श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ८ व्या
अध्यायातील २६ व्या श्लोकाचे विवेचन
१. प्रस्तावना
मागील
चोविसाव्या आणि पंचविसाव्या श्लोकांमध्ये भगवान श्रीकृष्णांनी अनुक्रमे अनावृत्ती
(मुक्ती) देणारा प्रकाशमय ‘अर्चिरादी मार्ग‘ आणि आवृत्ती (पुनर्जन्म) देणारा
सकाम ‘धूमादी मार्ग‘ या दोन्हींचे
सविस्तर वर्णन केले. आता या सव्विसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण त्या दोन्ही
मार्गांचा ‘सर्वसमावेशक वैश्विक सिद्धांत आणि अंतिम निष्कर्ष‘
अर्जुनासमोर सूत्ररूपाने प्रस्थापित करतात. भगवान सांगतात की,
‘जगाचे हे दोन
मार्ग—एक ‘शुक्ल‘ (प्रकाशमय ज्ञानमार्ग) आणि दुसरा ‘कृष्ण‘ (अंधकारमय कर्ममार्ग)—अनादी काळापासून सनातन मानले
गेले आहेत‘ (शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते);
‘यातील पहिल्या
(शुक्ल) मार्गाने गेलेला साधक अनावृत्तीला (कधीही पुनर्जन्म नसणाऱ्या मोक्षाला)
प्राप्त होतो‘ (एकया यात्यनावृत्तिम्),
आणि ‘दुसऱ्या (कृष्ण) मार्गाने गेलेला मनुष्य पुन्हा संसारात जन्म घेण्यासाठी
परत येतो‘ (अन्यया वर्तते पुनः). हा विश्वाचा सनातन गति-नियम भगवान येथे अर्जुनाला स्पष्ट करतात.
२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह
शुक्लकृष्णे
गती ह्येते जगतः शाश्वते मते ।
एकया
यात्यनावृत्तिमन्ययावर्तते पुनः ॥ २६ ॥
संधी विग्रह
शुक्ल-कृष्णे
गती हि एते जगतः शाश्वते मते ।
एकया याति
अनावृत्तिम् अन्यया आवर्तते पुनः ॥ २६ ॥
३. शब्दार्थ
·
शुक्ल-कृष्णे = शुक्ल (प्रकाशमय / देवयान)
आणि कृष्ण (अंधकारमय / पितृयान)
·
गती = दोन गती / दोन मार्ग / दोन मरणोत्तर वाटा
·
हि = कारण / खरोखरच
·
एते = हे दोन्ही
·
जगतः = जगाचे / या संपूर्ण विश्वातील प्राणिमात्रांचे
·
शाश्वते = शाश्वत / अनादी काळापासून
चालत आलेले / सनातन
·
मते = मानले गेले आहेत / शास्त्रांनी प्रतिपादन केले
आहेत
·
एकया = एका (शुक्ल) मार्गाने
·
याति = जातो / प्राप्त होतो
·
अनावृत्तिम् = अनावृत्तीला (कधीही
पुनर्जन्म न होणाऱ्या मुक्तीला)
·
अन्यया = दुसऱ्या (कृष्ण) मार्गाने
·
आवर्तते = परत येतो / पुन्हा फेऱ्यात
पडतो
·
पुनः = पुन्हा (या मृत्यूलोकात जन्म घेण्यासाठी)
४. एकसूत्री विश्लेषण
भगवान
श्रीकृष्ण म्हणतात: “कारण या विश्वाचे हे
दोन मार्ग—’शुक्ल‘ आणि ‘कृष्ण‘—शाश्वत (सनातन) मानले गेले आहेत (शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते
मते). यातील
एका (शुक्ल) मार्गाने गेलेला मनुष्य अनावृत्तीला (परम मोक्षाला) प्राप्त होतो
(एकया यात्यनावृत्तिम्); आणि दुसऱ्या (कृष्ण) मार्गाने गेलेला मनुष्य
पुन्हा या संसारात परत येतो (अन्ययावर्तते पुनः).”
या
श्लोकात मानवी चेतनेच्या प्रवासाचे दोन सनातन महामार्ग स्पष्ट केले आहेत:
1.
शुक्ल गती (The Path of Light / Knowledge):
o हा ज्ञानाचा, निस्वार्थ भक्तीचा आणि
निष्काम कर्मयोगाचा प्रकाशमय मार्ग आहे.
o येथे आत्म्याची
चेतना ऊर्ध्वगामी बनते आणि तो थेट परब्रह्माशी एकरूप होतो (अनावृत्ती).
2.
कृष्ण गती (The Path of Darkness / Desire):
o हा सकाम कर्म, ऐहिक वासना आणि संसारातील
आसक्तींचा मार्ग आहे.
o येथे जीव
स्वर्गादी सुखांचा उपभोग घेऊन पुन्हा या पृथ्वीवर नवीन देह धारण करतो (पुनर्जन्म).
3.
जगतः शाश्वते मते (The Eternal Universal Law): हे दोन मार्ग कोणत्याही एका
काळापुरते किंवा विशिष्ट धर्मापुरते मर्यादित नसून, जोपर्यंत
हे विश्व आणि प्रकृतीचे अस्तित्व आहे, तोपर्यंत हे दोन नियम
सनातन व अढळ आहेत.
५. आचार्यांचे मत
·
आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ‘जगतः‘ म्हणजे ज्यांना ज्ञान आणि कर्माचा अधिकार आहे अशा सर्व जीवांचे हे दोन
शाश्वत मार्ग आहेत. जोपर्यंत संसार प्रवाही आहे, तोपर्यंत
ज्ञान्यांना ‘शुक्ल गती‘ (अनावृत्ती)
आणि अज्ञानी सकाम कर्म्यांना ‘कृष्ण गती‘ (आवृत्ती) प्राप्त होणे हा सृष्टीचा सनातन नियम आहे.
·
रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, आत्मसाक्षात्कार आणि
भगवंतांची प्राप्ती करून घेणारा मुमुक्षू हा शुक्ल गतीने भगवंतांच्या नित्य धामात
प्रवेश करतो; तर प्राकृत सुखांची अभिलाषा धरणारा संसारी जीव
कृष्ण गतीने पुन्हा जन्म-मरणाच्या बंधनात अडकतो.
६. ज्ञानेश्वरी
संत
ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील दोन सनातन मार्गांचे वर्णन करताना अत्यंत गोड, प्रासादिक व रसाळ
ओव्यांमध्ये सांगतात:
ऐकें
पार्था जगामाजीं हे दोन पंथ। अनादी काळापासोनि चालत। जया ‘शुक्ल‘ आणि ‘कृष्ण‘ म्हणत। वेद-शास्त्रीं॥ एक ज्ञानाचा उजळा मार्गू। जेथ नाहीं संसाराचा संगू।
माझिया स्वरूपीं होतो भानू।
एकरूप बापा॥ तेथूनि
मागुतें येणें न घडे। अनावृत्तीचें सुख जोडे। जन्म-मरणाचें जाळें मोडे। समूळ साचें॥
आणि दुजिया वाटेनें जो जाय। तो
संसाराची मांदियाळी पाहे। स्वर्गाहुनि
मागुता होये। संसारीं बद्ध॥ हे दोन मार्ग नित्य सनातन। जगाचें अनादी चालतें चक्र जाण।
हें मर्म ओळखीं अंतःकरण। शुद्ध
करूनी॥
माउली
म्हणतात— “हे
पार्था ऐक, या जगामध्ये हे दोन मार्ग अनादी काळापासून अविरत
चालत आलेले आहेत; ज्यांना वेद-शास्त्रांमध्ये ‘शुक्ल‘ आणि ‘कृष्ण‘ असे नाव दिले आहे. त्यातील एक ज्ञानाचा प्रकाशमय मार्ग आहे, जिथे संसाराचा पाश उरत नाही आणि साधक माझ्या मूळ स्वरूपात
सूर्यप्रकाशासारखा एकरूप होऊन जातो. तिथून पुन्हा मागे परतावे लागत नाही; त्याला अनावृत्तीचे शाश्वत सुख लाभते आणि जन्म-मरणाचे जाळे कायमचे तुटून
पडते. आणि दुसऱ्या मार्गाने जो जातो, तो संसाराच्या भोवऱ्यात
पुन्हा अडकतो; स्वर्गातील भोग संपताच पुन्हा या मर्त्यलोकात
जन्म घेतो. हे दोन मार्ग नित्य आणि सनातन आहेत, हे मर्म तू
अंतःकरण शुद्ध करून नीट ओळखून घे.“
७. व्यावहारिक दृष्टिकोन
आजच्या
जीवनात आपल्या रोजच्या निवडी आणि भविष्याची दिशा ठरवण्यासाठी हा श्लोक सर्वोच्च
दृष्टी देतो:
·
निवडीचे स्वातंत्र्य आणि जबाबदारी (Power of Choice): जीवनात दोनच रस्ते उपलब्ध
आहेत—एक ज्ञानाचा व मूल्यांचा (शुक्ल) आणि दुसरा क्षणिक
वासनांचा व स्वार्थाचा (कृष्ण); आपण दररोज कोणत्या रस्त्याने
चालतो, त्यावर आपले भविष्य ठरते.
·
परिणामांची निश्चिती (Predictable Outcomes): योग्य रस्त्याने (शुक्ल) गेले
तर कायमचे समाधान मिळते; चुकीच्या किंवा स्वार्थी रस्त्याने
(कृष्ण) गेले तर पुन्हा पुन्हा त्याच त्रासांना (आवर्तते पुनः) सामोरे जावे लागते.
·
दूरगामी विचार (Long-term Vision): तात्पुरत्या फायद्यांपेक्षा (Short-term
pleasure) शाश्वत प्रगती आणि आत्मिक शांती देणाऱ्या मार्गाची
जाणीवपूर्वक निवड करणे.
८. निष्कर्ष
अशा
प्रकारे या सव्विसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी शुक्ल आणि कृष्ण या दोन
शाश्वत गतींचे रहस्य सांगून विश्वाचा सनातन नियम स्पष्ट केला आहे.
आता या दोन्ही मार्गांचे रहस्य जाणणाऱ्या खऱ्या योग्याची वृत्ती
कशी असते— ‘हे पार्था! या दोन्ही
मार्गांचे यथार्थ स्वरूप जाणणारा कोणताही योगी कधीही मोहात (भ्रमात) पडत नाही;
म्हणूनच हे अर्जुना, तू सर्वकाळ योगाने युक्त
(स्थिरचित्त) हो (नैते सृती पार्थ जानन्योगी मुह्यति
कश्चन / तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन)‘—
या संपूर्ण आठव्या अध्यायातील साधनेचा अंतिम उपदेश भगवान पुढील
सत्ताविसाव्या श्लोकात अर्जुनाला करणार आहेत.