श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ८ व्या
अध्यायातील २७ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील
सव्विसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी शुक्ल आणि कृष्ण या दोन शाश्वत गतींचे
(मुक्ती देणारा व पुनर्जन्म देणारा मार्ग) रहस्य स्पष्ट केले. आता या
सत्ताविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण त्या दोन्ही मार्गांचे ज्ञान असणाऱ्या ‘खऱ्या योग्याची निर्भय अवस्था
आणि अर्जुनाला निरंतर योगयुक्त राहण्याचा उपदेश‘ अत्यंत आत्मीयतेने करतात.
भगवान सांगतात की, ‘हे पार्था! या दोन्ही मार्गांचे (सृतींचे) यथार्थ स्वरूप जाणणारा कोणताही
योगी कधीही मोहात (भ्रमात) पडत नाही‘ (नैते सृती पार्थ
जानन्योगी मुह्यति कश्चन); ‘म्हणूनच हे अर्जुना! तू सर्व
काळ (प्रतिक्षण) केवळ योगाने युक्त हो‘ (तस्मात्सर्वेषु
कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन). हा साधनेचा
अत्यंत व्यावहारिक आणि मार्गदर्शक आदेश भगवान येथे अर्जुनाला देतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
नैते सृती
पार्थ जानन्योगी मुह्यति कश्चन ।
तस्मात्सर्वेषु
कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥ २७ ॥
संधी विग्रह
न एते सृती
पार्थ जानन् योगी मुह्यति कश्चन ।
तस्मात्
सर्वेषु कालेषु योग-युक्तः भव अर्जुन ॥ २७ ॥
३. शब्दार्थ
·
न = नाही
·
एते = या दोन्ही
·
सृती = सृती
/ मार्ग / वाटा (शुक्ल आणि कृष्ण गती)
·
पार्थ = हे पार्था (हे पृथापुत्रा
अर्जुना!)
·
जानन् = जाणणारा / यथार्थ स्वरूप
समजणारा
·
योगी = योगी / खरा साधक
·
मुह्यति = मोहात पडतो / भ्रमिष्ट होतो
/ विचलित होतो
·
कश्चन = कोणीही (कोणताही योगी)
·
तस्मात् = म्हणून
·
सर्वेषु = सर्व
·
कालेषु = काळांमध्ये / सर्व वेळी /
निरंतर / प्रतिक्षण
·
योग-युक्तः = योगाने युक्त /
समत्वबुद्धीने जोडलेला / ईश्वराशी अखंड एकाग्र
·
भव = हो / राहा
·
अर्जुन = हे अर्जुना!
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान
श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे पार्था! या दोन्ही
मार्गांचे (सृतींचे) तत्त्व जाणणारा कोणताही योगी कधीही मोहात पडत नाही (नैते सृती
पार्थ जानन्योगी मुह्यति कश्चन). म्हणून हे अर्जुना! तू सर्वकाळ निरंतर ‘योगयुक्त‘ हो (तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन).”
या
श्लोकात साधकाच्या अंतिम स्थितीचे दोन प्रमुख पैलू स्पष्ट केले आहेत:
1.
मोहाचा अभाव (Freedom from Delusion – न
मुह्यति):
o जो या दोन्ही
मार्गांचे स्वरूप जाणतो, तो स्वर्गादी लोकांच्या क्षणिक सुखांना (कृष्ण मार्ग) भुलत नाही आणि
मृत्यूच्या वेळेची किंवा तिथी-नक्षत्रांची भीतीही (शुक्ल मार्गाच्या अभावाची
चिंता) बाळगत नाही.
o त्याला ठाऊक
असते की, जर
अंतःकरणात ईश्वरभक्ती आणि समत्व असेल, तर बाह्य काळ कसाही
असला तरी त्याचा उद्धार निश्चित आहे.
2.
तस्मात् सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भव (The Command for Constant Mindfulness):
o भगवान
अर्जुनाला ‘सर्वकाळ‘
योगयुक्त राहण्यास सांगतात.
o ‘योगयुक्त‘
म्हणजे सर्व कर्मे करत असतानाही अंतर्मनाने अखंड ईश्वराशी जोडलेले
राहणे आणि सुख-दुःखात समत्व टिकवणे.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ‘सृती‘ म्हणजे संसारातील दोन मार्ग. या दोन्ही गतींचे फळ आणि मर्यादा यथार्थ
रूपाने जाणणारा ज्ञानी पुरुष सकाम कर्मांच्या किंवा स्वर्गाच्या मोहात कधीही पडत
नाही; तो केवळ निष्काम ब्रह्मज्ञानाचीच निवड करतो. म्हणून
अर्जुनाने कोणत्याही बाह्य काळाची वाट न पाहता प्रत्येक क्षणी समाधियुक्त
(योगयुक्त) राहिले पाहिजे.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, या दोन मार्गांचे मर्म
जाणणारा भक्त कधीही भगवंतांच्या भक्तीपासून ढळत नाही. त्यामुळे हे अर्जुना,
तू निरंतर भगवत्-चिंतन आणि भगवत्-आराधना यामध्ये मग्न (योगयुक्त)
राहा.
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील योग्याची निर्भयता आणि अखंड योगाचे वर्णन करताना
अत्यंत मधुर, ओजस्वी
व रसाळ ओव्यांमध्ये सांगतात:
ऐकें
पार्था हे दोन्ही मार्ग जे जाणती। तयांसी मोहाची न बाधे भ्रांती। ते स्वर्गाचिया सुखासी न भुलती। क्षणभंगुर जाणोनि॥
नाना मरणकाळाचिया भयासी। न
मानिती आपुलिया मानसीं। कारण
ते जाणती आत्मतत्त्वांसी। नित्य शुद्ध॥ जैसें अमृताचा घोट घेतांचि पाहीं। मग विषाची
भीती उरेचि नाहीं। तैसें
ज्ञानियांचिया ठायीं। संशय नुरे॥ म्हणोनि पार्था ऐकें साचार। तूं सर्व काळामाजीं धनुर्धर।
चित्त ठेवूनि माझिया पार। ‘योगयुक्त‘ होईं॥
उठतां-बैसतां व्यापार करितां।
माझें ध्यान न संडीं चित्ता। मग मोक्षाची न पडे चिंता। साच जाण बापा॥
माउली
म्हणतात— “हे
पार्था ऐक, हे दोन्ही मार्ग जे तत्त्वतः जाणतात, त्यांना मोहाची भ्रांती कधीही स्पर्श करत नाही. स्वर्गाचे सुख क्षणभंगुर
आहे हे ओळखून ते त्याला भुलत नाहीत; आणि मरणकाळाच्या बाह्य
भीतीची चिंताही ते मनात बाळगत नाहीत. ज्याप्रमाणे अमृताचा घोट घेतल्यावर विषाची
भीती समूळ नष्ट होते; तसेच या दोन्ही मार्गांचे मर्म
जाणणाऱ्या ज्ञान्याच्या मनात कोणताही संशय उरत नाही. म्हणून हे धनुर्धरा अर्जुना,
तू सर्व काळांमध्ये आपले चित्त माझ्या स्वरूपात ठेवून अखंड ‘योगयुक्त‘ हो. उठता, बसता आणि
सांसारिक व्यवहार पार पाडतानाही अंतःकरणातील माझे ध्यान कधीही सोडू नको; मग तुला मोक्षाची वेगळी चिंता करण्याचे काहीही कारण उरणार नाही.“
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
जीवनात अंधश्रद्धा, भविष्याची अनाठायी भीती आणि मानसिक समतोल राखण्यासाठी हा श्लोक सर्वोच्च
दृष्टी देतो:
·
बाह्य भीती आणि अंधश्रद्धेतून मुक्ती (Rational and Fearless Living): चांगला काळ, वाईट काळ किंवा अशुभ वेळेची अवास्तव भीती बाळगण्यापेक्षा आपल्या
अंतर्मनाची शुद्धता आणि सत्कर्मांवर भर देणे.
·
समत्व बुद्धीचा सराव (Living in Yoga – योगयुक्तः
भव): सुख-दुःख, यश-अपयश किंवा नफा-तोटा
यांमध्ये मन स्थिर ठेवणे; ज्यामुळे कोणत्याही कठीण प्रसंगात
माणूस विचलित होत नाही.
·
निरंतर आंतरिक सजगता: “मी प्रत्येक क्षणी
माझ्या मूल्यांशी आणि कर्तव्याशी प्रामाणिक राहीन“, या
वृत्तीने दररोजचे काम करणे.
८. निष्कर्ष
अशा
प्रकारे या सत्ताविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी दोन्ही मार्गांचे मर्म
जाणणाऱ्या योग्याची मोहमुक्त अवस्था सांगून अर्जुनाला अखंड ‘योगयुक्त‘ राहण्याचा दिव्य संदेश दिला आहे.
आता या संपूर्ण आठव्या अध्यायाचा (अक्षरब्रह्मयोग) परमोच्च उपसंहार करताना— ‘वेद, यज्ञ, तप आणि दानामध्ये
जे जे पुण्यफळ सांगितले आहे, त्या सर्वांचे अतिक्रमण करून हा
योगी त्या मूळ आद्य परम पदाला (परब्रह्माला) प्राप्त होतो (वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् / अत्येति
तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम्)‘—
या संपूर्ण अध्यायाचे सार आणि साधनेचे अंतिम महाफळ भगवान पुढील
अंतिम अठ्ठाविसाव्या श्लोकात अर्जुनासमोर मांडणार आहेत.