अध्याय ८ वा – श्लोक १९ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ८ व्या अध्यायातील १९ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील अठराव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी सांगितले की, ब्रह्मदेवाचा दिवस उगवताच सर्व व्यक्त प्रपंच सूक्ष्म अव्यक्तातून प्रगट होतो आणि रात्र होताच पुन्हा त्याच अव्यक्तात विलीन होतो. यावर स्वाभाविकपणे असा प्रश्न पडू शकतो की, प्रलयकाळात सर्व काही नष्ट होते तर मग प्रत्येक कल्पामध्ये नवे नवे जीव जन्माला येतात का? आणि या फेऱ्यात अडकलेल्या जीवांचे काय होते? या अत्यंत करुण आणि तात्त्विक प्रश्नाचे उत्तर देताना भगवान श्रीकृष्ण या एकोणिसाव्या श्लोकात ‘सर्व जीवांची कर्माधीन विवशता आणि पुनर्जन्माचे अटळ चक्र‘ स्पष्ट करतात. भगवान सांगतात की, ‘तोच हा सर्व प्राण्यांचा समुदाय (भूतग्रामः स एवायम्) आपल्या पूर्वकर्मांच्या व वासनांच्या बंधनामुळे पूर्णपणे विवश (अगतिक) होऊन वारंवार जन्माला येतो आणि लय पावतो (भूत्वा भूत्वा प्रलीयते)‘; ‘ब्रह्मदेवाची रात्र होताच तो आपोआप विलीन होतो आणि दिवस उगवताच पुन्हा विवश होऊन प्रगट होतो (रात्र्यागमेऽवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे)‘. हे संसारातील जीवांच्या अगतिकतेचे वास्तव भगवान येथे अर्जुनाला विशद करतात.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते ।

रात्र्यागमेऽवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे ॥ १९ ॥

संधी विग्रह

भूत-ग्रामः सः एव अयम् भूत्वा भूत्वा प्रलीयते ।

रात्रि-आगमे अवशः पार्थ प्रभवति अहः-आगमे ॥ १९ ॥

३. शब्दार्थ

·        भूत-ग्रामः = भूतग्राम / प्राण्यांचा समुदाय / सर्व जीवांचा समूह (स्थावर आणि जंगम)

·        सः = तो

·        एव = च

·        अयम् = हा (तोच तो प्राणिमात्रांचा समूह)

·        भूत्वा भूत्वा = पुन्हा पुन्हा जन्माला येऊन / वारंवार उत्पन्न होऊन

·        प्रलीयते = विलीन होतो / लय पावतो

·        रात्रि-आगमे = रात्रीच्या आरंभी (ब्रह्मदेवाची रात्र सुरू होताच)

·        अवशः = परवश / विवश / अगतिक / स्वतःचे काहीही नियंत्रण नसलेला (कर्मांच्या अधीन झालेला)

·        पार्थ = हे पार्था (हे पृथापुत्रा अर्जुना!)

·        प्रभवति = पुन्हा प्रगट होतो / जन्मास येतो

·        अहः-आगमे = दिवसाच्या आरंभी (ब्रह्मदेवाचा दिवस उगवताच)

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “हे पार्था! तोच हा प्राण्यांचा समुदाय (भूतग्रामः स एवायम्) आपल्या पूर्वकर्मांच्या प्रभावामुळे पूर्णपणे विवश (परवश) होऊन (अवशः), वारंवार उत्पन्न होतो आणि लय पावतो (भूत्वा भूत्वा प्रलीयते); रात्र सुरू होताच तो विलीन होतो (रात्र्यागमे) आणि दिवस उगवताच पुन्हा विवशपणे जन्माला येतो (प्रभवत्यहरागमे).”

या श्लोकात संसारातील जीवांच्या गतीचे तीन मूलभूत सिद्धांत मांडले आहेत:

1.      स एव अयम् (The Same Souls Return): प्रलय झाला तरी जीवांचा कायमचा नाश होत नाही, किंवा नवीन जीव अचानक तयार होत नाहीत. प्रलयात जीव केवळ सुप्तावस्थेत (बीजरूपाने) राहतात आणि सृष्टीच्या आरंभी तेच जुने जीव (स एवायम्) आपल्या संचित कर्मांसह पुन्हा शरीरे धारण करतात.

2.      भूत्वा भूत्वा प्रलीयते (The Endless Cycle): जोपर्यंत आत्मज्ञान किंवा भगवत्प्राप्ती होत नाही, तोपर्यंत हा जन्म आणि मृत्यूचा फेरा अब्जावधी कल्प अविरत चालूच राहतो.

3.      अवशः (Total Helplessness due to Karma): प्रलयातून सुटका किंवा नवीन कल्पामध्ये जन्म घेणे हे जीवाच्या इच्छेवर अवलंबून नसते; तर तो आपल्या वासना, अज्ञान आणि कर्मांच्या पाशात पूर्णपणे परतंत्र (अवश) असतो.

५. आचार्यांचे मत

·        आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, हा श्लोक ‘अकृताभ्यागम‘ (न केलेल्या कर्माचे फळ मिळणे) आणि ‘कृतविप्रणाश‘ (केलेल्या कर्माचे फळ नष्ट होणे) या दोषांचे निराकरण करतो. प्रलयात जीव विलीन झाले तरी त्यांची पूर्वकर्मे नष्ट होत नाहीत; ती कारणावस्थेत सुरक्षित राहतात. त्यामुळे ब्रह्मदेवाचा दिवस उगवताच अविद्या आणि वासनेने युक्त असलेला तोच प्राणि समुदाय (स एवायम्) विवश होऊन पुन्हा पूर्वकर्मानुसार नवीन देह प्राप्त करतो. यातून सुटण्याचा एकमेव मार्ग म्हणजे संन्यास आणि आत्मज्ञान.

·        रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, जीवात्मा अनादी कर्मबंधनात अडकलेला असल्यामुळे ब्रह्मदेवाच्या सृष्टी-प्रलय चक्रात एका खेळण्यासारखा फिरत राहतो. जोपर्यंत तो भगवंतांना अनन्यभावाने शरण जात नाही, तोपर्यंत त्याची ही ‘अवश‘ (परतंत्र) अवस्था संपत नाही.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील जीवांच्या अगतिकतेचे आणि जन्म-मरणाच्या राहाटगाडग्याचे वर्णन करताना अत्यंत करुण, मार्मिक ও रसाळ ओव्यांमध्ये सांगतात:

ऐकें पार्था हे सकळ जीव समुदाय। जंव अज्ञानाचा अंधारु आहे। तंव संसाराचिया डोहीं पाहे। बुडती आणि निघती॥ ब्रह्मयाची रात्र जेव्हां पडे। तेव्हां आपुल्या कर्मासहित बापुडें। अव्यक्तामाजीं लपोनि पडे। निद्रेचिया परी॥ मग दिवस उगवतां साचार। जैसे मागुते फुटती अंकुर। तैसे कर्माचेनि बळें समग्र। प्रगटती पुढें॥ जैसें राहाटगाडगें फिरत राहे। एक भरें आणि एक रितें होये। तैसें हे भूतजात पाहे। ‘अवश‘ भरकटती॥ या जन्म-मरणाच्या आवर्तांतूनि। जो मज भजे अनन्य मनीं। तोचि एक निघतो तरूनी। धनुर्धरा॥

माउली म्हणतात— “हे पार्था ऐक, जोपर्यंत अज्ञानाचा अंधकार नष्ट होत नाही, तोपर्यंत हा संपूर्ण प्राणि समुदाय संसाराच्या अथांग डोहात बुडतो आणि पुन्हा वर येतो. ब्रह्मदेवाची रात्र होताच हे बिचारे जीव आपल्या पूर्वकर्मांसह गाढ झोपेत जावे तसे अव्यक्त प्रकृतीत लपून राहतात. मग दिवस उगवताच, जसे पावसाने जुने अंकुर पुन्हा फुटतात, तसेच कर्मांच्या बळाने ते सर्व जीव पुन्हा बाहेर पडतात. ज्याप्रमाणे विहिरीचे राहाटगाडगे अखंड फिरत असते—काही गाडगी भरून वर येतात तर काही रिकामी होऊन खाली जातात—तद्वत हे सर्व जीव कर्माच्या पाशात ‘अवश‘ (लाचार) होऊन फिरत राहतात. या भयानक जन्म-मरणाच्या भोवऱ्यातून केवळ तोच तरून जातो, जो अनन्य भावाने मला शरण येतो.“

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

आजच्या जीवनात स्वतःच्या सवयी, वासना आणि जीवनाचे ध्येय ओळखण्यासाठी हा श्लोक सर्वोच्च जागृती देतो:

·        सवयींची लाचारी ओळखणे (Breaking the Subconscious Loop – अवशः): जोपर्यंत आपण स्वतःच्या मनाचे आणि जुन्या सवयींचे गुलाम असतो, तोपर्यंत आपण परिणामांना सामोरे जाण्यास लाचार (अवश) असतो; जीवनात बदल घडवण्यासाठी सजगतेने नवे निर्णय घेणे आवश्यक आहे.

·        वेळेचे गांभीर्य ओळखणे: “जन्म आणि मृत्यूचे हे चक्र अनंत आहे“, हे जाणून मिळालेल्या या मौल्यवान मानवी जन्माचा प्रत्येक क्षण केवळ भौतिक खाण्या-पिण्यात व्यर्थ न घालवता आत्मिक मुक्तीसाठी वापरणे.

·        कर्माची जबाबदारी स्वतः घेणे: आपल्या सुखाला किंवा दुःखाला इतर कोणी नसून आपलेच पूर्वविचार व कर्मे कारणीभूत आहेत, हे समजून सत्कर्मांची कास धरणे.

८. निष्कर्ष

अशा प्रकारे या एकोणिसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी सर्व जीवांची कर्माधीन विवशता आणि ‘भूत्वा भूत्वा प्रलीयते‘ हे पुनर्जन्माचे चक्र स्पष्ट केले आहे.