अध्याय ८ वा – श्लोक १६ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ८ व्या अध्यायातील १६ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील पंधराव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी स्पष्ट केले की, मला प्राप्त झालेले महात्मे या दुःखमय व अशाश्वत संसारात पुन्हा पुनर्जन्म घेत नाहीत. यावर सामान्य साधकाच्या मनात अशी शंका येऊ शकते की, पृथ्वीवरील मनुष्यलोक जरी दुःखमय असला, तरी स्वर्गादी देवलोकात अथवा सर्वोच्च मानल्या गेलेल्या सत्यलोकात (ब्रह्मलोकात) गेल्यावर तरी जिवाला अमरत्व आणि चिरंतन सुख मिळते का? या अत्यंत महत्त्वाच्या प्रश्नाचे निरसन करताना भगवान श्रीकृष्ण या सोळाव्या श्लोकात ‘समस्त विश्वातील स्वर्गादी लोकांची मर्यादा आणि भगवद्धामाचे अद्वैत श्रेष्ठत्व‘ लख्खपणे मांडतात. भगवान सांगतात की, ‘हे अर्जुना! सर्वोच्च अशा ब्रह्मलोकापासून खालील सर्वच्या सर्व लोक पुनरावृत्ती करणारे (पुन्हा जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात लोटणारे) आहेत‘ (आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन); ‘परंतु हे कौंतेया, मला प्राप्त झाल्यानंतर मात्र जिवाला कधीही पुनर्जन्म उरत नाही‘ (मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते). हा काल आणि मुक्तीचा शाश्वत सिद्धांत भगवान येथे अर्जुनाला विशद करतात.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन ।

मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥ १६ ॥

संधी विग्रह

आ-ब्रह्म-भुवनात् लोकाः पुनः-आवर्तिनः अर्जुन ।

माम् उपेत्य तु कौन्तेय पुनः-जन्म न विद्यते ॥ १६ ॥

३. शब्दार्थ

·        आ-ब्रह्म-भुवनात् = ब्रह्मलोकासहित / सर्वोच्च अशा ब्रह्मदेवाच्या लोकापर्यंतचे

·        लोकाः = सर्व लोक (भूलोक, भुवर्लोक, स्वर्लोक, महर्लोक, जनलोक, तपलोक आणि सत्य/ब्रह्मलोक इत्यादी)

·        पुनः-आवर्तिनः = पुनरावृत्ती असणारे / जिथून पुन्हा परत यावे लागते असे (जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यात अडकलेले)

·        अर्जुन = हे अर्जुना!

·        माम् = मला (साक्षात काळातीत परमात्म्याला)

·        उपेत्य = प्राप्त होऊन / येऊन मिळून

·        तु = परंतु / मात्र

·        कौन्तेय = हे कुंतीपुत्रा!

·        पुनः-जन्म = पुनर्जन्म / पुन्हा या संसारात जन्म घेणे

·        न = नाही

·        विद्यते = राहत / उरत (अस्तित्वातच नाही)

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे अर्जुना! सर्वोच्च अशा ब्रह्मलोकापासून खालील सर्व लोक पुनरावृत्ती करणारे (जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात परत आणणारे) आहेत (आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन); परंतु हे कौंतेया! मला प्राप्त झाल्यावर मात्र जिवाला कोणताही पुनर्जन्म राहत नाही (मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते).”

या श्लोकात स्वर्गादी लोकांचे नश्वरत्व आणि भगवत्प्राप्तीचे अविनाशी स्वरूप तीन सूत्रांत स्पष्ट केले आहे:

1.      आब्रह्मभुवनात् लोकाः (सृष्टीचे १४ भुवन): पाताळापासून ते थेट ब्रह्मदेवाच्या सत्यलोकापर्यंत विश्वाचे जेवढे म्हणून आयाम किंवा लोक आहेत, ते सर्व प्रकृतीच्या आणि काळाच्या नियमांनी बद्ध आहेत.

2.      पुनरावर्तिनः (The Inevitable Return): स्वर्गादी लोकांमध्ये पुण्यकर्मांचे फळ भोगण्यासाठी जीव जातो खरा; परंतु तेथील भोग संपताच (पुण्य क्षीण होताच) त्याला पुन्हा मृत्यूलोकात जन्म घ्यावा लागतो (क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति). ब्रह्मलोकातील जीवांनाही कल्पान्ताच्या वेळी (ब्रह्मदेवाच्या आयुष्याअंती) प्रलयातून जावेच लागते.

3.      मामुपेत्य तु पुनर्जन्म न विद्यते (The Timeless Destination): परमात्मा स्वतः काळाचाही काळ आणि प्रकृतीच्या पलीकडचा असल्याने, जो भक्त थेट भगवंतांच्या चरणी विलीन होतो, तो काळाच्या बंधनातून कायमचा सुटतो; त्याच्यासाठी ‘पुनर्जन्म‘ हा शब्दच शिल्लक राहत नाही.

५. आचार्यांचे मत

·        आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ब्रह्मलोकासहित सर्व लोकांमध्ये राहणारे जीव काळाच्या परिच्छेदाने (मर्यादेने) बद्ध आहेत; त्यामुळे तिथे गेलेल्यांचा ‘पुनरावर्तन‘ (पुन्हा संसारात परतणे) हा नियम अटळ आहे. केवळ जे साधक सगुण उपासनेतून ‘क्रममुक्ती‘ने परब्रह्मात विलीन होतात तेच वाचतात. परंतु साक्षात ईश्वराची (माम्) प्राप्ती ज्यांना होते, ते नित्य-शुद्ध-बुद्ध-मुक्त परब्रह्म स्वरूपच बनत असल्याने त्यांना पुनर्जन्म असण्याचा प्रश्नच उद्भवत नाही.

·        रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, ऐश्वर्याची किंवा स्वर्गाची इच्छा धरून केलेली साधना नश्वर फळ देते. परंतु जे केवळ भगवंतांची प्रीती आणि कैवल्य इच्छितात, ते भगवंतांच्या दिव्य वैकुंठ धामात जातात; जिथून कधीही जीवाचे पतन किंवा पुनर्जन्म होत नाही.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील स्वर्गादी लोकांच्या क्षणभंगुरतेचे आणि भगवंतांच्या नित्य धामाचे वर्णन करताना अत्यंत मधुर, ओजस्वी व रसाळ ओव्यांमध्ये सांगतात:

ऐकें पार्था स्वर्गादिक जे लोक। ते सुखाचे आभास केवळ देख। ब्रह्मलोकाचाही ठाव साच। पुनरावर्तीचा बापा॥ जैसें राजाचे घरीं पाहुणचार। मिळे उत्तम शय्या-आहार। परि मुदत सरे आणि सत्वर। बाहेर धाडिती॥ तैसें पुण्याचेनि बळें स्वर्गीं जाती। इंद्रासहित भोग भोगिती। पुण्य संपतां मागुती। संसारीं पडती॥ इतुकेंचि नव्हे गा धनंजया। ब्रह्मलोकींही काळाची माया। प्रलयाचेनि शेवटीं तया। नाशावें लागे॥ परि जे माझिया स्वरूपासी आले। मद्रूप होऊनि ठेले। तयांसी पुनर्जन्माचें जाळें। स्पर्शेचि ना कधीं॥

माउली म्हणतात— “हे पार्था ऐक, स्वर्गादी जे लोक आहेत, ते निव्वळ सुखाचा बाह्य आभास आहेत; साक्षात ब्रह्मदेवाचा सत्यलोकसुद्धा पुनरावृत्तीच्या फेऱ्यातच मोडतो. ज्याप्रमाणे एखाद्या राजाच्या वाड्यात पाहुणा म्हणून गेले असता काही दिवस उत्तम अन्न व बिछाना मिळतो; परंतु मुदत संपताच तेथून बाहेर पडावे लागते— तद्वत पुण्य असेपर्यंत जीव स्वर्गात इंद्रासह ऐश्वर्य भोगतात, पण पुण्य संपताच त्यांना पुन्हा संसारात ढकलले जाते. इतकेच नव्हे, तर कल्पान्ताच्या प्रलयकाळी ब्रह्मलोकाचाही अंत होतो! परंतु जे माझ्या अखंड स्वरूपाला येऊन मिळाले, त्यांना मात्र संसाराचे हे जन्म-मरणाचे जाळे कधीही स्पर्श करू शकत नाही.“

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

आजच्या जीवनात तात्पुरत्या यशाच्या भ्रमातून बाहेर पडण्यासाठी आणि शाश्वत ध्येयाचा शोध घेण्यासाठी हा श्लोक सर्वोच्च दृष्टी देतो:

·        Short-term Promotion vs Permanent Security: कॉर्पोरेट जगतात किंवा समाजात मिळालेले मोठे पद, संपत्ती किंवा मान-सन्मान (स्वर्गसुख) हे कायम टिकणारे नसतात; काळ बदलला की तेही संपतात, याचे भान ठेवणे.

·        परिस्थितीवर अवलंबून नसलेला आनंद: बाह्य सुखसोयी कितीही मोठ्या असल्या तरी त्या संपण्याची भीती मनात सतत असते; म्हणून स्वतःच्या आत्मिक मूल्यांवर आणि आंतरिक समाधानावर (भगवद्भाव) निष्ठा ठेवणे.

·        अंतिम ध्येयाची अचूक निवड: आयुष्यभराची मेहनत अशा ध्येयासाठी खर्च करणे, जे कधीही नष्ट होणार नाही आणि जे शाश्वत मुक्ती देईल.

८. निष्कर्ष

अशा प्रकारे या सोळाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी ब्रह्मलोकासह सर्व लोकांचे नश्वरत्व आणि भगवत्प्राप्तीचे पुनर्जन्ममुक्त अविनाशी पद स्पष्ट केले आहे.