श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ८ व्या
अध्यायातील १२ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील
अकराव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी सांगितले की, वेद जाणणारे ज्याला ‘अक्षर‘
म्हणतात आणि वीतराग मुनी ज्या पदात प्रवेश करतात, त्या परम पदाचे स्वरूप मी तुला संक्षेपाने सांगतो. आता या बाराव्या
श्लोकात आणि पुढील तेराव्या श्लोकात (हे दोन्ही श्लोक सलग प्रक्रियेशी संबंधित
आहेत) भगवान श्रीकृष्ण त्या अक्षर परब्रह्माची प्राप्ती करून देणाऱ्या ‘शरीर-मनांच्या आंतरिक
योगधारणेची प्रत्यक्ष पद्धती‘ स्पष्ट करतात.
परब्रह्माशी एकरूप होण्यासाठी साधकाने आपल्या देहातील ऊर्जा आणि चेतना कशी
नियंत्रित करावी, हे सांगताना भगवान म्हणतात: ‘इंद्रियांची सर्व बाह्य
द्वारे पूर्णपणे बंद (संयमित) करून‘ (सर्वद्वाराणि संयम्य),
‘मनाला हृदयात
पूर्णपणे स्थिर व निरुद्ध करून‘ (मनो हृदि निरुध्य च),
आणि ‘आपल्या प्राणाला मस्तकात (सहस्रार/मस्तिष्कात) प्रविष्ट करून
योगधारणेमध्ये अविचल स्थित व्हावे‘ (मूर्ध्न्याधायात्मनः
प्राणमास्थितो योगधारणाम्). ही चित्त-प्राण
संयमाची अद्भूत योगप्रक्रिया भगवान येथे अर्जुनाला विशद करतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
सर्वद्वाराणि
संयम्य मनो हृदि निरुध्य च ।
मूर्ध्न्याधायात्मनः
प्राणमास्थितो योगधारणाम् ॥ १२ ॥
संधी विग्रह
सर्व-द्वाराणि
संयम्य मनः हृदि निरुध्य च ।
मूर्ध्नि
आधाय आत्मनः प्राणम् आस्थितः योग-धारणाम् ॥ १२ ॥
३. शब्दार्थ
·
सर्व-द्वाराणि = (शरीरातील) सर्व द्वारांना
/ सर्व इंद्रियांच्या नऊ द्वारांना (डोळे, कान, नाक, जीभ इत्यादींना)
·
संयम्य = पूर्णपणे संयमित करून / बंद
करून / आवरून (प्रत्याहार करून)
·
मनः = मनाला / संकल्प-विकल्पात्मक वृत्तीला
·
हृदि = हृदयामध्ये (अनाहत चक्रात / आत्म्याच्या मूळ
अधिष्ठानात)
·
निरुध्य = निरुद्ध करून / स्थिर करून
/ रोखून धरून
·
च = आणि
·
मूर्ध्नि = मस्तकामध्ये / मस्तकाच्या
सर्वात वरच्या भागात (ब्रह्मरंध्र/सहस्रारात)
·
आधाय = प्रविष्ट करून / चढवून / स्थिर करून
·
आत्मनः = स्वतःच्या
·
प्राणम् = प्राणाला / जीवनशक्तीला
(श्वासाला)
·
आस्थितः = स्थित होऊन / दृढतापूर्वक
अधिष्ठित राहून
·
योग-धारणाम् = योगधारणेमध्ये (एकाग्र
समाधीच्या अवस्थेत)
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान
श्रीकृष्ण म्हणतात: “इंद्रियांची सर्व द्वारे पूर्णपणे
संयमित करून (सर्वद्वाराणि संयम्य), मनाला हृदयामध्ये पूर्णपणे निरुद्ध (स्थिर)
करून (मनो हृदि निरुध्य च), आणि आपल्या प्राणाला मस्तकात (ब्रह्मरंध्रात)
चढवून (मूर्ध्न्याधायात्मनः प्राणम्), साधकाने
दृढ योगधारणेत स्थिर व्हावे
(आस्थितो योगधारणाम्).”
या
श्लोकात अंतर्प्रवासाचे तीन अत्यंत महत्त्वाचे टप्पे सांगितले आहेत:
1.
सर्वद्वाराणि संयम्य (इंद्रियनिग्रह /
प्रत्याहार): देहाची
नऊ द्वारे (डोळे, कान, त्वचा इ.) ज्या मार्गाने मन बाह्य जगातील
विषयात पळते, ती सर्व द्वारे अंतर्मुख करून बाहेरील विषयांचा
संपर्क तोडणे.
2.
मनो हृदि निरुध्य (चित्ताची हृदयस्थ
स्थिरता): मनाला
बाह्य विचारांतून काढून हृदयातील अनाहत कमळावर (आत्मभावावर) खिळवून ठेवणे; ज्यामुळे संकल्प-विकल्प शांत
होतात.
3.
मूर्ध्न्याधाय प्राणम् (प्राणाचे ऊर्ध्वगमन व
योगधारणा): प्राणाला
सुषुम्ना नाडीच्या मार्गाने वर नेऊन मस्तकातील ब्रह्मरंध्रात (सहस्रार चक्रात)
स्थिर करणे; हीच
संपूर्ण देह आणि विश्वाला एकाग्र करणारी सर्वोच्च ‘योगधारणा‘
होय.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ‘सर्वद्वाराणि‘ म्हणजे
ज्यांच्याद्वारे शब्दादी विषय अंतःकरणात प्रवेश करतात ती सर्व ज्ञानेंद्रिये. त्यांना प्रत्याहाराने वश करून, मनाला विषयांचे
चिंतन करण्यापासून रोखून ‘हृदयातील‘ चैतन्यतत्त्वात
निरुद्ध करावे. त्यानंतर सुषुम्नेतून प्राण वर चढवून तो मस्तक आणि भुवयांच्या
मधोमध मस्तकात (मूर्ध्नि) स्थिर करावा; या समाधीच्या अविरत
प्रयत्नालाच ‘योगधारणा‘ म्हणतात.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, भगवंतांचे अखंड ध्यान
करण्यासाठी बाह्य जगाचा विसर पडणे आवश्यक आहे. मन हृदयात भगवंतांच्या चरणी स्थिर
करून प्राणाचा लय परमात्म्यात करणे, हीच अंतिम प्रयाणकाळाची
खरी पूर्वतयारी आहे.
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील प्राणसंयमाची आणि योगधारणेची विलोभनीय अवस्था विशद
करताना अत्यंत मधुर, ओजस्वी व रसाळ ओव्यांमध्ये सांगतात:
ऐकें
पार्था इंद्रियांचीं द्वारे आघवीं। संयमाचेनि बळें रोधावीं। विषयांची वाट मोडावी। बाहेरील बापा॥ जैसें घराचीं कवाडें लाविलीं। तैशी
इंद्रियवृत्ती अंतरीं मुरली। मग मनाची धांव राहिली। हृदयामाजीं॥ तेथ मूळबंधाचिया युक्ती। प्राणासी उचली
एकाग्र चित्तीं। सुषुम्नेचिया
महापंथीं। चढवीतसे॥ हृदयापासोनि
मस्तकवरी। प्राण सावधपणें आणी शरीरीं। ब्रह्मरंध्राचिया शिखरीं। स्थिर करी साचें॥
यापरी जो योगधारणा साधे।
चित्तातें ब्रह्मरूपासी बांधी। तो परम गतीसी सहजें लधे। निःसंशय बापा॥
माउली
म्हणतात— “हे
पार्था ऐक, संयमाच्या सामर्थ्याने इंद्रियांची सर्व बाह्य
द्वारे पूर्णपणे बंद करावीत आणि बाह्य विषयांकडे जाणाऱ्या सर्व वाटा मोडून
टाकाव्यात. ज्याप्रमाणे घराची कवाडे आतून घट्ट लावून घ्यावीत, तशी सर्व इंद्रियवृत्ती अंतर्मुख होऊन आत मुरून जाते; आणि मनाची सर्व धावपळ थांबून ते हृदयात शांतपणे स्थिर होते. त्यानंतर
योगाच्या युक्तीने साधक प्राणाला वर उचलतो आणि सुषुम्नेच्या महामार्गाने नेऊन थेट
मस्तकाच्या ब्रह्मरंध्रात पूर्णपणे स्थिर करतो. अशा रीतीने जो अविचल ‘योगधारणा‘ साधतो आणि आपले चित्त ब्रह्मरूपाशी बांधून
ठेवतो, तो सहजपणे परम गतीला प्राप्त होतो.“
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
अथांग मानसिक ताणतणाव, माहितीचा भडिमार (Information Overload) आणि विचलित
चित्तवृत्तींच्या युगात हा श्लोक आंतरिक शांतीचे सर्वोच्च तंत्र देतो:
·
Digital Detox आणि
इंद्रिय-विश्रांती (सर्वद्वाराणि संयम्य): दिवसातून काही काळ डोळे, कान, फोन
आणि स्क्रीनपासून स्वतःला दूर ठेवून बाह्य संवादाची द्वारे बंद करणे आणि आंतरिक
विश्रांती घेणे.
·
हृदयात शांतता शोधणे (Centering in the Heart – मनो
हृदि निरुध्य):
सतत डोक्यात विचार आणि चिंतांचे चक्र फिरवण्यापेक्षा, खोल श्वास घेऊन लक्ष
हृदयातील शांततेवर केंद्रित करणे.
·
ऊर्जेचे ऊर्ध्वगमन (Channeling Energy to Higher Consciousness): आपली विचारशक्ती आणि ऊर्जा
खालच्या पातळीवरील क्षुद्र राग-लोभांत व्यर्थ न घालवता उच्च ध्येय, ज्ञान आणि आत्मविकासाकडे (मूर्ध्नि) वळवणे.
८. निष्कर्ष
अशा
प्रकारे या बाराव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी इंद्रियनिग्रह, मनोरोध आणि मस्तिष्कातील
प्राणधारणेची अचूक योगिक कृती स्पष्ट केली आहे.
आता अशी योगधारणा साध्य झाल्यानंतर प्रत्यक्ष मुखाने आणि
अंतःकरणाने कोणता महामंत्र जपावा आणि देहत्याग कसा करावा— ‘एकाक्षर ब्रह्म असणाऱ्या ओंकाराचे (ॐ) उच्चारण करत आणि माझे अखंड स्मरण
करत जो शरीराचा त्याग करून प्रयाण करतो, तो थेट परम गतीला
(मोक्षाला) प्राप्त होतो (ओमित्येकाक्षरं
ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् / यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम्)‘—
या संपूर्ण आठव्या अध्यायातील परमोच्च ओंकार-साधनेचे रहस्य भगवान
पुढील तेराव्या श्लोकात सांगणार आहेत.