श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ८ व्या
अध्यायातील ११ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील
नवव्या आणि दहाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी सगुण-साकार परम दिव्य पुरुषाचे
ध्यान आणि भ्रूमध्यातील प्राणधारणा विशद केली. आता या अकराव्या श्लोकापासून भगवान
श्रीकृष्ण त्या ‘सर्वोच्च निर्गुण-निराकार अक्षर परब्रह्माची आणि ओंकार-उपासनेची‘ वैदिक पार्श्वभूमी
अर्जुनासमोर मांडतात. हे
श्लोक थेट कठोपनिषद
(१.२.१५) मधील प्रसिद्ध मंत्राशी साधर्म्य राखणारे आहे. भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की, ‘वेद जाणणारे विद्वान ज्याला
अविनाशी (अक्षर) म्हणतात (यदक्षरं वेदविदो वदन्ति)‘, ‘आसक्ती व वासना संपलेले
संन्यासी (यती) ज्या अंतिम तत्त्वात प्रवेश करतात (विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः)‘,
आणि ‘ज्या परम पदाच्या प्राप्तीची तीव्र इच्छा धरून साधक कठोर ब्रह्मचर्याचे
आचरण करतात (यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति)‘; ‘त्या सर्वश्रेष्ठ परम पदाचे
स्वरूप मी तुला आता संक्षेपाने (थोडक्यात पण स्पष्ट) सांगतो‘ (तत्ते पदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये). हे
ज्ञान-साधनेचे मूळ अधिष्ठान भगवान येथे स्पष्ट करतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
यदक्षरं
वेदविदो वदन्ति विशन्ति
यद्यतयो वीतरागाः ।
यदिच्छन्तो
ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥ ११ ॥
संधी विग्रह
यत् अक्षरम्
वेद-विदः वदन्ति विशन्ति यत् यतयः वीत-रागाः ।
यत् इच्छन्तः
ब्रह्मचर्यम् चरन्ति तत् ते पदम् संग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥ ११ ॥
३. शब्दार्थ
·
यत् = ज्या (परमतत्त्वाला)
·
अक्षरम् = अविनाशी / ओंकारस्वरूप /
कधीही क्षय न पावणारे
·
वेद-विदः = वेद जाणणारे / वेदांचे
रहस्य जाणणारे तत्त्वज्ञ
·
वदन्ति = म्हणतात / सांगतात /
प्रतिपादन करतात
·
विशन्ति = प्रवेश करतात / माझ्यात
विलीन होतात
·
यत् = ज्या तत्त्वामध्ये
·
यतयः = यती / प्रयत्नशील संन्यासी / मुनी
·
वीत-रागाः = ज्यांची आसक्ती, वासना व राग समूळ गळून पडली आहे असे
·
यत् = ज्या परब्रह्माला
·
इच्छन्तः = मिळवण्याची इच्छा धरणारे
(मुमुक्षू)
·
ब्रह्मचर्यम् = ब्रह्मचर्य /
इंद्रियनिग्रहपूर्वक गुरुकुल-साधना
·
चरन्ति = आचरण करतात / पाळतात
·
तत् = ते
·
ते = तुला (हे अर्जुना!)
·
पदम् = परम पद / ध्येयस्वरूप (अंतिम स्थिती)
·
संग्रहेण = संक्षेपाने / थोडक्यात व
सूत्ररूपाने
·
प्रवक्ष्ये = मी चांगल्या प्रकारे सांगतो
/ स्पष्ट करतो
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान
श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे अर्जुना! वेदांचे
मर्म जाणणारे ज्याला अविनाशी (अक्षर) म्हणतात (यदक्षरं वेदविदो वदन्ति);
आसक्तीमुक्त झालेले
संन्यासी ज्या तत्त्वात प्रवेश करतात (विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः);
आणि ज्या
पदाच्या प्राप्तीची इच्छा धरून साधक ब्रह्मचर्याचे आचरण करतात (यदिच्छन्तो
ब्रह्मचर्यं चरन्ति); ते परम पद मी तुला संक्षेपाने सांगतो (तत्ते
पदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये).”
या
श्लोकात त्या एकाच परम पदाची तीन प्रमुख वैशिष्ट्ये आणि साधकांची पात्रता मांडली
आहे:
1.
वेदविदो वदन्ति (The Testimony of the Vedas): उपनिषद आणि वेदांचे सार
ज्याला ‘अक्षर‘ (ज्याचा कधीही नाश होत
नाही असे ओंकारस्वरूप ब्रह्म) या नावाने गौरवितात.
2.
यतयो वीतरागाः (The Destination of the Detached): ‘वीतराग‘ म्हणजे ज्यांच्या मनातून संसारातील भोगांची आसक्ती (राग) पूर्णपणे गळून
पडली आहे. असे प्रयत्नशील संन्यासी देहावसानानंतर थेट त्या परब्रह्मात विलीन होतात
(विशन्ति).
3.
ब्रह्मचर्यं चरन्ति (The Discipline of the Seekers): केवळ त्या परमसत्याची अनुभूती
यावी म्हणून साधक आपल्या इंद्रियांचा संयम करून ‘ब्रह्मचर्य‘
(ब्रह्माच्या शोधात चित्त गुंतवणे) व्रताचे कठोर आचरण करतात.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, हा श्लोक ‘कठोपनिषदा‘तील मंत्राचा थेट संदर्भ देतो. ‘अक्षरम्‘ म्हणजे नाश न पावणारे आणि सर्व विश्वाला
व्यापून उरणारे परब्रह्म. ‘पदम्‘ म्हणजे
ज्या पदाची प्राप्ती करून घ्यायची आहे ते ध्येय. भगवान अर्जुनाला सांगतात की,
ते अथांग पद समजण्यास अत्यंत कठीण असले, तरी
त्याचे साधन आणि स्वरूप मी तुला सुलभ व संक्षिप्त (संग्रहेण) रीतीने समजावून
सांगतो.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, कैवल्यार्थी (आत्मज्ञानी)
आणि भगवद्भक्त या दोघांचेही अंतिम ध्येय हेच दिव्य अक्षर पद आहे. ते पद प्राप्त
करण्यासाठी इंद्रियदमन आणि ब्रह्मचर्याचे पालन करणे हे अनिवार्य साधन आहे.
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील त्या परम पदाचे आणि वीतराग मुनींच्या स्थितीचे
वर्णन करताना अत्यंत गोड व प्रासादिक ओव्यांमध्ये सांगतात:
ऐकें
पार्था वेद जया अक्षरातें गाती। ज्ञानाचे डोळे जयासी पाहाती। जया ‘परम अक्षर‘ बोलती। वेदज्ञ
जन॥ जयाचिया प्राप्तीचिया आवडीं। संसारीं
विषयांची तोडली बेडी। रागाची
सांडूनिया जोडी। वीतराग झाले॥ जया एका पदाचिया चाडे। यती निष्ठेनें चालती पुढें।
ब्रह्मचर्याचें व्रत गाढें।
आचरती बापा॥ तें
पद अत्यंत गहन अमूप। जें सर्व जगाचें मूळ रूप। तें संक्षेपें मी तुज सांगेन आप। कृपावंता॥
माउली
म्हणतात— “हे
पार्था ऐक, ज्या अविनाशी तत्त्वाचे गौरवगीत साक्षात वेद
गातात आणि ज्याला आत्मज्ञानाचे डोळे नित्य पाहू शकतात; ज्या
पदाच्या अथांग आवडीपोटी संतांनी संसारातील विषयांच्या बेड्या तोडून टाकल्या आणि ते
पूर्णपणे वीतराग (निरासक्त) झाले; ज्या एकाच परम पदाच्या
ध्यासाने संन्यासी मुनी ब्रह्मचर्याचे कठोर व्रत अखंड आचरणात आणतात; तेच अत्यंत गहन, अथांग आणि विश्वाचे मूळ असणारे ‘परम पद‘ मी आता तुला थोडक्यात आणि स्पष्ट शब्दांत
सांगतो.“
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
भौतिक प्रलोभनांनी आणि वासनांनी भरलेल्या जगात हा श्लोक आत्मिक शिस्तीचे सर्वोच्च
महत्त्व पटवून देतो:
·
महान ध्येयासाठी त्याग (Sacrifice for a Greater Purpose): जीवनात कोणतेही सर्वोच्च यश,
ज्ञान किंवा आत्मिक
आनंद मिळवण्यासाठी तात्पुरत्या क्षुद्र सुखांचा आणि वासनांचा संयम (ब्रह्मचर्य)
करावाच लागतो.
·
आसक्ती कमी करणे (Cultivating Detachment – वीतराग): माणसाचे दुःख व तणाव हे
परिस्थितीमुळे नसून वस्तूंवरील अति-आसक्तीमुळे (राग) निर्माण होतात; मनातील ही पकड सैल करणे
म्हणजेच मुक्तीची पहिली पायरी.
·
थोडक्यात पण महत्त्वाचे (Essence over Details – संग्रहेण): ज्ञानात भरकटण्यापेक्षा मूळ गाभा आणि मर्म समजून घेऊन
त्यावर प्रत्यक्ष आचरण करणे.
८. निष्कर्ष
अशा
प्रकारे या अकराव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी ज्या परम पदाची प्राप्ती करून
घ्यायची आहे, त्याची
पूर्वपीठिका व महती विशद केली आहे.
आता हे अक्षर पद प्राप्त करण्यासाठी शरीराची आणि मनाची प्रत्यक्ष
योगसाधना कशी करावी— ‘सर्व इंद्रियांची द्वारे
पूर्णपणे बंद करून, मनाला हृदयामध्ये स्थिर करून, आणि आपल्या प्राणाला मस्तकात (मस्तिष्कात) चढवून योगधारणेत स्थिर व्हावे (सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च /
मूर्ध्न्याधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम्)‘— या शरीरातील योगधारणेची अचूक तंत्रपद्धती भगवान पुढील बाराव्या श्लोकात
उलगडणार आहेत.