श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ८ व्या
अध्यायातील १७ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील सोळाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी
स्पष्ट केले की, सर्वोच्च
अशा ब्रह्मलोकासहित सर्व लोक हे पुनरावृत्ती करणारे (पुन्हा जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात
लोटणारे) आहेत; केवळ मला प्राप्त झालेल्या जीवालाच पुनर्जन्म
नसतो. यावर स्वाभाविकपणे अशी जिज्ञासा निर्माण होते की, ब्रह्मलोकासारखा
दिव्य लोकसुद्धा काळाच्या मर्यादांमध्ये कसा बांधलेला आहे? या
विस्मयकारक प्रश्नाचे उत्तर देताना भगवान श्रीकृष्ण या सतराव्या श्लोकात भारतीय
तत्त्वज्ञानातील ‘अथांग वैश्विक कालगणना‘ (Cosmic Time-Scale) उलगडून दाखवतात. भगवान सांगतात की, ‘हजार चतुर्युगे (महायुगे)
मिळून ब्रह्मदेवाचा केवळ एक दिवस होतो आणि तेवढ्याच हजार चतुर्युगांची त्याची एक
रात्र असते (सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः /
रात्रिं युगसहस्रान्ताम्)‘; ‘हे जे तत्त्वतः जाणतात,
तेच ज्ञानी पुरुष खऱ्या अर्थाने दिवस-रात्रीचे (काळाचे) मूळ मर्म
जाणणारे होत (तेऽहोरात्रविदो जनाः)‘.
हा काळाचा अद्भूत विस्तार भगवान येथे अर्जुनाला स्पष्ट करतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी
विग्रह
सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणो
विदुः ।
रात्रिं
युगसहस्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥ १७ ॥
संधी विग्रह
सहस्र-युग-पर्यन्तम्
अहः यत् ब्रह्मणः विदुः ।
रात्रिम्
युग-सहस्र-अन्ताम् ते अहः-रात्र-विदः जनाः ॥ १७ ॥
३. शब्दार्थ
·
सहस्र-युग-पर्यन्तम् = हजार युगांपर्यंत (१०००
चतुर्युगे / महायुगांचा कालावधी असणारा)
·
अहः = दिवस
·
यत् = जो (आहे)
·
ब्रह्मणः = ब्रह्मदेवाचा
(सृष्टिकर्त्याचा)
·
विदुः = जाणतात / समजतात
·
रात्रिम् = रात्रीला
·
युग-सहस्र-अन्ताम् = हजार युगांचा अंत असणारी
(हजार चतुर्युगांएवढी लांब असणारी)
·
ते = ते (तत्त्वज्ञानी साधक)
·
अहः-रात्र-विदः = अहोरात्र (दिवस-रात्रीचे /
कालगणनेचे यथार्थ रहस्य) जाणणारे
·
जनाः = लोक / तत्त्वज्ञ मुनी
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “जे लोक हजार महायुगांचा ब्रह्मदेवाचा एक दिवस असतो (सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः),
आणि हजार
महायुगांचीच त्याची एक रात्र असते (रात्रिं
युगसहस्रान्ताम्) हे तत्त्वतः जाणतात; तेच पुरुष खऱ्या अर्थाने काळाचे
(दिवस-रात्रीचे) मूळ मर्म जाणणारे होत (तेऽहोरात्रविदो
जनाः).”
या श्लोकात मांडलेली वैश्विक कालगणना तीन
प्रमुख पैलूंत स्पष्ट होते:
1.
चतुर्युग आणि महायुग (The Human vs Cosmic Scale):
o सत्ययुग (१७,२८,०००
वर्षे) + त्रेतायुग (१२,९६,००० वर्षे)
+ द्वापरयुग (८,६४,००० वर्षे) + कलियुग
(४,३२,००० वर्षे) = १ महायुग किंवा
चतुर्युग (एकूण ४३ लाख २० हजार मानवी वर्षे).
2.
ब्रह्मदेवाचा एक कल्प (A Day and Night of Brahma):
o अशी १,००० महायुगे मिळून
ब्रह्मदेवाचा केवळ ‘एक दिवस‘ (४ अब्ज
३२ कोटी मानवी वर्षे) होतो, ज्याला ‘कल्प‘
म्हणतात.
o तेवढ्याच १,००० महायुगांची त्याची ‘एक रात्र‘ (४ अब्ज ३२ कोटी मानवी वर्षे) असते,
ज्याला ‘प्रलय‘ किंवा ‘रात्रिकल्प‘ म्हणतात.
3. अहोरात्रविदः
जनाः (The
Masters of Cosmic Time):
सामान्य लोक सूर्योदयापासून सूर्यास्तापर्यंतच्या २४ तासांनाच
दिवस-रात्र मानतात; परंतु जे या अथांग वैश्विक कालगणनेला
जाणतात, त्यांना समजते की ब्रह्मदेवाचे १०० वर्षांचे आयुष्यही या अनंत कालप्रवाहात
केवळ एक क्षणभंगुर बुडबुडा आहे!
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ‘अहोरात्रविदः‘ म्हणजे केवळ खगोलशास्त्र जाणणारे नव्हे, तर काळाच्या
नश्वरतेचे अंतिम सत्य जाणणारे ज्ञानी. ब्रह्मदेवाचा दिवस हजार युगांचा आणि रात्रही
तेवढ्याच हजार युगांची असते. एवढा प्रचंड कालविस्तार असणारा ब्रह्मदेव आणि त्याचा
सत्यलोकसुद्धा जेव्हा काळाच्या कक्षेत येतो, तेव्हा
स्वर्गादी क्षुद्र लोकांचे अस्तित्व किती नगण्य आहे हे स्पष्ट होते; म्हणूनच ते सर्व पुनरावर्ती आहेत.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, प्रकृतीचा निर्माता
ब्रह्मदेव असला तरी तोसुद्धा परब्रह्म परमात्म्याच्या अधीन असलेल्या कालचक्रात
बद्ध आहे. त्यामुळे भगवंतांशिवाय इतर कोणाचीही प्राप्ती ही जीवाचा जन्म-मृत्यू
कायमचा संपवू शकत नाही.
६. ज्ञानेश्वरी
संत ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील काळाच्या
अथांग पसाऱ्याचे वर्णन करताना अत्यंत विस्मयचकित करणाऱ्या ও रसाळ ओव्यांमध्ये सांगतात:
ऐकें पार्था तया ब्रह्मयाचा दिवसु।
कवणें काळाचा असे विलासु।
तया सहस्र युगांचा विस्तारु।
एकाचि दिनीं॥ जेथ
चौयुगांची सहस्र फेरी। मिळोनि एक दिवस करी। तेथ मानवांचिया गणिताची परी। कायसी बापा?॥ आणि तेतुलीचि सहस्र युगें सरती। तेव्हां ब्रह्मयासी रात्र पुढें
येती। यापरी
अहोरात्राची गती। जाणती जे तत्त्वज्ञ॥ तेचि खरे काळाचे जाणते। जे नेणती मायेचिया
भ्रांते। जाणती
ब्रह्मलोकींचें सुख तें। काळाधीन साचें॥ म्हणोनि जो काळाच्या पलीकडील पैं। तो
परमात्माचि शाश्वत पाहीं। दुसरें
अमर येथें नाहीं। विश्वामाजीं॥
माउली म्हणतात— “हे पार्था ऐक, त्या
ब्रह्मदेवाचा एक दिवस म्हणजे काळाचा केवढा मोठा विलास आहे! जेव्हा सत्य, त्रेता, द्वापर आणि कली या चार युगांची तब्बल एक
हजार चक्रे पूर्ण होतात, तेव्हा ब्रह्मदेवाचा केवळ एक दिवस
संपतो! तिथे मानवाच्या क्षुद्र कालमापनाची काय कथा? आणि
तेवढीच हजार युगे उलटल्यावर ब्रह्मदेवाची एक रात्र होते. अशा प्रकारे
दिवस-रात्रीचे हे चक्र जे तत्त्वज्ञानाने पाहतात, तेच काळाचे
खरे मर्मज्ञ होत. त्यांना समजते की ब्रह्मलोकाचे सुखही अखेर काळाच्याच दाढेत आहे;
म्हणूनच या काळाच्या पलीकडचा साक्षात परमात्माच एकमेव शाश्वत आहे,
विश्वात इतर काहीही अमर नाही.“
७. व्यावहारिक
दृष्टिकोन
आजच्या मानवी अहंता, क्षुद्र चिंता आणि मानसिक
तणावातून मुक्त होण्यासाठी हा श्लोक कॉस्मिक दृष्टी (Cosmic Perspective) देतो:
·
समस्यांची क्षुद्रता ओळखणे (Putting Life in Perspective): अब्जावधी वर्षांच्या या अथांग
कालप्रवाहात आपले ७०-८० वर्षांचे आयुष्य आणि आपल्या रोजच्या तक्रारी किती लहान
आहेत, हे समजल्यास मनातील क्षुद्र काळजी व ताण क्षणात विरून
जातो.
·
अहंकाराचा विलय (Ego Dissolution): ज्या जगात ब्रह्मदेवाचा अथांग
काळही मर्यादित आहे, तिथे आपल्या पदाचा, संपत्तीचा किंवा यशाचा गर्व बाळगणे किती हास्यास्पद आहे, याची जाणीव होणे.
·
काळाच्या सदुपयोगाचे महत्त्व: उपलब्ध असलेला मानवी जन्माचा
प्रत्येक क्षण व्यर्थ वादांत न घालवता आत्मिक उन्नतीसाठी व ईश्वरी अनुसंधानासाठी
लावणे.
८. निष्कर्ष
अशा प्रकारे या सतराव्या श्लोकात भगवान
श्रीकृष्णांनी ब्रह्मदेवाच्या अहोरात्राची अथांग कालगणना सांगून सर्व लोकांची
नश्वरता सिद्ध केली आहे.
आता या ब्रह्मदेवाच्या दिवसाची
सुरुवात झाल्यावर आणि रात्र पडल्यावर या संपूर्ण विश्वातील प्राण्यांचे काय होते— ‘ब्रह्मदेवाचा दिवस उगवताच सर्व व्यक्त सृष्टी अव्यक्तातून (सूक्ष्म
प्रकृतीतून) प्रगट होते; आणि त्याची रात्र होताच हे संपूर्ण
विश्व पुन्हा त्या अव्यक्तातच लीन होते (अव्यक्ताद्व्यक्तयः
सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे / रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसंज्ञके)‘—
या सृष्टीच्या नित्य निर्मिती आणि प्रलय-चक्राचे रहस्य भगवान पुढील
अठराव्या श्लोकात उलगडणार आहेत.