अथ प्रथमोऽध्यायः – श्लोक – ९ वा

अन्ये =

‘अन्ये‘ (अर्थ: दुसरे / इतर) हे या श्लोकातील पहिले आणि अत्यंत महत्त्वाचे ‘सर्वनाम‘ (Pronoun) आहे. सामान्य नामांची रूपे (जसे देवः-देवाः) आणि सर्वनामांची रूपे (जसे सः-ते) संस्कृतमध्ये वेगवेगळ्या सूत्रांनी चालतात. पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार ‘अन्ये‘ या सर्वनामाचे सखोल विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे.

१. मूळ पदपरिचय (Basic Grammatical Profile)

• मूळ शब्द (प्रातिपदिक): अन्य
• शब्दान्त विभागणी: हा शब्द ‘अकारान्त‘ आहे (शब्दाच्या शेवटी न् + य् + अ असा ‘अ‘ स्वर आहे).
• लिंग (Gender): पुल्लिंग (Masculine) – कारण श्लोकात हे ‘शूराः‘ (शूरवीर) या पुल्लिंगी नामासाठी विशेषण/सर्वनाम म्हणून आले आहे.
• विभक्ति (Case): प्रथमा विभक्ति (Nominative Case)
• वचन (Number): बहुवचन (Plural)

२. पाणिनीय सूत्रांनुसार ‘अन्ये‘ रूपाची सिद्धी (Derivation Process)

‘अन्य‘ या अकारान्त प्रातिपदिकापासून ‘अन्ये‘ हे प्रथमा बहुवचनाचे रूप कसे सिद्ध होते, यात सर्वनामांचा एक अत्यंत खास नियम (जसः शी) लपलेला आहे:

१. सर्वनाम संज्ञा प्राप्त होणे:

सूत्र: सर्वादीनि सर्वनामानि (१.१.२७)

नियम: ‘सर्व‘ इत्यादी शब्दांच्या गणाला (ज्यात ‘अन्य‘ हा शब्दही येतो) पाणिनीने ‘सर्वनाम‘ ही संज्ञा दिली आहे. यामुळे या शब्दांना पुढे काही विशेष नियम लागू होतात.

२. विभक्ति प्रत्यय लागणे:

सूत्र: स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्… (४.१.२)

प्रक्रिया: प्रथमा विभक्तिच्या बहुवचनाचे रूप बनवण्यासाठी ‘अन्य‘ शब्दाला ‘जस्‘ (अस्) हा प्रत्यय लावला जातो.

स्थिति: अन्य + जस् (अस्)

(जर हा शब्द सामान्य नाम असता, उदा. ‘राम‘, तर राम + जस् = रामाः असे रूप झाले असते).

३. सर्वनामांसाठीचा विशेष नियम (‘जस्‘ चा ‘शी‘ होणे):

सूत्र: जसः शी (७.१.१७)

प्रक्रिया: हा या सिद्धीतील सर्वात महत्त्वाचा टप्पा आहे. या सूत्रानुसार, जर अकारान्त शब्द ‘सर्वनाम‘ असेल, तर त्याच्यापुढे लागलेल्या ‘जस्‘ प्रत्ययाची जागा ‘शी‘ हा प्रत्यय घेतो.

‘शी‘ मधील ‘श्‘ चा (लशक्वतद्धिते सूत्राने) लोप होऊन केवळ ‘ई‘ उरतो.

स्थिति: अन्य + ई

४. गुण संधी होणे:

सूत्र: आद्गुणः (६.१.८७)

प्रक्रिया: आता ‘अन्य‘ मधील शेवटचा ‘अ‘ आणि पुढचा ‘ई‘ एकत्र येतात. या सूत्रानुसार (अ + ई = ए) अशी गुण संधी होऊन त्या दोघांच्या जागी ‘ए‘ हा स्वर येतो.

अंतिम सिद्धी: अन् य् + ए = अन्ये

अशा प्रकारे ‘अन्ये‘ (इतर) हे प्रथमा विभक्ति बहुवचनाचे शुद्ध रूप तयार होते. याच सूत्रांनी सर्व-सर्वे, तद्-ते, यद्-ये ही सर्वनामांची रूपे सिद्ध होतात.

३. समास विचार (Compound Analysis)

• ‘अन्ये‘ या शब्दात कोणताही समास नाही.
• कारण: समास होण्यासाठी किमान दोन भिन्न अर्थपूर्ण पदांचे एकत्रीकरण व्हावे लागते (समसनं समासः). ‘अन्य‘ हे एक स्वतंत्र मूळ प्रातिपदिक (Base pronoun) आहे. त्यामुळे येथे सामासिक प्रक्रियेचा प्रश्नच उद्भवत नाही.

थोडक्यात, दुर्योधन द्रोणाचार्यांना सांगत आहे की, आपण आतापर्यंत ज्यांची नावे घेतली (भीष्म, कर्ण इत्यादी), त्यांच्या व्यतिरिक्त ‘अन्ये‘ (इतरही) अनेक शूरवीर माझ्यासाठी प्राण द्यायला सज्ज आहेत. व्याकरणाच्या दृष्टीने हे अकारान्त सर्वनाम प्रथमा बहुवचनात ‘जसः शी‘ आणि ‘आद्गुणः‘ या सूत्रांनी तयार झाले आहे.

च  =

‘च‘ (अर्थ: आणि / and) हे संस्कृत साहित्यातील सर्वाधिक वापरले जाणारे अव्यय आहे. गीतेत आणि इतर सर्वच ग्रंथांमध्ये हे पद वारंवार येते. पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार या एका लहानशा अक्षराचे व्याकरण अतिशय सखोल आणि रंजक आहे. पाणिनीय व्याकरण परंपरेनुसार ‘च‘ या अव्ययाचे सूत्रबद्ध विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे:

१. ‘निपात‘ संज्ञा (Classification as a Particle)

संस्कृतमध्ये शब्दांचे वर्गीकरण करताना ‘च‘ हा शब्द ‘चादि‘ गणात (च इत्यादी शब्दांच्या गटात) ठेवला आहे.

सूत्र: चादयोऽसत्त्वे (१.४.५७)

विश्लेषण: ‘सत्त्व‘ म्हणजे लिंग, वचन आणि विभक्ती धारण करणारा एखादा मूर्त द्रव्य किंवा पदार्थ. ‘च‘, ‘वा‘, ‘ह‘ इत्यादी शब्द कोणताही मूर्तिमंत पदार्थ (सत्त्व) दाखवत नाहीत, म्हणून ते ‘असत्त्व‘ आहेत. अशा असत्त्व शब्दांना पाणिनीने ‘निपात‘ (Particle) अशी संज्ञा दिली आहे.

२. ‘अव्यय‘ संज्ञा (Classification as an Indeclinable)

‘च‘ ला निपात ठरवल्यानंतर त्याला ‘अव्यय‘ कसे ठरवले जाते, यासाठी पुढील सूत्र येते:

सूत्र: स्वरादिनिपातमव्ययम् (१.१.३७)

विश्लेषण: या सूत्रानुसार ‘स्वरादि‘ गणातील शब्द आणि ज्यांना ‘निपात‘ संज्ञा मिळाली आहे असे शब्द, यांना अधिकृतरीत्या ‘अव्यय‘ मानले जाते. ‘च‘ हा निपात असल्यामुळे या सूत्रानुसार तो ‘अव्यय‘ ठरतो. (अव्यय म्हणजे ज्याचा कधीही व्यय/बदल होत नाही असा शब्द).

३. ‘च‘ ची पदसिद्धी आणि विभक्ती लोप (Derivation as a Valid Word)

संस्कृत व्याकरणाचा एक अत्यंत कडक नियम आहे: ‘अपदं न प्रयुञ्जीत‘ (कोणताही शब्द ‘पद‘ बनल्याशिवाय वाक्यात वापरू नये). आणि ‘सुप्तिङन्तं पदम्‘ (१.४.१४) नुसार पद बनण्यासाठी नामाला सुप् (विभक्ती) प्रत्यय लागणे अनिवार्य आहे. मग ‘च‘ या अव्ययाला विभक्ती कशी लागते?

१. विभक्ती प्रत्यय लावणे:

‘स्वौजसमौट्…‘ (४.१.२) या सूत्रानुसार ‘च‘ ला पद बनवण्यासाठी प्रथमा एकवचनाचा ‘सु‘ (स्) प्रत्यय लावला जातो. स्थिती: च + सु

२. प्रत्ययाचा कायमचा लोप (Elision):

सूत्र: अव्ययादाप्सुपः (२.४.८२) = अव्ययात् परस्य आप्-प्रत्ययानाम् सुप्-प्रत्ययानाम् च लुक्-भवति । लुक् = लोप.

विश्लेषण: हे अष्टाध्यायीतील अव्ययांसाठीचे सर्वात महत्त्वाचे सूत्र आहे. या सूत्रानुसार, कोणत्याही ‘अव्ययाला‘ लागलेल्या ‘सुप्‘ (विभक्ती) प्रत्ययाचा कायमचा लोप होतो (तो प्रत्यय गाळला जातो).

निष्कर्ष: ‘च + सु‘ मधील ‘सु‘ चा लोप होऊन फक्त ‘च‘ शिल्लक राहतो. प्रत्यय लागून गाळला गेल्यामुळे याला ‘पद‘ (Valid Word) म्हणून मान्यता मिळते, आणि तरीही तो अविकारी राहतो.

४. ‘च‘ चे चार अर्थ आणि समास (Four Meanings & Compound Role)

‘च‘ हे केवळ दोन शब्द जोडण्याचे काम करत नाही, तर त्याचे अर्थ अत्यंत सूक्ष्म आहेत. महर्षी पाणिनीने द्वंद्व समासाचे सूत्र ‘चार्थे द्वन्द्वः‘ (२.२.२९) असे दिले आहे. व्याकरणकारांनी (विशेषतः पतंजलींनी महाभाष्यात) ‘च‘ चे ४ मुख्य अर्थ सांगितले आहेत:

1.        समुच्चय (Aggregation): दोन भिन्न आणि स्वतंत्र गोष्टी एकत्र सांगणे. (उदा. ‘ईश्वरं गुरुं च भजस्व‘ – ईश्वराची आणि गुरूची भक्ती कर).

2.        अन्वाचय (Secondary inclusion): एका मुख्य कामासोबत दुसरे दुय्यम काम जोडणे. (उदा. ‘भिक्षामट, गां च आनय‘ – भिक्षा मागून आण आणि येताना गायही घेऊन ये).

3.        इतरेतरयोग (Mutual conjunction): जिथे दोन गोष्टींचे मिळून एक रूप होते आणि द्वंद्व समास होतो. (उदा. रामश्च कृष्णश्च = रामकृष्णौ).

4.        समाहार (Collective conjunction): जिथे अनेक गोष्टींचा समूह बनून एकवचनी द्वंद्व समास होतो. (उदा. पाणि च पादौ च = पाणिपादम्).

५. वाक्यरचनेचा विशेष नियम (Syntactic Rule)

‘च‘ या अव्ययाबद्दल संस्कृतमध्ये एक अत्यंत महत्त्वाचा नियम पाळला जातो. ‘च‘ हे ‘Enclitic’ (दुसऱ्यावर अवलंबून असणारे) अव्यय आहे. त्यामुळे ‘च‘ वाक्याच्या किंवा श्लोकाच्या अगदी सुरुवातीला कधीही येत नाही. ते नेहमी ज्या शब्दांना जोडायचे आहे, त्यांच्या नंतरच वापरले जाते. (उदा. ‘रामः च लक्ष्मणः‘ असे न म्हणता ‘रामः लक्ष्मणः च‘ असे म्हटले जाते).

निष्कर्ष:

पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार ‘च‘ हा ‘चादि‘ गणातील एक ‘निपात‘ आहे, ज्याला ‘अव्यय‘ संज्ञा प्राप्त होते. ‘अव्ययादाप्सुपः‘ मुळे त्याचे सर्व विभक्ती प्रत्यय गाळले जातात आणि ‘चार्थे द्वन्द्वः‘ नुसार तो संस्कृतमधील सर्वात महत्त्वाच्या ‘द्वंद्व समासाचा‘ पाया बनतो.

बहवः =

‘बहवः‘ हे एक अत्यंत महत्त्वाचे आणि वारंवार वापरले जाणारे विशेषण (Adjective) आहे. ‘बहवः‘ या उकारान्त शब्दाचे पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार सूत्रबद्ध विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे.

१. मूळ पदपरिचय (Basic Grammatical Profile)

• मूळ शब्द (प्रातिपदिक): बहु (अर्थ: पुष्कळ, अनेक / Many)
• शब्दान्त विभागणी: हा शब्द ‘उकारान्त‘ आहे (शब्दाच्या शेवटी ह् + उ असा ऱ्हस्व ‘उ‘ स्वर आहे).
• लिंग (Gender): पुल्लिंग (Masculine) – श्लोकात हे ‘शूराः‘ (शूरवीर) या पुल्लिंगी नामाचे विशेषण म्हणून आले असल्यामुळे ते पुल्लिंगात आहे.
• विभक्ति (Case): प्रथमा विभक्ति (Nominative Case)
• वचन (Number): बहुवचन (Plural)

२. पाणिनीय सूत्रांनुसार ‘बहवः‘ रूपाची सिद्धी (Derivation Process)

‘बहु‘ या ऱ्हस्व उकारान्त प्रातिपदिकापासून ‘बहवः‘ हे प्रथमा विभक्ति बहुवचनाचे रूप कसे सिद्ध होते, याची शास्त्रशुद्ध प्रक्रिया खालील टप्प्यांत होते (ही प्रक्रिया ‘गुरु‘ शब्दाच्या ‘गुरवः‘ किंवा ‘भानु‘ च्या ‘भानवः‘ सारखीच आहे).

१. विभक्ति प्रत्यय लागणे:

सूत्र: स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्… (४.१.२)

प्रक्रिया: प्रथमा विभक्तीच्या बहुवचनाचे रूप बनवण्यासाठी ‘बहु‘ या शब्दाला ‘जस्‘ हा प्रत्यय लावला जातो. (‘चुटू‘ १.३.७ या सूत्राने ‘जस्‘ मधील ‘ज्‘ चा लोप होऊन फक्त ‘अस्‘ शिल्लक राहतो).

स्थिती: बहु + अस्

२. शेवटच्या स्वराचा गुण (Guna Change) होणे:

सूत्र: जसि च (७.३.१०९)

प्रक्रिया: हा या सिद्धीतील सर्वात महत्त्वाचा टप्पा आहे. या सूत्रानुसार, जेव्हा ऱ्हस्व इकारान्त किंवा उकारान्त शब्दापुढे ‘जस्‘ (अस्) प्रत्यय येतो, तेव्हा त्या शब्दाच्या शेवटच्या स्वराचा ‘गुण‘ होतो. येथे ‘बहु‘ मधील ‘उ‘ चा गुण ‘ओ‘ होतो.

स्थिती: बह् + ओ + अस् = बहो + अस्

३. अयादि संधी (Ayadi Sandhi):

सूत्र: एचोऽयवायावः (६.१.७८)

प्रक्रिया: जेव्हा ‘ओ‘ या स्वरापुढे ‘अ‘ सारखा कोणताही स्वर येतो, तेव्हा त्या ‘ओ‘ चे रूपांतर ‘अव्‘ मध्ये होते.

स्थिती: बह् + अव् + अस् = बहवस्

४. पदांत ‘स्‘ चा विसर्ग होणे:

सूत्र: ससजुषो रुः (८.२.६६) आणि खरवसानयोर्विसर्जनीयः (८.३.१५)

प्रक्रिया: पदाच्या शेवटी असलेल्या ‘स्‘ चा आधी ‘रु‘ (र्) होतो आणि त्यानंतर त्या ‘र्‘ चे विसर्गात (ः) परिवर्तन होते.

अंतिम सिद्धी: बहवः

३. समास विचार (Compound Analysis)

• ‘बहवः‘ (किंवा बहु) या शब्दात कोणताही समास नाही.
• कारण: समास होण्यासाठी दोन अर्थपूर्ण शब्दांचे एकत्रीकरण व्हावे लागते. ‘बहु‘ हे एक स्वतंत्र मूळ प्रातिपदिक आहे. व्याकरणाच्या दृष्टीने हा शब्द विशेषण (Adjective) म्हणून काम करतो आणि ज्या नामाचे (येथे ‘शूराः‘) तो वर्णन करतो, त्याच लिंग, वचन आणि विभक्तित तो राहतो (यल्लिङ्गं यद्वचनं या विभक्तीर्विशेष्यस्य…).

थोडक्यात, दुर्योधन सांगतोय की “माझ्यासाठी प्राण द्यायला तयार असलेले ‘अन्ये‘ (इतर) ‘बहवः‘ (अनेक) शूरवीर आहेत.” व्याकरणाच्या दृष्टीने ‘बहु‘ ला ‘जसि च‘ सूत्राने गुण होऊन आणि ‘एचोऽयवायावः‘ ने अयादि संधी होऊन हे सुंदर ‘बहवः‘ रूप सिद्ध झाले आहे.

शूराः =

‘शूराः‘ (अर्थ: शूरवीर योद्धे) या अत्यंत महत्त्वाच्या नामाचे पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार सखोल व्याकरण-विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे.

१. मूळ पदपरिचय (Basic Grammatical Profile)

• मूळ शब्द (प्रातिपदिक): शूर
• शब्दान्त विभागणी: हा शब्द ‘अकारान्त‘ आहे (शब्दाच्या शेवटी र् + अ असा स्वर आहे).
• लिंग (Gender): पुल्लिंग (Masculine)
• विभक्ति (Case): प्रथमा विभक्ति (Nominative Case)
• वचन (Number): बहुवचन (Plural)

२. शब्दाची व्युत्पत्ती (Etymology)

व्याकरणाच्या दृष्टीने ‘शूर‘ हा शब्द ‘शूर्‘ (विक्रान्ते – शौर्य गाजवणे, पराक्रम करणे) या धातूपासून बनला आहे.

व्युत्पत्ति: शूरयते (पराक्रमं करोति) इति शूरः। (जो रणांगणावर पराक्रम गाजवतो तो शूर). हे एक सामान्य नाम (Common Noun) असून या श्लोकात दुर्योधनाच्या पक्षाकडील अनेक योद्ध्यांसाठी ते वापरले गेले आहे.

३. पाणिनीय सूत्रांनुसार ‘शूराः‘ रूपाची सिद्धी (Derivation Process)

‘शूर‘ या अकारान्त पुल्लिंगी प्रातिपदिकापासून ‘शूराः‘ हे प्रथमा विभक्ति बहुवचनाचे रूप (उदा. रामः-रामौ-रामाः प्रमाणे) कसे सिद्ध होते, याची शास्त्रशुद्ध प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे:

१. विभक्ती प्रत्यय लागणे:

सूत्र: स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्… (४.१.२)

प्रक्रिया: प्रथमा विभक्तिच्या बहुवचनाचे रूप बनवण्यासाठी ‘शूर‘ या शब्दाला ‘जस्‘ हा प्रत्यय लावला जातो.

सूत्र: चुटू (१.३.७) नुसार ‘जस्‘ मधील ‘ज्‘ चा लोप होऊन फक्त ‘अस्‘ शिल्लक राहतो.

स्थिति: शूर + अस्

२. पूर्वसवर्ण दीर्घ संधी (Vowel Lengthening):

सूत्र: प्रथमयोः पूर्वसवर्णः (६.१.१०२)

प्रक्रिया: अष्टाध्यायीतील बहुवचनाचे हे अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र आहे. जेव्हा अकारान्त शब्दापुढे प्रथमा किंवा द्वितीया विभक्तीचा स्वर (येथे ‘अस्‘ मधील ‘अ‘) येतो, तेव्हा पहिल्या (पूर्व) स्वरासारखाच ‘दीर्घ‘ स्वर (म्हणजेच ‘आ‘) त्या दोघांच्या जागी येतो.

स्थिति: शूर + अस् = शूरास् (येथे र् मधील अ + अस् मधील अ = आ झाला).

३. पदांत ‘स्‘ चा विसर्ग होणे:

सूत्र: ससजुषो रुः (८.२.६६) आणि खरवसानयोर्विसर्जनीयः (८.३.१५)

प्रक्रिया: पदाच्या शेवटी असलेल्या ‘स्‘ चा आधी ‘रु‘ (र्) होतो आणि त्यानंतर त्या ‘र्‘ चे विसर्गात (ः) परिवर्तन होते.

अंतिम सिद्धी: शूराः

४. समास विचार (Compound Analysis)

• ‘शूराः‘ या शब्दात कोणताही समास नाही.
• कारण: समास होण्यासाठी किमान दोन अर्थपूर्ण शब्दांचे एकत्रीकरण व्हावे लागते. ‘शूर‘ हे एक स्वतंत्र मूळ प्रातिपदिक आहे, ज्याला थेट विभक्ति प्रत्यय लागून हे रूप तयार झाले आहे.

थोडक्यात निष्कर्ष:

‘शूराः‘ हा अकारान्त पुल्लिंगी शब्द असून, तो पाणिनीच्या ‘प्रथमयोः पूर्वसवर्णः‘ या विशेष सूत्राने प्रथमा विभक्तिच्या बहुवचनात सिद्ध झाला आहे.

मदर्थे  =

‘मदर्थे‘ (अर्थ: माझ्यासाठी / माझ्या करिता) हा एक अत्यंत अर्थपूर्ण आणि व्याकरणाच्या दृष्टीने अतिशय सुंदर सामासिक शब्द आहे. पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार ‘मदर्थे‘ या शब्दाचे सखोल विश्लेषण आणि त्यातील समासाचा उलगडा खालीलप्रमाणे आहे.

१. मूळ पदपरिचय (Basic Grammatical Profile)

• मूळ प्रातिपदिक (Base Word): मदर्थ (Madartha)
• शब्दान्त विभागणी: हा शब्द ‘अकारान्त‘ आहे (शब्दाच्या शेवटी थ् + अ असा स्वर आहे).
• लिंग (Gender): पुल्लिंग (Masculine) – ‘अर्थ‘ हा शब्द प्रामुख्याने पुल्लिंगी असल्यामुळे हा सामासिक शब्दही पुल्लिंगी आहे.
• विभक्ति (Case): सप्तमी विभक्ति (Locative Case)
• वचन (Number): एकवचन (Singular)

२. शब्दाची व्युत्पत्ती आणि समास (Compound Analysis)

‘मदर्थे‘ या शब्दात दोन पदे एकत्र आली आहेत: ‘मद्‘ (अस्मद् सर्वनामाचे रूप – माझा/माझे) आणि ‘अर्थ‘ (प्रयोजन / हेतू / साठी).

• समासाचे नाव: षष्ठी तत्पुरुष समास
• लौकिक विग्रह: मम अर्थः इति मदर्थः। (माझे प्रयोजन किंवा माझ्यासाठी).

समासाची प्रक्रिया व सूत्रे:

१. अलौकिक विग्रह: अस्मद् + ङस् (षष्ठी एकवचन प्रत्यय) + अर्थ + सु (प्रथमा एकवचन).

२. समास निर्मिती:

सूत्र: षष्ठी (२.२.८)

प्रक्रिया: या सूत्रानुसार षष्ठी विभक्तीतील पदाचा (अस्मद् + ङस्) दुसऱ्या पदाशी (अर्थ) समास होतो आणि ‘कृत्तद्धितसमासाश्च‘ (१.२.४६) ने त्याला ‘प्रातिपदिक‘ (Base word) मानले जाते.

३. विभक्ति प्रत्ययाचा लोप:

सूत्र: सुपो धातुप्रातिपदिकयोः (२.४.७१)

प्रक्रिया: सामासिक शब्द तयार झाल्यावर त्यातील मूळ विभक्ति प्रत्ययांचा (ङस् आणि सु चा) कायमचा लोप होतो.

स्थिति: अस्मद् + अर्थ

४. ‘अस्मद्‘ चे ‘मद्‘ मध्ये परिवर्तन:

व्याकरणाच्या नियमांनुसार (त्वमावेकवचने ७.२.९७ इत्यादी), समासात जेव्हा ‘अस्मद्‘ (मी/माझा) हे सर्वनाम एकवचनाचा बोध करते, तेव्हा त्याच्या जागी ‘मद्‘ (किंवा ‘मत्‘) असा आदेश होतो.

संधी: ‘मत् + अर्थ‘ अशी स्थिती असताना ‘झलां जशोऽन्ते‘ (८.२.३९) या जश्त्व संधीच्या नियमाने ‘त्‘ चे रूपांतर ‘द्‘ मध्ये होते.

अंतिम सामासिक शब्द: मद् + अर्थ = मदर्थ

३. पाणिनीय सूत्रांनुसार ‘मदर्थे‘ रूपाची सिद्धी (Derivation of the Case Form)

एकदा का ‘मदर्थ‘ हे अकारान्त पुल्लिंगी सामासिक प्रातिपदिक सिद्ध झाले, की त्याचे सप्तमी विभक्ति एकवचनाचे रूप ‘रामे‘ किंवा ‘देवे‘ प्रमाणेच तयार होते:

१. विभक्ती प्रत्यय लागणे:

सूत्र: स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्… (४.१.२)

प्रक्रिया: सप्तमी विभक्तीचे एकवचन बनवण्यासाठी ‘मदर्थ‘ या शब्दाला ‘ङि‘ (इ) हा प्रत्यय लावला जातो.

स्थिति: मदर्थ + ङि

२. ‘ङ‘ चा लोप होणे:

सूत्र: लशक्वतद्धिते (१.३.८) आणि तस्य लोपः (१.३.९)

प्रक्रिया: ‘ङि‘ प्रत्ययातील ‘ङ‘ हा ‘इत्‘ संज्ञक असल्यामुळे त्याचा लोप होतो आणि फक्त ‘इ‘ हा स्वर शिल्लक राहतो.

स्थिति: मदर्थ + इ

३. गुण संधी (Guna Sandhi) होणे:

सूत्र: आद्गुणः (६.१.८७)

प्रक्रिया: हे अष्टाध्यायीतील अत्यंत प्रसिद्ध सूत्र आहे. या सूत्रानुसार, जेव्हा ‘अ‘ किंवा ‘आ‘ च्या पुढे ‘इ‘ किंवा ‘ई‘ येतो, तेव्हा त्या दोघांच्या जागी ‘गुण‘ होऊन ‘ए‘ हा स्वर येतो.

स्थिति: ‘मदर्थ‘ मधील शेवटचा ‘अ‘ + पुढचा ‘इ‘ = ‘ए‘

अंतिम सिद्धी: मदर्थ् + ए = मदर्थे

निष्कर्ष

दुर्योधन द्रोणाचार्यांना सांगत आहे की, हे सर्व योद्धे ‘मदर्थे‘ (माझ्यासाठी) आपले प्राण पणाला लावून आले आहेत. व्याकरणाच्या अंगाने ‘मदर्थे‘ हा शब्द षष्ठी तत्पुरुष समासाने बनला असून, पाणिनीच्या ‘आद्गुणः‘ या सूत्राने अकारान्त नामाला सप्तमी विभक्तिचा प्रत्यय लागून हे सुमधुर रूप सिद्ध झाले आहे.

त्यक्तजीविताः =

‘त्यक्तजीविताः‘ या अतिशय अर्थपूर्ण शब्दाचे पाणिनीय अष्टाध्यायीच्या व्याकरणानुसार सखोल विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे.

१. मूळ व्याकरणिक ओळख (Basic Grammatical Identity)

• प्रातिपदिक (मूळ शब्द): त्यक्तजीवित
• अन्त (शेवटचा स्वर): अकारान्त (शब्दाच्या शेवटी ‘त‘ + ‘अ‘ असा अकार आहे.)
• लिंग: पुल्लिंग (हे पद श्लोकातील ‘शूराः‘ या पुल्लिंगी विशेष्याचे विशेषण म्हणून आले आहे, त्यामुळे त्याचे लिंगही पुल्लिंगच आहे.)
• विभक्ति: प्रथमा विभक्ति
• वचन: बहुवचन

२. समास विचार (Compound Analysis)

हा शब्द दोन शब्दांच्या एकत्रीकरणातून बनला आहे: त्यक्त (सोडलेले/त्यागलेले) + जीवित (प्राण/जीवन).

• विग्रह वाक्य: त्यक्तं जीवितं यैः ते (ज्यांच्याकडून जीवनाचा त्याग केला गेला आहे, किंवा जे प्राण पणाला लावून आले आहेत, असे ते).
• समासाचा प्रकार: बहुव्रीहि समास (तृतीया बहुव्रीहि).
• पाणिनीय सूत्र: “अनेकमन्यपदार्थे” (२.२.२४)
• स्पष्टीकरण: या सूत्रानुसार, जेव्हा समासातील शब्दांचा स्वतःचा मुख्य अर्थ न राहता, ते मिळून एखाद्या तिसऱ्याच गोष्टीचा (अन्य पदाचा) बोध करून देतात, तेव्हा ‘बहुव्रीहि समास‘ होतो. इथे ‘त्यक्त‘ किंवा ‘जीवित‘ महत्त्वाचे नसून, ज्यांनी ते सोडले आहेत ते ‘शूरवीर‘ (अन्य पद) महत्त्वाचे आहेत.

३. रूपसिद्धी आणि पाणिनीय सूत्रे (Derivation of the Word)

‘त्यक्तजीवित‘ या अकारान्त प्रातिपदिकापासून प्रथमा विभक्ति, बहुवचनाचे ‘त्यक्तजीविताः‘ हे रूप कसे तयार होते, याची सूत्रबद्ध प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे.

पायरी १: प्रत्यय जोडणे

• सूत्र: “स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्…” (४.१.२)
• या सूत्रानुसार प्रथमा विभक्तिच्या बहुवचनासाठी ‘जस्‘ हा प्रत्यय लागतो.
• स्थिति: त्यक्तजीवित + जस्

पायरी २: ‘जस्‘ मधील ‘ज्‘ चा लोप

• सूत्र: “चुटू” (१.३.७) आणि “तस्य लोपः” (१.३.९)
• ‘चुटू‘ सूत्रानुसार प्रत्ययाच्या सुरुवातीला असलेल्या ‘च‘ वर्ग किंवा ‘ट‘ वर्गातील व्यंजनाची इत्-संज्ञा होते. ‘ज्‘ हा ‘च‘ वर्गातील असल्याने त्याची इत्-संज्ञा होते आणि ‘तस्य लोपः‘ ने तो नष्ट होतो. ‘जस्‘ मधून फक्त ‘अस्‘ उरतो.
• स्थिति: त्यक्तजीवित + अस्

पायरी ३: सवर्ण दीर्घ (पूर्वसवर्ण)

• सूत्र: “प्रथमयोः पूर्वसवर्णः” (६.१.१०२)
• जेव्हा ‘अक्‘ प्रत्याहारातील स्वरापुढे (इथे ‘त‘ मधील ‘अ‘) प्रथमा किंवा द्वितीया विभक्तीचा स्वर (इथे ‘अस्‘ मधील ‘अ‘) येतो, तेव्हा त्या दोघांच्या जागी पूर्व पदाच्या सवर्णाचा दीर्घ स्वर (म्हणजे ‘आ‘) होतो. (अ + अ = आ).
• स्थिति: त्यक्तजीवितास्

पायरी ४: ‘स्‘ चे ‘र्‘ मध्ये रूपांतर (रुत्व)

• सूत्र: “ससजुषो रुः” (८.२.६६)
• या सूत्रानुसार पदाच्या शेवटी असलेल्या ‘स्‘ चे रूपांतर ‘रु‘ (म्हणजेच ‘र्‘) मध्ये होते.
• स्थिति: त्यक्तजीवितार्

पायरी ५: ‘र्‘ चा विसर्ग होणे (विसर्ग संधी)

• सूत्र: “खरवसानयोर्विसर्जनीयः” (८.३.१५)
• या सूत्रानुसार, जर ‘र्‘ च्या पुढे कोणताही वर्ण नसेल (अवसान/वाक्याचा शेवट किंवा विराम असेल), किंवा ‘खर्‘ प्रत्याहारातील वर्ण असेल, तर त्या ‘र्‘ चा विसर्ग (ः) होतो.
• अंतिम रूप: त्यक्तजीविताः

निष्कर्ष:

अशा प्रकारे ‘त्यक्तजीवित‘ या अकारान्त पुल्लिंगी शब्दाचे प्रथमा विभक्ती बहुवचनाचे रूप पाणिनीच्या नियमांनुसार ‘त्यक्तजीविताः‘ असे सिद्ध होते.

नानाशस्त्रप्रहरणाः =

‘नानाशस्त्रप्रहरणाः‘ या आणखी एका महत्त्वाच्या विशेषणाचे अष्टाध्यायीनुसार सखोल विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे:

१. मूळ व्याकरणिक ओळख (Basic Grammatical Identity)

• प्रातिपदिक (मूळ शब्द): नानाशस्त्रप्रहरण
• अन्त (शेवटचा स्वर): अकारान्त (शब्दाच्या शेवटी ‘ण‘ + ‘अ‘ असा अकार आहे.)
• लिंग: पुल्लिंग (हे पद ‘शूराः‘ या पुल्लिंगी विशेष्याचे विशेषण आहे.)
• विभक्ति: प्रथमा विभक्ति
• वचन: बहुवचन

२. समास विचार (Compound Analysis)

हा शब्द ‘नाना‘, ‘शस्त्र‘, आणि ‘प्रहरण‘ अशा शब्दांच्या एकत्रीकरणातून बनला आहे. या प्रक्रियेत मुख्यत्वे बहुव्रीहि समास आहे, पण त्याच्या आत एक उप-समास (गर्भित समास) दडलेला आहे.

• विग्रह वाक्य: नानाविधानि शस्त्राणि प्रहरणानि येषां ते । (ज्यांच्याकडे प्रहार करण्यासाठी/मारण्यासाठी अनेक प्रकारची शस्त्रास्त्रे आहेत, असे ते शूरवीर).
• समासाचा प्रकार: बहुव्रीहि समास (तृतीया/षष्ठी बहुव्रीहि)
• पाणिनीय सूत्र: “अनेकमन्यपदार्थे” (२.२.२४)
• स्पष्टीकरण: ‘अनेकमन्यपदार्थे‘ या सूत्रानुसार, जेव्हा अनेक पदे एकत्र येऊन स्वतःचा मूळ अर्थ सोडून एखाद्या ‘अन्य‘ (तिसऱ्याच) पदाचा बोध करून देतात, तेव्हा बहुव्रीहि समास होतो. इथे ‘नाना‘ (विविध), ‘शस्त्र‘ आणि ‘प्रहरण‘ (हाताने फेकून मारण्याची शस्त्रे) हे शब्द स्वतःबद्दल माहिती न देता, ती शस्त्रे धारण करणाऱ्या ‘शूरवीरांबद्दल‘ माहिती देत आहेत.

(टीप: ‘नानाविधानि शस्त्राणि‘ असा आतल्या आत ‘कर्मधारय‘ समास आधी होतो आणि मग पूर्ण शब्दाचा बहुव्रीहि समास होतो.)

३. रूपसिद्धी आणि पाणिनीय सूत्रे (Derivation of the Word)

‘नानाशस्त्रप्रहरण‘ या अकारान्त प्रातिपदिकापासून प्रथमा विभक्ति, बहुवचनाचे ‘नानाशस्त्रप्रहरणाः‘ हे रूप कसे तयार होते, याची प्रक्रिया ‘त्यक्तजीविताः‘ सारखीच आहे. तिचे टप्पे खालीलप्रमाणे:

पायरी १: प्रत्यय जोडणे

• सूत्र: “स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्…” (४.१.२)
• या सूत्रानुसार प्रथमा विभक्तीच्या बहुवचनासाठी ‘जस्‘ हा प्रत्यय लागतो.
• स्थिति: नानाशस्त्रप्रहरण + जस्

पायरी २: ‘जस्‘ मधील ‘ज्‘ चा लोप

• सूत्र: “चुटू” (१.३.७) आणि “तस्य लोपः” (१.३.९)
• ‘चुटू‘ सूत्रानुसार ‘ज्‘ ची इत्-संज्ञा होते आणि ‘तस्य लोपः‘ ने तो नष्ट होतो. ‘जस्‘ मधून फक्त ‘अस्‘ उरतो.
• स्थिति: नानाशस्त्रप्रहरण + अस्

पायरी ३: सवर्ण दीर्घ (पूर्वसवर्ण)

• सूत्र: “प्रथमयोः पूर्वसवर्णः” (६.१.१०२)
• ‘ण‘ मधील ‘अ‘ आणि ‘अस्‘ मधील ‘अ‘ मिळून पूर्व पदाच्या सवर्णाचा दीर्घ स्वर (म्हणजे ‘आ‘) तयार होतो. (अ + अ = आ).
• स्थिति: नानाशस्त्रप्रहरणास्

पायरी ४: ‘स्‘ चे ‘र्‘ मध्ये रूपांतर (रुत्व)

• सूत्र: “ससजुषो रुः” (८.२.६६)
• पदाच्या शेवटी असलेल्या ‘स्‘ चे रूपांतर ‘रु‘ (म्हणजेच ‘र्‘) मध्ये होते.
• स्थिति: नानाशस्त्रप्रहरणार

पायरी ५: ‘र्‘ चा विसर्ग होणे (विसर्ग संधी)

• सूत्र: “खरवसानयोर्विसर्जनीयः” (८.३.१५)
• वाक्याच्या शेवटी किंवा पुढे व्यंजन नसताना ‘र्‘ चा विसर्ग (ः) होतो.
• अंतिम रूप: नानाशस्त्रप्रहरणाः

थोडक्यात: कौरवांच्या बाजूने लढायला आलेले राजे आणि वीर कसे आहेत? तर त्यांच्याकडे युद्धाचे अनेक प्रकारचे अनुभव आहेत (युद्धविशारदाः), ते प्राण पणाला लावून आले आहेत (त्यक्तजीविताः) आणि त्यांच्या हातात विविध प्रकारची अद्ययावत शस्त्रास्त्रे आहेत (नानाशस्त्रप्रहरणाः). पाणिनीय व्याकरणाची ही शिस्तबद्ध पद्धत खरोखरच अद्भुत आहे.

सर्वे =

‘सर्वे‘ या अत्यंत महत्त्वाच्या पदाचे पाणिनीय अष्टाध्यायीनुसार सखोल विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे.

१. मूळ व्याकरणिक ओळख (Basic Grammatical Identity)

• प्रातिपदिक (मूळ शब्द): सर्व (Sarva)
• शब्दप्रकार: सर्वनाम (Pronoun) – पाणिनीच्या “सर्वादीनि सर्वनामानि” (१.१.२७) या सूत्रानुसार ‘सर्व‘ इत्यादी शब्द ‘सर्वनाम‘ या गटात येतात.
• अन्त (शेवटचा स्वर): अकारान्त (शब्दाच्या शेवटी ‘व‘ + ‘अ‘ असा अकार आहे.)
• लिंग: पुल्लिंग (हे पद ‘शूराः‘ या पुल्लिंगी विशेष्याचे विशेषण/सर्वनाम म्हणून आले आहे.)
• विभक्ति: प्रथमा विभक्ति
• वचन: बहुवचन

२. समास विचार (Compound Analysis)

• समास: या शब्दात कोणताही समास नाही.
• कारण: ‘सर्व‘ हा एक मूळ, अखंड शब्द (प्रातिपदिक) आहे. समास होण्यासाठी किमान दोन वेगळे अर्थपूर्ण शब्द एकत्र येणे गरजेचे असते (जसे ‘त्यक्त‘ + ‘जीवित‘). ‘सर्व‘ हा स्वतःच एक परिपूर्ण सर्वनामवाचक शब्द असल्यामुळे त्याची समासाची प्रक्रिया होत नाही.

३. रूपसिद्धी आणि पाणिनीय सूत्रे (Derivation of the Word)

‘सर्व‘ या अकारान्त पुल्लिंगी सर्वनामापासून प्रथमा विभक्ति, बहुवचनाचे ‘सर्वे‘ हे रूप कसे तयार होते, ही प्रक्रिया अत्यंत रंजक आहे. कारण सामान्य अकारान्त शब्दांसारखे (उदा. राम + जस् = रामाः) याचे रूप होत नाही, तर यात एक विशेष नियम लागतो:

पायरी १: प्रत्यय जोडणे

• सूत्र: “स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्…” (४.१.२)
• या सूत्रानुसार प्रथमा विभक्तिच्या बहुवचनासाठी ‘जस्‘ हा प्रत्यय लागतो.
• स्थिति: सर्व + जस्

पायरी २: सर्वनाम संज्ञा निश्चित करणे

• सूत्र: “सर्वादीनि सर्वनामानि” (१.१.२७)
• या सूत्रानुसार ‘सर्व‘ हा शब्द ‘सर्वनाम‘ आहे हे निश्चित होते. पुढची प्रक्रिया याच एका गोष्टीमुळे बदलते.

पायरी ३: ‘जस्‘ च्या जागी ‘शी‘ आदेश येणे (सर्वात महत्त्वाचा टप्पा)

• सूत्र: “जसः शी” (७.१.१७)
• या विशेष सूत्रानुसार, जर अकारान्त शब्द ‘सर्वनाम‘ असेल, तर त्याच्या पुढे आलेल्या ‘जस्‘ प्रत्ययाच्या जागी ‘शी‘ हा आदेश येतो. (हा नियम ‘राम‘ किंवा ‘देव‘ सारख्या सामान्य नामांना लागत नाही).
• स्थिति: सर्व + शी

पायरी ४: ‘शी‘ मधील ‘श्‘ चा लोप

• सूत्र: “लशक्वतद्धिते” (१.३.८) आणि “तस्य लोपः” (१.३.९)
• ‘लशक्वतद्धिते‘ सूत्रानुसार प्रत्ययाच्या सुरुवातीला असलेल्या ‘श्‘ ची इत्-संज्ञा होते आणि ‘तस्य लोपः‘ ने तो नष्ट होतो. ‘शी‘ मधून फक्त ‘ई‘ उरतो.
• स्थिति: सर्व + ई

पायरी ५: गुण संधी (Guna Sandhi)

• सूत्र: “आद्गुणः” (६.१.८७)
• या सूत्रानुसार ‘अ‘ किंवा ‘आ‘ च्या पुढे ‘इ‘ किंवा ‘ई‘ आल्यास त्या दोघांच्या जागी ‘ए‘ असा गुण होतो.
• ‘सर्व‘ मधील ‘अ‘ + ‘ई‘ = ‘ए‘
• अंतिम रूप: सर्व् + ए = सर्वे

थोडक्यात निष्कर्ष:

पाणिनीच्या व्याकरणाची कमाल इथे दिसून येते. ‘देव‘ शब्दाचे बहुवचन ‘देवाः‘ होते कारण तो सामान्य नाम आहे (पूर्वसवर्ण दीर्घ आणि विसर्ग), पण ‘सर्व‘ शब्दाचे ‘सर्वाः‘ न होता ‘सर्वे‘ होते, कारण ते सर्वनाम आहे आणि त्याला “जसः शी” हा विशेष नियम लागतो.

युद्धविशारदाः =

‘युद्धविशारदाः‘ या शेवटच्या आणि अत्यंत महत्त्वाच्या विशेषणाचे पाणिनीय अष्टाध्यायीनुसार सखोल विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे.

१. मूळ व्याकरणिक ओळख (Basic Grammatical Identity)

• प्रातिपदिक (मूळ शब्द): युद्धविशारद
• अन्त (शेवटचा स्वर): अकारान्त (शब्दाच्या शेवटी ‘द‘ + ‘अ‘ असा अकार आहे.)
• लिंग: पुल्लिंग (हे पद ‘शूराः‘ या पुल्लिंगी विशेष्याचे विशेषण म्हणून आले आहे.)
• विभक्ति: प्रथमा विभक्ति
• वचन: बहुवचन

२. समास विचार (Compound Analysis)

हा शब्द ‘युद्ध‘ आणि ‘विशारद‘ (निपुण/कुशल) या दोन शब्दांच्या एकत्रीकरणातून बनला आहे.

• विग्रह वाक्य: युद्धे विशारदाः (जे युद्धामध्ये कुशल किंवा निपुण आहेत).
• समासाचा प्रकार: सप्तमी तत्पुरुष समास
• स्पष्टीकरण: पाणिनीच्या व्याकरणात “सप्तमी शौण्डैः” (२.१.४०) या सूत्राच्या आधारे (किंवा तत्सम नियमांनुसार) जेव्हा एखादा शब्द एखाद्या गोष्टीत असलेली ‘कुशलता‘ किंवा ‘निपुणता‘ दर्शवतो (जसे: युद्धात निपुण, विद्येत पारंगत), तेव्हा पूर्वपदाची (पहिल्या शब्दाची) सप्तमी विभक्ती वापरली जाते आणि त्याचा उत्तरपदाशी समास होतो. इथे ‘युद्धे‘ (सप्तमी विभक्ति – युद्धात) आणि ‘विशारद‘ (कुशल) यांचा समास होऊन ‘युद्धविशारद‘ हा मूळ शब्द तयार झाला आहे.

३. रूपसिद्धी आणि पाणिनीय सूत्रे (Derivation of the Word)

‘युद्धविशारद‘ या अकारान्त पुल्लिंगी प्रातिपदिकापासून प्रथमा विभक्ति, बहुवचनाचे ‘युद्धविशारदाः‘ हे रूप कसे तयार होते, याची सूत्रबद्ध प्रक्रिया खालीलप्रमाणे आहे (ही प्रक्रिया ‘त्यक्तजीविताः‘ प्रमाणेच आहे):

पायरी १: प्रत्यय जोडणे

• सूत्र: “स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्…” (४.१.२)
• या सूत्रानुसार प्रथमा विभक्तीच्या बहुवचनासाठी ‘जस्‘ हा प्रत्यय लागतो.
• स्थिति: युद्धविशारद + जस्

पायरी २: ‘जस्‘ मधील ‘ज्‘ चा लोप

• सूत्र: “चुटू” (१.३.७) आणि “तस्य लोपः” (१.३.९)
• ‘चुटू‘ सूत्रानुसार प्रत्ययाच्या सुरुवातीला असलेल्या ‘च‘ वर्ग किंवा ‘ट‘ वर्गातील व्यंजनाची इत्-संज्ञा होते. ‘ज्‘ हा ‘च‘ वर्गातील असल्याने त्याची इत्-संज्ञा होते आणि ‘तस्य लोपः‘ ने तो नष्ट होतो. ‘जस्‘ मधून फक्त ‘अस्‘ उरतो.
• स्थिति: युद्धविशारद + अस्

पायरी ३: सवर्ण दीर्घ (पूर्वसवर्ण)

• सूत्र: “प्रथमयोः पूर्वसवर्णः” (६.१.१०२)
• जेव्हा ‘अक्‘ प्रत्याहारातील स्वरापुढे (इथे ‘द‘ मधील ‘अ‘) प्रथमा किंवा द्वितीया विभक्तीचा स्वर (इथे ‘अस्‘ मधील ‘अ‘) येतो, तेव्हा त्या दोघांच्या जागी पूर्व पदाच्या सवर्णाचा दीर्घ स्वर (म्हणजे ‘आ‘) होतो. (अ + अ = आ).
• स्थिति: युद्धविशारदास्

पायरी ४: ‘स्‘ चे ‘र्‘ मध्ये रूपांतर (रुत्व)

• सूत्र: “ससजुषो रुः” (८.२.६६)
• या सूत्रानुसार पदाच्या शेवटी असलेल्या ‘स्‘ चे रूपांतर ‘रु‘ (म्हणजेच ‘र्‘) मध्ये होते.
• स्थिति: युद्धविशारदार्

पायरी ५: ‘र्‘ चा विसर्ग होणे (विसर्ग संधी)

• सूत्र: “खरवसानयोर्विसर्जनीयः” (८.३.१५)
• या सूत्रानुसार, जर ‘र्‘ च्या पुढे कोणताही वर्ण नसेल (अवसान/वाक्याचा शेवट किंवा विराम असेल), किंवा ‘खर्‘ प्रत्याहारातील वर्ण असेल, तर त्या ‘र्‘ चा विसर्ग (ः) होतो.
• अंतिम रूप: युद्धविशारदाः

श्लोकाचा एकत्रित संदर्भ:

या श्लोकात दुर्योधन द्रोणाचार्यांना आपल्या बाजूच्या शूरवीरांची (शूराः) वैशिष्ट्ये सांगत आहे. ते योद्धे कसे आहेत?

१. त्यक्तजीविताः – प्राण पणाला लावून आलेले आहेत.

२. नानाशस्त्रप्रहरणाः – विविध शस्त्रास्त्रे चालवण्यात पारंगत आहेत.

३. युद्धविशारदाः – युद्धकलेत (रणनीती, व्यूहरचना इत्यादींमध्ये) अत्यंत निपुण आहेत.

बहवः शूराः यात परिवर्तन न होता बहवः शूराः आहे तसेच राहते हे कोणत्या सूत्रांमुळे होते?

“बहवः” आणि “शूराः” हे दोन शब्द एकत्र येऊनही त्यांच्यात कोणताही बदल न होता ते “बहवः शूराः“ असेच का राहतात, यामागे विसर्ग संधीचा एक अतिशय महत्त्वाचा आणि रंजक नियम आहे.

पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार या प्रक्रियेचे विश्लेषण खालीलप्रमाणे:

१. मूळ परिस्थिती (The Setup)

• पहिले पद: बहवः (यात शेवटी ‘विसर्ग‘ ः आहे).
• दुसरे पद: शूराः (याची सुरुवात ‘श‘ या व्यंजनाने होते).

२. मुख्य पाणिनीय सूत्र: “वा शरि” (८.३.३६)

या ठिकाणी बदल न होण्याचे मुख्य कारण “वा शरि” (८.३.३६) हे सूत्र आहे.

• सूत्राचा अर्थ:  वा = विकल्पाने (Optionally / पर्यायाने)
• शरि = ‘शर्‘ प्रत्याहारातील वर्ण पुढे असताना. (‘शर्‘ प्रत्याहारात श, ष, स ही तीन व्यंजने येतात).
• नियम: जेव्हा विसर्गाच्या पुढे ‘श‘, ‘ष‘ किंवा ‘स‘ यापैकी कोणतेही व्यंजन येते, तेव्हा तो विसर्ग ‘विकल्पाने‘ (म्हणजे तुमच्या इच्छेनुसार) तसाच राहू शकतो. त्यात कोणताही बदल करण्याची सक्ती नसते.
• परिणाम: इथे विसर्गाच्या पुढे ‘शूराः‘ मधील ‘श‘ आला आहे, त्यामुळे “वा शरि” सूत्रानुसार विसर्ग तसाच राहतो आणि “बहवः शूराः” हे रूप सिद्ध होते.

३. पर्यायी नियम आणि रूप (Alternative Form)

पाणिनीच्या व्याकरणात ‘विकल्प‘ (Option) दिला आहे, याचा अर्थ याला दुसराही एक पर्याय आहे. जर आपण विसर्ग तसाच ठेवला नाही, तर काय होईल?

• सूत्र: “विसर्जनीयस्य सः” (८.३.३४) या सूत्रानुसार विसर्गाच्या पुढे ‘खर्‘ वर्ण (इथे ‘श‘) आल्यास विसर्गाचा ‘स्‘ होतो. (बहवस् + शूराः)
• सूत्र: “स्तोः श्चुना श्चुः” (८.४.४०) या सूत्रानुसार ‘स्‘ च्या पुढे ‘श्‘ आल्यामुळे, त्या ‘स्‘ चा सुद्धा ‘श्‘ होतो.
• दुसरे रूप: बहवश्शूराः

निष्कर्ष:

व्याकरणानुसार “बहवः शूराः“ आणि “बहवश्शूराः“ ही दोन्ही रूपे १००% अचूक आहेत. परंतु, वाचायला आणि उच्चार करायला सोपे जावे म्हणून बहुतांश संस्कृत ग्रंथांमध्ये आणि भगवद्गीतेच्या छापील प्रतींमध्ये “वा शरि” या सूत्राचा आधार घेऊन “बहवः शूराः“ (विसर्ग न बदलता) हेच रूप वापरले जाते. पाणिनीच्या व्याकरणातील हे ‘विकल्पाचे‘ (options) स्वातंत्र्य खरोखरच भाषेला लवचिकता देते.

अन्ये च याचे परिवर्तन अन्येश्च किंवा अन्यश्च हे कोणत्या सूत्रांच्या अटी पूर्ण न झाल्यामुळे होते?

संस्कृत वाचताना ‘रामश्च‘, ‘कृष्णश्च‘, ‘देवश्च‘ असे जोडशब्द आपण नेहमी पाहतो; त्यामुळे इथे ‘अन्ये च‘ चे संधी होऊन ‘अन्येश्च‘ किंवा ‘अन्यश्च‘ का झाले नाही, ही शंका येणे अगदी स्वाभाविक आहे. यामागे विसर्ग संधीची आणि व्यंजन संधीची दोन अतिशय महत्त्वाची पाणिनीय सूत्रे आहेत, ज्यांच्या अटी इथे पूर्ण न झाल्यामुळे हे परिवर्तन होत नाही. त्याचे सखोल विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे.

१. मूळ परिस्थिती आणि शब्दरचना

सर्वात आधी आपण हे दोन शब्द मुळात कसे आहेत ते पाहूया:

• पहिले पद: अन्ये (या शब्दाच्या शेवटी ‘ए‘ हा स्वर आहे. हे ‘अन्य‘ या सर्वनामाचे प्रथमा विभक्तीचे बहुवचन आहे. जसे: सर्व ➔ सर्वे, तसे अन्य ➔ अन्ये).
• दुसरे पद: च (याची सुरुवात ‘च‘ या व्यंजनाने होते).

२. ‘अन्येश्च‘ का होत नाही? (कोणत्या अटी पूर्ण झाल्या नाहीत?)

‘श्च‘ असा बदल होण्यासाठी पाणिनीच्या व्याकरणातील दोन मुख्य सूत्रांच्या अटी पूर्ण व्हाव्या लागतात. पण ‘अन्ये + च‘ या स्थितीत त्या अटी पूर्ण होत नाहीत:

अ) “विसर्जनीयस्य सः” (८.३.३४)

• सूत्राची अट: पहिल्या शब्दाच्या अगदी शेवटी विसर्ग (ः) असणे आवश्यक आहे. जर विसर्गाच्या पुढे ‘खर्‘ (उदा. च, छ, त, थ इ.) वर्ण आला, तर त्या विसर्गाचा ‘स्‘ होतो.
• अट पूर्ण का झाली नाही? इथे पहिल्या पदाच्या (‘अन्ये‘) शेवटी विसर्ग नाहीच आहे, तर ‘ए‘ हा स्वर आहे. मूळ पदच ‘अन्ये‘ असल्यामुळे आणि त्यात विसर्ग नसल्यामुळे, या सूत्राची मुख्य अट इथेच खंडित होते. (जर तिथे ‘अन्यः + च‘ असे असते, तर मात्र विसर्गाचा ‘स्‘ नक्की झाला असता).

ब) “स्तोः श्चुना श्चुः” (८.४.४०)

• सूत्राची अट: ‘स्‘ किंवा ‘त-वर्गा‘च्या पुढे ‘श्‘ किंवा ‘च-वर्ग‘ आल्यास त्या ‘स्‘ चे रूपांतर ‘श्‘ मध्ये होते. (उदा. रामस् + च = रामश्च).
• अट पूर्ण का झाली नाही? वरील पहिल्या सूत्राची (“विसर्जनीयस्य सः”) अट पूर्ण न झाल्यामुळे ‘स्‘ तयारच झाला नाही. आता जर ‘स्‘ अस्तित्वातच नसेल, तर तो ‘श्‘ मध्ये बदलण्याचा प्रश्नच उद्भवत नाही.

३. लागू होणारा नियम (स्वर + व्यंजन स्थिती)

पाणिनीच्या व्याकरणानुसार (काही विशिष्ट अपवाद जसे ‘छ‘ वगळता), जेव्हा पदाच्या शेवटी स्वर असतो आणि त्याच्या पुढे व्यंजन येते, तेव्हा बहुतांश वेळा त्यांच्यात कोणतीही संधी होत नाही. ते शब्द केवळ एकमेकांशेजारी ठेवले जातात.

सद्यस्थिती: ‘अन्ये‘ (शेवटी ‘ए‘ स्वर) + ‘च‘ (सुरुवातीला व्यंजन) = कोणताही व्याकरणिक बदल (विकार) नाही.

४. अंतिम निष्कर्ष

थोडक्यात सांगायचे तर, ‘अन्ये‘ या बहुवचनी पदाच्या शेवटी विसर्ग (ः) नसल्यामुळे “विसर्जनीयस्य सः” आणि पर्यायाने “स्तोः श्चुना श्चुः” या सूत्रांच्या अटी पूर्ण होत नाहीत. याच ठोस कारणांमुळे या दोन शब्दांची संधी होऊन ‘अन्येश्च‘ किंवा ‘अन्यश्च‘ असे रूप तयार होत नाही, तर ते “अन्ये च” असे जसेच्या तसे आणि स्वतंत्रच राहतात.

शूराः मदर्थे याचे परिवर्तन शूरा मदर्थे हे कोणत्या सूत्रांनुसार होते?

“शूराः + मदर्थे = शूरा मदर्थे” या प्रक्रियेत विसर्गाचा लोप (गायब होणे) होतो. याला ‘विसर्ग लोप संधी‘ असे म्हणतात.

पाणिनीच्या अष्टाध्यायीनुसार ही प्रक्रिया एका सूत्राने न होता, एका ठराविक क्रमाने (३ सूत्रांच्या साखळीतून) पूर्ण होते. त्याचे सखोल विश्लेषण खालीलप्रमाणे आहे:

१. मूळ परिस्थिती (The Setup)

• पहिले पद: शूराः (या शब्दाच्या शेवटी ‘आ‘ स्वर आणि ‘विसर्ग ः‘ आहे. मूळ रूप ‘शूरास्‘ असे असते.)
• दुसरे पद: मदर्थे (याची सुरुवात ‘म्‘ या व्यंजनाने होते, जे एक ‘मृदू व्यंजन‘ किंवा घोष वर्ण आहे.)

२. रूपसिद्धी आणि पाणिनीय सूत्रे (Step-by-Step Process)

पाणिनीच्या व्याकरणानुसार विसर्ग थेट गायब होत नाही, तर तो काही अवस्थांमधून जातो:

पायरी १: पदांतातील ‘स्‘ चा ‘रु‘ (र्) होणे

• सूत्र: “ससजुषो रुः” (८.२.६६)
• या सूत्रानुसार, पदाच्या शेवटी असलेल्या ‘स्‘ चे रूपांतर ‘रु‘ (र्) मध्ये होते.
• स्थिती: शूरास् + मदर्थे ➔ शूरा रु + मदर्थे

पायरी २: ‘रु‘ (र्) चे ‘य्‘ मध्ये रूपांतर (यत्व)

• सूत्र: “भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि” (८.३.१७)
• या अत्यंत महत्त्वाच्या सूत्रानुसार: जर ‘रु‘ च्या आधी ‘अ‘ किंवा ‘आ‘ (अपूर्वस्य) असेल आणि त्याच्या पुढे ‘अश्‘ प्रत्याहारातील वर्ण (म्हणजे सर्व स्वर किंवा मृदू व्यंजने) आले, तर त्या ‘रु‘ च्या जागी ‘य्‘ हा आदेश होतो.
• इथे ‘रु‘ च्या आधी ‘शूरा‘ मधला ‘आ‘ आहे आणि पुढे ‘मदर्थे‘ मधला ‘म्‘ (मृदू व्यंजन) आहे.
• स्थिती: शूरा रु + मदर्थे ➔ शूरा य् + मदर्थे