (येथे विसर्गाच्या लगेच पुढे ‘च‘ हे व्यंजन आले आहे).

त्यामुळे विसर्गाचा ‘श्‘ होऊन ‘कृपश्च‘ हा शब्द तयार होतो. (उदा. बालः + च = बालश्च, नृपः + च = नृपश्च).

२. पाणिनीय सूत्रांनुसार सखोल विश्लेषण (Grammatical Process)

अष्टाध्यायीनुसार ही प्रक्रिया एका सूत्राने न होता दोन टप्प्यांत पूर्ण होते:

• मूळ स्थिति: कृपः + च

टप्पा १: विसर्गाचे ‘स्‘ मध्ये परिवर्तन

सूत्र: विसर्जनीयस्य सः (८.३.३४)

नियम: जेव्हा विसर्गाच्या पुढे ‘खर्‘ प्रत्याहार (म्हणजेच कठोर व्यंजने जसे च, छ, ट, ठ, त, थ, प, फ इत्यादी) येतो, तेव्हा त्या विसर्गाच्या जागी ‘स्‘ (सशाचा ‘स‘ – अर्धा) येतो.

प्रक्रिया: ‘कृपः‘ च्या पुढे ‘च‘ (कठोर व्यंजन) आल्यामुळे विसर्गाचा ‘स्‘ होतो.

स्थिती: कृपस् + च

टप्पा २: ‘स्‘ चे ‘श्‘ मध्ये परिवर्तन (श्चुत्व संधी)

सूत्र: स्तोः श्चुना श्चुः (८.४.४०)

नियम: या अत्यंत महत्त्वाच्या व्याकरणीय नियमाला ‘श्चुत्व संधी‘ म्हणतात. जेव्हा ‘स्‘ किंवा ‘त-वर्गातील‘ (त,थ,द,ध,न) अक्षरांचा संपर्क ‘श्‘ किंवा ‘च-वर्गातील‘ (च,छ,ज,झ,ञ) अक्षरांशी येतो, तेव्हा ‘स्‘ चे रूपांतर ‘श्‘ मध्ये होते.

प्रक्रिया: येथे ‘कृपस्‘ मधील ‘स्‘ च्या लगेच पुढे ‘च‘ हे च-वर्गातील अक्षर आले आहे. त्यामुळे या सूत्रानुसार ‘स्‘ बदलून त्याचा तालव्य ‘श्‘ होतो.

स्थिती: कृपश् + च

अंतिम परिणाम: ‘श्‘ आणि ‘च‘ एकमेकांना जोडून ‘कृपश्च‘ हा अंतिम शब्द सिद्ध होतो.

३. थोडक्यात निष्कर्ष

गीतेतील ‘भीष्मश्च‘, ‘कर्णश्च‘ आणि ‘कृपश्च‘ या तिन्ही शब्दांमध्ये व्याकरणाचा एकच नियम लागू होतो. आधी ‘विसर्जनीयस्य सः‘ या सूत्राने विसर्गाचा ‘स्‘ झाला आणि लगेचच ‘स्तोः श्चुना श्चुः‘ या सूत्राने त्या ‘स्‘ चा ‘श्‘ होऊन तो पुढील ‘च‘ ला जोडला गेला आहे. यामुळे श्लोक म्हणताना एक सुंदर नाद आणि लय निर्माण होते. 

वाक्याच्या शेवटी आलेल्या समितिञ्जयः या शब्दातील विसर्ग जसाच्या तसा राहतो. हे कोणत्या सूत्रांनुसार होते?

श्लोकाच्या किंवा ओळीच्या शेवटी (पदान्ती) आल्यामुळे ‘समितिञ्जयः‘ या शब्दातील विसर्ग जसाच्या तसा राहतो.

संस्कृत व्याकरणात विसर्गाचे रूपांतर ‘श्‘, ‘स्‘, ‘ओ‘ किंवा ‘र्‘ मध्ये होण्यासाठी त्याच्यापुढे एखादे विशिष्ट अक्षर (स्वर किंवा व्यंजन) असावे लागते. पण जेव्हा शब्द वाक्याच्या अगदी शेवटी येतो, तेव्हा पाणिनीच्या अष्टाध्यायीतील ‘अवसान‘ नियमांनुसार तो विसर्ग कायम राहतो.

या प्रक्रियेमागे खालील दोन मुख्य सूत्रे काम करतात:

१. ‘अवसान‘ संज्ञा (Definition of Pause)

सूत्र: विरामोऽवसानम् (१.४.११०)

नियम: ‘विराम‘ (थांबणे) म्हणजेच ‘अवसान‘ होय. जेव्हा एखाद्या अक्षराच्या पुढे दुसरे कोणतेही अक्षर नसते (म्हणजेच वाक्य, श्लोकाचा चरण किंवा शब्द संपतो), तेव्हा त्या वर्णांच्या अभावाला (Absence of letters) व्याकरणात ‘अवसान‘ अशी संज्ञा दिली जाते.

स्थिति: ‘समितिञ्जयः‘ हा पहिल्या ओळीचा शेवटचा शब्द आहे. त्याच्या पुढे श्लोकात थोडा ‘विराम‘ (Pause) आहे, म्हणजेच तिथे ‘अवसान‘ आहे.

२. विसर्ग कायम राहण्याचे मुख्य सूत्र

सूत्र: खरवसानयोर्विसर्जनीयः (८.३.१५)

नियम: जेव्हा पदाच्या शेवटी असलेल्या ‘र्‘ (रु) च्या पुढे ‘खर्‘ प्रत्याहार (कठोर व्यंजने) येतात किंवा ‘अवसान‘ (वाक्याचा शेवट) येतो, तेव्हा त्या ‘र्‘ चे रूपांतर विसर्गात (ः) होते.

विश्लेषण: ‘समितिञ्जय‘ ला प्रथमा विभक्तीचा प्रत्यय लागून ‘समितिञ्जयर्‘ अशी स्थिती असते. पण पुढे ‘अवसान‘ (वाक्याचा शेवट) आल्यामुळे या सूत्रानुसार त्या ‘र्‘ चा ‘विसर्ग‘ होतो.

३. विसर्ग जसाच्या तसा का राहतो? (निष्कर्ष)

एकदा का ‘खरवसानयोर्विसर्जनीयः‘ या सूत्राने विसर्ग तयार झाला, की तो बदलण्यासाठी पुढे एखादे अक्षर लागते:

• जर पुढे ‘च‘ आला असता, तर विसर्गाचा ‘श्‘ झाला असता (समितिञ्जयश्च).
• जर पुढे ‘त‘ आला असता, तर ‘स्‘ झाला असता (समितिञ्जयस्तु).
• जर पुढे ‘अ‘ किंवा मृदू व्यंजन असते, तर ‘ओ‘ झाला असता.

परंतु, ‘समितिञ्जयः‘ नंतर कोणतेही अक्षर नाही (अवसान आहे). त्यामुळे संधीचा कोणताही नियम तिथे लागू पडत नाही आणि तो विसर्ग जसाच्या तसा (अविकृत) राहतो.  

विकर्णः च चे परिवर्तन विकर्णश्च हे कोणत्या सूत्रांनुसार होते?

‘विकर्णः + च‘ चे ‘विकर्णश्च‘ असे होणारे परिवर्तन हे आपण नुकत्याच पाहिलेल्या ‘भीष्मश्च‘, ‘कर्णश्च‘ आणि ‘कृपश्च‘ या उदाहरणांसारखेच आहे. हे संस्कृत व्याकरणामधील विसर्ग संधीचे आणि त्यानंतर लगेच होणाऱ्या व्यंजन संधीचे (श्चुत्व संधी) एक उत्तम उदाहरण आहे. गीतेतील या संपूर्ण ओळीत (भवान् भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च…) व्याकरणाचा एकच नियम अत्यंत सुंदर लयीत वापरला गेला आहे. पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार या परिवर्तनामध्येही त्याच दोन सूत्रांची साखळी काम करते. त्याचे सविस्तर विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे:

१. सोपा व्यावहारिक नियम

सखोल सूत्रांकडे वळण्यापूर्वी याचा सोपा नियम असा आहे:

जर विसर्गाच्या (ः) लगेच पुढे ‘च‘ किंवा ‘छ‘ हे व्यंजन आले, तर त्या विसर्गाचे रूपांतर नेहमी ‘श्‘ (शहामृगाचा ‘श‘ – अर्धा) मध्ये होते.

उदाहरणातील स्थिती:

• पहिले पद: विकर्णः (येथे शेवटी विसर्ग ‘ः‘ आहे).
• पुढील पद: च (येथे विसर्गाच्या लगेच पुढे ‘च‘ हे व्यंजन आले आहे).