अध्याय ८ वा – श्लोक २१ वा

श्रीमद् भगवद् गीतेच्या ८ व्या अध्यायातील २१ व्या श्लोकाचे विवेचन

१. प्रस्तावना

मागील विसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी सूक्ष्म अव्यक्त प्रकृतीपलीकडील त्या सनातन, अविनाशी परमतत्त्वाचे स्वरूप सांगितले, जे सर्व प्राण्यांचा प्रलय झाला तरी स्वतः कधीही नष्ट होत नाही. आता या एकविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण त्या सनातन तत्त्वाची ‘अंतिम पारिभाषिक व्याख्या आणि स्वतःच्या परम धामाचे अलौकिक स्थान‘ अर्जुनासमोर प्रगट करतात. हे पद संपूर्ण साधनेचे अंतिम शिखर आहे. भगवान सांगतात की, ‘ज्या सनातन भावाला उपनिषदांमध्ये ‘अव्यक्त‘ आणि ‘अक्षर‘ (अविनाशी) म्हटले आहे, त्यालाच ज्ञानी पुरुष ‘परम गती‘ (सर्वोच्च मुक्ती) असे म्हणतात‘ (अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम्); आणि ‘ज्या दिव्य पदाला प्राप्त झाल्यानंतर साधक या दुःखमय संसारात पुन्हा कधीही परत येत नाही, तेच माझे ‘परम धाम‘ (सर्वश्रेष्ठ निवासस्थान) आहे‘ (यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम). हा मोक्षाचा सर्वोच्च मुक्काम भगवान येथे अर्जुनाला विशद करतात.

२. मूळ श्लोक आणि संधी विग्रह

अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् ।

यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥ २१ ॥

संधी विग्रह

अव्यक्तः अक्षरः इति उक्तः तम् आहुः परमाम् गतिम् ।

यम् प्राप्य न निवर्तन्ते तत् धाम परमम् मम ॥ २१ ॥

३. शब्दार्थ

·        अव्यक्तः = अव्यक्त (इंद्रियांना न दिसणारा / निर्गुण निराकार)

·        अक्षरः = अक्षर (ज्याचा कधीही क्षय किंवा नाश होत नाही असा)

·        इति = या नावाने / असे

·        उक्तः = म्हटले गेले आहे / वेदांमध्ये सांगितले आहे

·        तम् = त्याला (त्या सनातन तत्त्वाला)

·        आहुः = म्हणतात / संबोधतात

·        परमाम् = परम / सर्वोच्च / सर्वश्रेष्ठ

·        गतिम् = गती (अंतिम मुक्तीचे ध्येय)

·        यम् = ज्याला (ज्या परम पदाला)

·        प्राप्य = प्राप्त होऊन / मिळवून

·        न = नाही

·        निवर्तन्ते = परत येतात / पुन्हा संसारात जन्म घेतात

·        तत् = ते

·        धाम = धाम / निवासस्थान / मूळ स्वरूप

·        परमम् = परम / सर्वश्रेष्ठ

·        मम = माझे (साक्षात परमेश्वराचे)

४. एकसूत्री विश्लेषण

भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात: “ज्याला ‘अव्यक्त‘ आणि ‘अक्षर‘ असे म्हटले गेले आहे (अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तः), त्यालाच ‘परम गती‘ (सर्वोच्च प्राप्य स्थान) असे म्हणतात (तमाहुः परमां गतिम्). आणि ज्याला प्राप्त करून घेतल्यावर जीव पुन्हा संसारात परत येत नाही (यं प्राप्य न निवर्तन्ते), तेच माझे ‘परम धाम‘ (सर्वश्रेष्ठ स्वरूप) आहे (तद्धाम परमं मम).”

या श्लोकात मानवी जीवनाच्या अंतिम मुक्कामाचे तीन मूलभूत पैलू उलगडले आहेत:

1.      अव्यक्तोऽक्षर इति (The Nameless Reality): जे चर्मचक्षूंना दिसत नाही म्हणून ‘अव्यक्त‘ आणि ज्याचा काळाच्या उदरात कधीही क्षय होत नाही म्हणून ‘अक्षर‘; हेच उपनिषदांमधील परब्रह्म होय.

2.      परमां गतिम् (The Ultimate Destination): विश्वात स्वर्गादी अनेक गती (स्थाने) आहेत, परंतु तिथे गेल्यावर पुण्य संपताच परत यावे लागते. याउलट, हे अक्षर पद अशी ‘परम गती‘ आहे, जिच्या पलीकडे मानवी आत्म्याला आणखी कुठेही जाण्याची गरज उरत नाही.

3.      यं प्राप्य न निवर्तन्ते (Point of No Return / Eternal Freedom): ज्याप्रमाणे नदी समुद्राला जाऊन मिळाली की तिचे पुन्हा नदी होणे संपून जाते; अगदी तसेच जे साधक भगवंतांच्या या परम धामात प्रवेश करतात, त्यांना या नश्वर जगातील जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात पुन्हा कधीही परतावे लागत नाही (न निवर्तन्ते).

५. आचार्यांचे मत

·        आदि शंकराचार्य: आद्य शंकराचार्यांच्या मते, ‘अव्यक्त‘ आणि ‘अक्षर‘ हे शब्द ब्रह्मस्वरूपाचे वाचक आहेत. त्यालाच सर्व पुरुषांचे अंतिम साध्य असल्यामुळे ‘परमां गतिम्‘ म्हटले आहे. ‘तद्धाम परमं मम‘ म्हणजे ते परब्रह्म हे विष्णूचे (परमात्म्याचे) परम पद किंवा मूळ स्वरूप आहे. आत्मज्ञानाने त्या पदाची प्राप्ती झाली की अविद्या, काम आणि कर्मांचा समूळ नाश होतो; त्यामुळे तिथे पोहोचलेल्या ज्ञानी पुरुषाचे संसारात पुनरागमन (न निवर्तन्ते) कधीही संभवत नाही.

·        रामानुजाचार्य: श्री रामानुजाचार्य स्पष्ट करतात की, प्रकृतीच्या सर्व बंधनांतून पूर्णपणे मुक्त झालेली आणि केवल आनंदाने परिपूर्ण असणारी जी भगवंतांची दिव्य विभूती (परमव्योम / वैकुंठ धाम) आहे, त्याला येथे ‘परम धाम‘ म्हटले आहे. त्या नित्य धामाची प्राप्ती हेच जिवाचे अंतिम कल्याण आहे.

६. ज्ञानेश्वरी

संत ज्ञानेश्वर महाराज या श्लोकातील परम धामाचे आणि मुक्तीच्या अद्वैत आनंदाचे वर्णन करताना अत्यंत मधुर, ओजस्वी व रसाळ ओव्यांमध्ये सांगतात:

ऐकें पार्था जें इंद्रियांच्या दृष्टीसी न दिसे। जें ज्ञानाचियाही पलीकडे असे। तयासी ‘अव्यक्त‘ म्हणिजे साचें। वेदांमाजीं॥ आणि प्रलयाचेनि शेवटीं जें न विरे। कल्पांतींही जैशाचें तैसें उरे। तया ‘अक्षर‘ नाम साचारें। बोलती मुनी॥ तयासीच गा परम गती बोलिजे। जीवाचें मूळ विश्रामस्थान जाणिजे। जेथ पोहोचतां सहजें लहिजे। ब्रह्मानंदु॥ जैसें समुद्रासी मिळालें उदक। मागुतें न फिरे कधीं देख। कीं आगीत पडलेलें लाकूड। न होय वृक्ष मागुता॥ तैसें जे माझिया स्वरूपासी आले। ते मद्रूपचि होऊनि ठेले। तें ‘परम धाम‘ माझें भलें। अर्जुना जाण॥

माउली म्हणतात— “हे पार्था ऐक, जे डोळ्यांच्या दृष्टीला दिसत नाही आणि जे सामान्य बुद्धीच्या आकलनापलीकडचे आहे, त्याला वेदांमध्ये ‘अव्यक्त‘ म्हटले आहे. आणि प्रलयाच्या शेवटीही जे नष्ट होत नाही, कल्पांतामध्येही जे जसेच्या तसे अढळ उरते, त्याला मुनीजन ‘अक्षर‘ म्हणतात. त्यालाच आत्म्याची खरी ‘परम गती‘ आणि जिवाचे अंतिम विश्रामस्थान म्हणतात; जेथे पोहोचताच अखंड ब्रह्मानंदाचा लाभ होतो. ज्याप्रमाणे समुद्राला जाऊन मिळालेले पाणी पुन्हा कधीही नदी म्हणून मागे फिरत नाही; अथवा अग्नीत जळून भस्म झालेले लाकूड पुन्हा झाड बनत नाही— अगदी तसेच जे माझ्या स्वरूपाला येऊन मिळाले, ते पूर्णपणे मद्रूप होऊन जातात. तेच माझे सर्वश्रेष्ठ ‘परम धाम‘ आहे, हे तू नीट जाण.“

७. व्यावहारिक दृष्टिकोन

आजच्या धकाधकीच्या, तात्पुरत्या यशामागे धावणाऱ्या आणि अशांत जीवनात हा श्लोक अंतिम ध्येयाची अचूक दिशा देतो:

·        तात्पुरते यश विरुद्ध कायमस्वरूपी समाधान (Temporary Gains vs Ultimate Goal): संसारात मिळणारे घर, गाडी, पैसा किंवा पद ही सर्व तात्पुरती विश्रामस्थाने आहेत; मनाचा खरा आणि कायमचा विसावा (परम धाम) हा आंतरिक शांतता व सत्यामध्येच आहे, हे ओळखणे.

·        Point of No Return (शाश्वत वैचारिक प्रगती): ज्याप्रमाणे उत्तम ज्ञान आणि संस्कार एकदा आत्मसात केले की माणूस पुन्हा अज्ञानाच्या नीच पातळीवर जात नाही (न निवर्तन्ते); तसेच आत्मिक उन्नती ही माणसाला कायमची समृद्ध बनवते.

·        अंतिम गतीचे भान: आपण दररोज करत असलेली कामे आपल्याला केवळ क्षणिक सुखाकडे नेत आहेत की आपल्या खऱ्या ‘परम गती‘कडे (आत्मिक विकासाकडे), याचे सातत्याने आत्मपरीक्षण करणे.

८. निष्कर्ष

अशा प्रकारे या एकविसाव्या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी अव्यक्त, अक्षर, परम गती आणि ज्यातून पुनरागमन नाही अशा स्वतःच्या ‘परम धामा‘चे सर्वोच्च स्वरूप स्पष्ट केले आहे.